Πως είναι η ζωή όταν δεν ξαπλώνεις ποτέ; Η βασίλισσα της Αγγλίας Ελισάβετ Α’ και η εμμονή με τον έλεγχο

Η Ελισάβετ Α’ δεν δέχθηκε να εγκαταλείψει τον έλεγχο – ούτε καν μπροστά στον θάνατο. Τον Μάρτιο του 1603, η βασίλισσα της Αγγλίας αρνήθηκε να ξαπλώσει στο κρεβάτι της. Για μέρες παρέμεινε καθισμένη πάνω σε μαξιλάρια, στα διαμερίσματά της στο παλάτι του Ρίτσμοντ, σιωπηλή, αποτραβηγμένη, σχεδόν ακίνητη, ενώ γύρω της οι αυλικοί περίμεναν το αναπόφευκτο. Η εικόνα αυτή δεν μοιάζει μόνο με το τέλος ενός σώματος που καταρρέει, αλλά και με την τελευταία πράξη μιας γυναίκας που είχε μάθει σε όλη της τη ζωή να επιβιώνει ελέγχοντας τα πάντα.

Η ζωτικότητα της Ελισάβετ υπήρξε βασικό κομμάτι του δημόσιου μύθου της. Γι’ αυτό και η απόσυρσή της από την αυλή, η αϋπνία και η άρνησή της να φάει προκάλεσαν τόσο έντονη εντύπωση στους ανθρώπους που την παρακολουθούσαν από κοντά. Ο Βενετός απεσταλμένος Σκαραμέλι, αλλά και οι αυλικοί Τζον Κλάπαμ και Ρόμπερτ Κάρεϊ, περιέγραψαν τις τελευταίες εκείνες ημέρες ως μια παρατεταμένη αποχώρηση από τον κόσμο. Ο Κλάπαμ έγραψε ότι η βασίλισσα έμεινε καθιστή για έξι ημέρες χωρίς ύπνο και ότι ήθελε να πεθάνει.

Μια παιδική ηλικία γεμάτη απώλειες και κινδύνους

Η ανάγκη της Ελισάβετ για έλεγχο είχε βαθιές ρίζες. Η παιδική της ηλικία υπήρξε προνομιακή ως προς την εκπαίδευση, αλλά σκληρή και συναισθηματικά στερημένη. Πριν καν συμπληρώσει τα τρία της χρόνια, η μητέρα της, Άννα Μπολέιν, εκτελέστηκε με εντολή του πατέρα της, Ερρίκου Η΄. Για ένα κορίτσι που μεγάλωνε στην αυλή των Τυδώρ, το μήνυμα ήταν σαφές: η εγγύτητα στην εξουσία, ο γάμος και η οικειότητα μπορούσαν να αποβούν επικίνδυνα ακόμη και θανάσιμα.

Ακολούθησαν ασταθείς οικογενειακές ισορροπίες, μητριές με τραγική μοίρα και μια διαρκής αίσθηση πολιτικής ανασφάλειας. Η Ελισάβετ έμαθε από νωρίς να προσέχει τι λέει, να παρατηρεί και να επιβιώνει μέσα σε ένα περιβάλλον όπου κάθε λάθος μπορούσε να χρησιμοποιηθεί εναντίον της. Η μελλοντική της εξουσία δεν ήταν τότε δεδομένη· η επιβίωσή της εξαρτιόταν από την ικανότητά της να κινείται προσεκτικά μέσα στην αυλή.

Όπως έχει επισημάνει η ιστορικός Έλεν Κάστορ, αυτές οι δεξιότητες έγιναν αργότερα βασικά εργαλεία της διακυβέρνησής της. Ο Ρόμπερτ Ντάντλεϊ, κόμης του Λέστερ, παιδικός της φίλος και ο άνθρωπος που συνδέθηκε όσο λίγοι με τη συναισθηματική της ζωή, θυμόταν ότι η Ελισάβετ τού είχε πει από την ηλικία των οκτώ ετών πως δεν θα παντρευόταν ποτέ.

Το «Πορτρέτο Ντάρνλι» της Ελισάβετ Α΄ της Αγγλίας, που πήρε το όνομά του από προηγούμενο κάτοχό του, Πηγή: Wikipedia

Η αυλή, τα σκάνδαλα και η φυλακή

Η νεαρή Ελισάβετ γνώρισε νωρίς και τους κινδύνους της φήμης. Η σχέση της με τον Τόμας Σέιμουρ, σύζυγο της Κάθριν Παρ, πήρε σκανδαλώδη διάσταση, καθώς εκείνος φέρεται να την προσέγγισε ανάρμοστα όταν ήταν ακόμη έφηβη. Η υπόθεση προκάλεσε έρευνα και καταθέσεις στην αυλή, αφήνοντας την Ελισάβετ εκτεθειμένη σε ένα περιβάλλον όπου η υπόνοια μπορούσε να γίνει πολιτικό όπλο.

Αργότερα, φυλακίστηκε από την ετεροθαλή αδελφή της, Μαρία Α΄. Επιβίωσε όχι μόνο χάρη στις περιστάσεις, αλλά και χάρη στη δύναμη χαρακτήρα που είχε ήδη αναπτύξει. Η βασιλεία της Μαρίας, της πρώτης γυναίκας που κυβέρνησε την Αγγλία αυτοτελώς, έγινε για την Ελισάβετ ένα σκληρό πολιτικό μάθημα. Είδε από κοντά πόσο καχύποπτη ήταν η εποχή απέναντι στη γυναικεία εξουσία και διαμόρφωσε σιωπηλά τη δική της στρατηγική.

Η κατασκευή της «Παρθένας Βασίλισσας»

Όταν ανέβηκε στον θρόνο, η Ελισάβετ κυβέρνησε σε ένα σύστημα φτιαγμένο από άνδρες και για άνδρες. Η απάντησή της ήταν να μετατρέψει την εικόνα της σε πολιτικό εργαλείο. Με το σύνθημα semper eadem —«πάντα η ίδια»— καλλιέργησε την εικόνα της σταθερής, απρόσιτης και αμετακίνητης ηγεμόνος. Η περσόνα της «Παρθένας Βασίλισσας» δεν ήταν απλώς προσωπική επιλογή, αλλά στρατηγική εξουσίας.

Η Ελισάβετ διαχειρίστηκε προσεκτικά την πρόσβαση στο πρόσωπό της, την οικειότητα, τις προτάσεις γάμου και τις προσδοκίες γύρω από τη διαδοχή. Ο Φράνσις Μπέικον, γράφοντας μετά τον θάνατό της, την περιέγραψε ως «κυρία του εαυτού της» — μια φράση που συμπυκνώνει τον τρόπο με τον οποίο η ίδια προσπάθησε να ορίσει τη ζωή και την εξουσία της.

Η βασιλεία της σημαδεύτηκε από κρίσεις: από επίδοξους δολοφόνους και την ευλογιά μέχρι την απειλή της Ισπανικής Αρμάδας. Όσο περνούσαν τα χρόνια, το βάρος της εξουσίας γινόταν όλο και πιο ορατό. Η εκτέλεση της εξαδέλφης της, Μαρίας, βασίλισσας της Σκωτίας, το 1587, έμεινε ως μία από τις πιο βαριές πολιτικές και προσωπικές αποφάσεις της.

Κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει με βεβαιότητα αν οι φερόμενες τελευταίες διαμαρτυρίες της Ελισάβετ για την αθωότητά της σχετικά με τον θάνατο της Μαρίας ήταν αυθόρμητη έκφραση ενοχής ή ακόμη μία πολιτική χειρονομία. Σε έναν κόσμο όπου η αιώνια κρίση θεωρούνταν πραγματικότητα, τέτοιες επιθανάτιες δηλώσεις μπορούσαν να απευθύνονται τόσο στους παρευρισκόμενους όσο και στην ίδια της τη συνείδηση.

Σπάνιο πορτρέτο της έφηβης Ελισάβετ πριν από την άνοδό της στον θρόνο, αποδιδόμενο στον Γουίλιαμ Σκροτς. Φιλοτεχνήθηκε για τον πατέρα της περίπου το 1546, Πηγή: Wikipedia

Το προσωπικό κόστος της εξουσίας

Η Ελισάβετ υπήρξε σκληρή με πιθανούς διεκδικητές του θρόνου και με γυναίκες συγγενείς της που μπορούσαν να απειλήσουν τη δυναστική της ασφάλεια. Η στάση αυτή δείχνει πόσο εύθραυστη ήταν η εξουσία της και πόση σκληρότητα απαιτούσε η διατήρησή της.

Παράλληλα, η σχέση της με τον Ρόμπερτ Ντάντλεϊ παρέμεινε μοναδική. Ωστόσο, η πολιτική πραγματικότητα της θέσης της δεν επέτρεπε να γίνει αυτή η σχέση κάτι περισσότερο. Η προσωπική ζωή της βασίλισσας έμεινε υποταγμένη στις ανάγκες του θρόνου.

Ιδιαίτερα σημαντικός υπήρξε και ο δεσμός της με τον Γουίλιαμ Σέσιλ, τον πιο στενό και μακροχρόνιο σύμβουλό της. Στο νεκροκρέβατό του, η Ελισάβετ φέρεται να είπε ότι δεν ήθελε να ζήσει περισσότερο απ’ όσο θα τον είχε κοντά της. Η φράση αυτή δείχνει πόσο πολύ στηριζόταν σε εκείνον.

Στις δικές της τελευταίες ημέρες, όταν ο Ρόμπερτ Σέσιλ, γιος και διάδοχος του Γουίλιαμ Σέσιλ, την πίεσε να πάει στο κρεβάτι, η βασίλισσα φέρεται να του απάντησε: «Μικρέ άνθρωπε, μικρέ άνθρωπε, το “πρέπει” δεν είναι λέξη που χρησιμοποιείται προς πρίγκιπες. Ο πατέρας σου, αν ήταν ζωντανός, δεν θα τολμούσε να χρησιμοποιήσει τέτοια λέξη· αλλά ξέρεις ότι πρέπει να πεθάνω».

Η Ελισάβετ Α΄ με τα ενδύματα της στέψης της, διακοσμημένα με τριαντάφυλλα των Τυδώρ και στολισμένα με ερμίνα, Πηγή: Wikipedia

Μια βασίλισσα μόνη στο τέλος

Η Ελισάβετ είχε ζήσει περισσότερο από πολλούς από τους πιο κοντινούς της ανθρώπους. Ο θάνατος του Ντάντλεϊ το 1588 υπήρξε βαθύ πλήγμα. Το 1601 διέταξε την εκτέλεση του θετού γιου του, Ρόμπερτ Ντεβερέ, κόμη του Έσεξ, μετά την προδοτική του εξέγερση — μια απόφαση που λέγεται ότι τη σημάδεψε. Ο Έσεξ θύμιζε αχνά τον Ντάντλεϊ και, ταυτόχρονα, την απουσία του.

Στα τέλη Φεβρουαρίου 1603 πέθανε και η Κάθριν Κάρεϊ, πιστή συγγενής και παλιά κυρία επί των τιμών της. Μετά από αυτή την απώλεια, η Ελισάβετ αποσύρθηκε ακόμη περισσότερο.

Η βασιλεία της παρουσιάζεται συχνά ως σύμβολο σταθερότητας, δύναμης και πολιτικής επιτυχίας. Οι τελευταίες της ημέρες, όμως, αποκαλύπτουν μια πιο σύνθετη εικόνα: μια εξουσία χτισμένη πάνω στον έλεγχο, στις θυσίες και στη μοναξιά. Η Ελισάβετ συγκινεί όχι μόνο για όσα πέτυχε, αλλά και για το τίμημα που πλήρωσε.

Τελικά, ζητήθηκε να έρθει ο σύζυγος της Κάρεϊ, ο κόμης του Νότιγχαμ. Μόνο εκείνος κατάφερε να την πείσει να ξαπλώσει. Τρεις ημέρες αργότερα, η Ελισάβετ είχε πεθάνει. Στις τελευταίες στιγμές της, πίσω από τον μύθο της Γκλοριάνα, δεν έμενε πια η προσεκτικά σκηνοθετημένη εικόνα της πανίσχυρης βασίλισσας, αλλά μια γυναίκα αντιμέτωπη με την απώλεια, τη μοναξιά και το βάρος των αποφάσεων που κράτησαν όρθια τη βασιλεία της.

Η άρνησή της να πάει στο κρεβάτι μπορεί, λοιπόν, να διαβαστεί όχι απλώς ως πείσμα απέναντι στον θάνατο, αλλά ως η τελευταία προσπάθεια της Ελισάβετ Α΄ να κρατήσει τον έλεγχο — ακόμη και τη στιγμή που όλα πια της ξέφευγαν.

*Kεντρική Εικόνα: Αλληγορικό πορτρέτο της Ελισάβετ Α΄, άγνωστου καλλιτέχνη (1610), Πηγή: Wikipedia, Με πληροφορίες απο: The Conversation