Τα Πασχαλιάτικα – Τραγούδια στον κύκλο του χρόνου – Κριτική

Τέσσερα χρόνια μετά τα τολμηρά «Αποκριάτικα», η Δόμνα Σαμίου επανέρχεται συνεχίζοντας τη δισκογραφική σειρά με θέμα «Τραγούδια στον κύκλο του χρόνου». Πιάνει λοιπόν το νήμα από κει που το άφησε, από την Καθαρή Δευτέρα, με ένα τραγούδι – καλωσόρισμα της Σαρακοστής:
«Πέρασαν οι Αποκριές, πάνε κι οι Τυρινάδες μας ήρθε η Σαρακοστή με τις εφτά βδομάδες. Καλώς τη τη Σαρακοστή με σκόρδα με μαρούλια καλώς τη και την Άνοιξη με τα πολλά λελούδια…»
Έτσι ξεκινάει ένα γοητευτικό ταξίδι σε τόπο και χρόνο, μέσα από μία χορταστική επιλογή τραγουδιών και μουσικών κομματιών, που έχουν επίκεντρο και αφετηρία το πνεύμα και το κλίμα της άνοιξης που περικλείει το ελληνικό Πάσχα. Άλλωστε τα τραγούδια «αυτή η πολυσύνθετη και ανθεκτική μουσική γλώσσα, είναι πάντα το καλύτερο κλειδί, για να κατανοήσουμε το βαθύτερο νόημα των εκδηλώσεων του λαϊκού μας πολιτισμού». Συμπίπτοντας χρονικά με την κορύφωση της άνοιξης, παράλληλα με τις εκκλησιαστικές τελετές (σοφά εναρμονισμένες με τις πανάρχαιες λαϊκές πεποιθήσεις), οι Νεοέλληνες αφοσιώνονται συλλογικά στις δικές τους τελετουργίες. Συντρώγουν, συμπίνουν, ανακαλούν τα πρέποντα τραγούδια για τους ιερούς χορούς τους, ανασυγκροτούν την κοινότητά τους. Οι μεγάλοι θυμούνται, οι νέοι μυούνται, οι γυναίκες ιερουργούν. Και μέσα από τους φυσιολατρικούς τους πανηγυρισμούς αποτίουν φόρο τιμής σε θεϊκούς και οικείους νεκρούς, καταπατώντας το θάνατο, δοξάζοντας τη ζωή!
«Συχνά, όταν πηγαίνω στην ακολουθία της Μεγάλης Παρασκευής, μου είναι δύσκολο να προσδιορίσω αν ο Θεός που κηδεύεται, είναι ο Χριστός ή ο Άδωνις», γράφει ο Γιώργος Σεφέρης στις ημερολογιακές του σημειώσεις, συνοψίζοντας την αίσθηση και το βαθύτερο περιεχόμενο αυτών των ημερών.
Λαϊκά έθιμα και τελετουργίες, στενά δεμένα με το λόγο, τη μουσική και το χορό, έρχονται να υπογραμμίσουν το ήθος και την ψυχολογία του ελληνισμού που, από την αρχαιότητα, κάθε χρόνο τέτοιες μέρες καλείται να ενταφιάσει και να αναστήσει γιορταστικά το Θεό του. Επίκληση για τη γονιμότητα της φύσης, που ξαναγεννιέται, κι εξορκισμός για κάθε βλαπτική δύναμη που μπορεί να την απειλήσει. Σύμβολα, τελετές, ύμνοι, τραγούδια, που διατρέχουν τους αιώνες. Αξίες ενός πολιτισμού ανθρωποκεντρικού, που δίνει στους θεούς του ανθρώπινη διάσταση, βιώνοντας τα πάθη και συμμετέχοντας στο μαρτύριό τους, λατρεύοντας τη Μάνα και τη Γυναίκα σαν την ιέρεια που θα διακονήσει τα τρία μεγάλα μυστήρια της ζωής: τη Γέννηση, τον Έρωτα και το Θάνατο. Ήδη από τα προϊστορικά χρόνια, η θεά της γονιμότητας (Δήμητρα) αλλά και η θεά του Έρωτα (Αφροδίτη), θρηνούν το νεκρό παιδί (Περσεφόνη) ή το χαμένο, στο άνθος της νιότης του, εραστή (Άδωνι) αναμένοντας την επιστροφή τους στον Πάνω Κόσμο, για να αναγεννηθεί μαζί τους η φύση, βρίσκοντας «την καλή και τη γλυκιά της ώρα». Και πράγματι ο Απρίλης (παίρνοντας το όνομα του από το λατινικό ρήμα aperio: ανοίγω), ήταν ο μήνας ο αφιερωμένος στην Αφροδίτη, γιορτάζοντάς την με αγρυπνίες και τραγούδια από τις γυναίκες, θρηνητικά για το θάνατο αλλά κι ερωτικά για το κάλλος του Άδωνι.
Με ανάλογο τρόπο η χριστιανική Μεγάλη Θεά και Μητέρα, η Παναγία θρηνεί: «Ω γλυκύ μου έαρ… που έδυ σου το κάλλος» για τον Χριστό που, όπως και ο Άδωνις, παρουσιάζεται στον ιερό θρήνο της ακολουθίας «ο ωραίος κάλλει παρά πάντας βροτούς». Τέτοιος ύμνος για το σωματικό κάλλος του Χριστού δεν έχει ποτέ άλλοτε ξαναγίνει, παρά μόνο τη Μεγάλη Παρασκευή», γράφει ο καθηγητής Κ. Ρωμαίος.
Και οι γυναίκες της Μακεδονίας (στας Σέρρας) εξακολουθούν την ώρα της περιφοράς του Επιταφίου να βγάζουν στο παράθυρο δοχεία, όπου έχουν φυτέψει ταχύβλαστα φυτά (φακή και σιτάρι) σύμβολο της νιότης που ανθεί και γρήγορα μαραίνεται, όπως έκαναν και στην αρχαιότητα με τους Κήπους του Αδώνιδος, για να τιμήσουν τον ωραίο νεκρό. Οι γυναίκες και πάλι επιφορτισμένες ανέκαθεν με τον ιερό ρόλο της μοιρολογίστρας, θα αναλάβουν να κηδέψουν τελετουργικά το νεκρό θεό, στολίζοντας τον Επιτάφιο με λουλούδια και «ξενυχτώντας» τον, όπως και τους δικούς τους νεκρούς με μοιρολόγια που λένε μεταξύ τους αντιφωνικά σαν χορός αρχαίας τραγωδίας και χορός ψαλτάδων μαζί. Το Μοιρολόι της Παναγίας, το μακρύ αυτό αφηγηματικό τραγούδι, που διηγείται τα Πάθη του Χριστού έτσι, όπως τα έζησαν η Παναγία και οι Μυροφόρες, το συναντάμε σε όλες τις περιοχές του Ελληνισμού, από την Κύπρο και τον Πόντο έως την Κάτω Ιταλία, σε ένα πλήθος παραλλαγών. Διακόσιες πενήντα έξι παραλλαγές παρουσιάζει ο Ελβετός ελληνιστής καθηγητής του πανεπιστημίου της Γενεύης Bertrand Bouvier στο βιβλίο του Le Mirologue de la Vierge (Γενεύη 1976) καρπό 25χρονης έρευνας.
Με πηγή έμπνευσης τα επίσημα και απόκρυφα Ευαγγέλια και τα θεατρικά λειτουργικά δράματα του Μεσαίωνα (σε Ανατολή και Δύση), η λαϊκή μούσα
και η προφορική παράδοση με το Μοιρολόι της Παναγίας διέσωσαν στους αιώνες ένα από τα πιο συγκλονιστικά δείγματα της ελληνικής μουσικοποιητικής τέχνης:»Σήμερα μαύρος ουρανός σήμερα μαύρη μέρα, σήμερα όλοι θλίβονται και τα βουνά λυπιούνται».
Η Δόμνα Σαμίου στα «Πασχαλιάτικα» παραθέτει εννέα χαρακτηριστικά αποσπάσματα – παραλλαγές του μοιρολογιού της Παναγιάς από την Κύπρο, τη Θράκη, τον Μαρμαρά Μ. Ασίας, τους Φούρνους Ικαρίας, το Ρεϊζντερέ Μ. Ασίας, τον Πόντο και τη Μυτιλήνη.
Το πρώτο CD της έκδοσης, εκτός από το μοιρολόι της Παναγίας, είναι αφιερωμένο στα τελετουργικά τραγούδια της Σαρακοστής, στις μυητικές τελετουργίες των κοριτσιών (Λαζαρίνες), στον αδωνικό στολισμό του επιταφίου και σε ορισμένα λαϊκά παιδικά δρώμενα νεκρανάστασης με γονιμικό χαρακτήρα κι έντονη θεατρικότητα. Πολλά απ’ αυτά αναπαριστούν την Ανάσταση του Χριστού κι επικαλούνται την Ανάσταση της φύσης.
Στο δεύτερο CD των «πασχαλιάτικων» έχουν συγκεντρωθεί τα χορευτικά τραγούδια της περιόδου, όπου συχνά είναι σχεδόν υποχρεωτική η συμμετοχή όλων των μελών της κοινότητας, που θεωρείται αναγκαία για την ευημερία του χωριού. Μια αντιπροσωπευτική επιλογή από τραγούδια και χορούς απ’ όλη την Ελλάδα μαρτυρά τη γιορταστική τελετουργία των Ελλήνων, που τιμούν τη νίκη της ζωής πάνω στο θάνατο. Γι’ αυτό και τα τραγούδια του Πάσχα με την αυστηρά επιλεγμένη θεματολογία τους -τα περισσότερα λέγονται ειδικά μόνο αυτή τη μέρα- προκαλούν στους τελεστές βαθύτερους στοχασμούς για το θάνατο αλλά και τη διαιώνιση της ζωής, μέσα από την αλληλοδιαδοχή των γενεών. Και είναι εξαιρετικά συμβολικοί οι «δίπατοι» ή «τρίπατοι» χοροί που στήνονται αυτή την περίοδο σε πολλά μέρη της Βόρειας Ελλάδας.
Σ’ αυτούς οι άντρες ανεβαίνουν πάνω στους ώμους των άλλων χορευτών σχηματίζοντας δίπατη ή τρίπατη πυραμίδα, τραγουδώντας και χορεύοντας το τραγούδι του ξεπροβοδίσματος της Πασχαλιάς:
«Ώρα καλή σου Πασχαλιά και πίσω να γυρίσεις όπως μας άφ’σις να μας βρεις κι ακόμα κι καλλίτερα τούτο το χρόνο τον καλό, τον άλλο ποιος το ξέρει
για ζούμε, για πεθαίνουμε, για σ’ άλλον τόπο πάμε! Ώρα καλή σου Πασχαλιά και πίσω να γυρίσεις».