Αφοσιωμένος στη σύνδεση διαφορετικών πεδίων γνώσης για την ανάπτυξη της «σύνθετης σκέψης» του, ο Εντγκάρ Μορέν, πρώην μέλος της Αντίστασης και βαθιά ανθρωπιστής διανοούμενος υπερασπιζόταν μια επανάσταση της συνείδησης. Απεβίωσε στο Παρίσι σε ηλικία 104 ετών, την Παρασκευή, όπως επιβεβαίωσε η σύζυγός του, Σαμπά Αμπουεσσαλάμ Μορέν, στην εφημερίδα Le Monde.
Ο Μορέν αφιέρωσε τη ζωή του στην προώθηση της κριτικής σκέψης και στην καταπολέμηση της μισαλλοδοξίας. Εκτός Γαλλίας ήταν γνωστός κυρίως ως ο εφευρέτης του «σινεμά βεριτέ» (Cinéma Vérité) για το ντοκιμαντέρ του 1961 με τον σκηνοθέτη Ζαν Ρουχ «Chronique d’un ete» («Χρονικό ενός Kαλοκαιριού»).
«Ανθρωπολόγος»
«Είναι ο παππούς όλων των Γάλλων και η μνήμη του περασμένου (20ού) αιώνα», έγραψε η εφημερίδα Liberation σε ένα προφίλ του 2021 για τον κομψό φιλόσοφο που είχε μια προτίμηση στα καπέλα και τις μεταξωτές γραβάτες.
Γιος κοσμικών Εβραίων μεταναστών, σπούδασε κοινωνιολογία, αλλά προτιμούσε να θεωρεί τον εαυτό του «ανθρωπολόγο» που συνδύαζε στοιχεία φιλοσοφίας, ψυχολογίας, εθνογραφίας και βιολογίας για να προσπαθήσει να κατανοήσει τη φύση της ανθρωπότητας.
Εκτός Γαλλίας ήταν πιο γνωστός ως ο εφευρέτης του «σινεμά βεριτέ» για το ντοκιμαντέρ του 1961 με τον σκηνοθέτη Ζαν Ρουχ «Chronique d’un ete» («Χρονικό ενός καλοκαιριού») σχετικά με τις ζωές απλών νέων Παριζιάνων.
Οι αυθόρμητες συζητήσεις για την κοινωνική τάξη, τη φυλή, τον αποικιοκρατισμό και άλλα σοβαρά θέματα, που προκάλεσε η απλή ερώτηση «Είσαι ευτυχισμένος;», έφεραν επανάσταση στον χώρο του ντοκιμαντέρ
Εντγκάρ Μορέν / Wikimedia Commons
«Είσαι ευτυχισμένος;»
Οι αυθόρμητες συζητήσεις για την κοινωνική τάξη, τη φυλή, τον αποικιοκρατισμό και άλλα σοβαρά θέματα, που προκάλεσε η απλή ερώτηση «Είσαι ευτυχισμένος;», έφεραν επανάσταση στον χώρο του ντοκιμαντέρ.
«Είναι ένα από τα σπουδαιότερα, πιο τολμηρά και πιο πρωτότυπα ντοκιμαντέρ που έχουν γυριστεί ποτέ», δήλωνε με ενθουσιασμό το περιοδικό New Yorker το 2013.
Για τους Γάλλους, ο Μορέν ήταν πάνω απ’ όλα ένας πνευματικός οδηγός, ο οποίος ανέπτυξε μια ολιστική διεπιστημονική προσέγγιση στα μεγάλα ερωτήματα της εποχής μας.
«Τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος; Τι είναι η παγκοσμιοποίηση; Τι είναι η ζωή; Αυτά τα ερωτήματα απαιτούν από εμάς να συνδέσουμε γνώσεις που σήμερα είναι διάσπαρτες σε διάφορους ερευνητικούς τομείς», είπε στο κανάλι TV5 Monde το 2020, εξηγώντας την προσέγγισή του.
«Μάθημα μίσους»
Πολύ μετά τα εκατό του γενέθλια, συνέχισε να σχολιάζει τα τρέχοντα γεγονότα, διασκεδάζοντας τους 220.000 οπαδούς του στο X με τις σκέψεις του για θέματα που κυμαίνονταν από τους καύσωνες του 2022, όταν δημοσίευσε «Παρίσι, 6 μ.μ., 40 βαθμοί Κελσίου: Ξεσηκώσου, πολυπόθητη καταιγίδα!», έως τον πόλεμο στην Ουκρανία, όταν έγραψε «ο πόλεμος είναι ένα μάθημα μίσους».
«Μέχρι τις τελευταίες του μέρες, ο Εντγκάρ Μορέν παρέμεινε προσεκτικός απέναντι στον κόσμο, στους άλλους και στα μεγάλα ανθρώπινα ζητήματα που τροφοδοτούσαν τη σκέψη του», δήλωσε η σύζυγός του σε ανακοίνωση που έστειλε στο AFP το Σάββατο.
«Σήμερα, το κενό που αφήνει πίσω του είναι τεράστιο. Όμως το θάρρος του, η αφοσίωσή του στους ανθρώπους και στις ιδέες, η ηθική του αυστηρότητα και η ελπίδα του συνεχίζουν να μας συνοδεύουν».
Πάντα ελεύθερος στοχαστής, ήρθε σε σύγκρουση με τους κομμουνιστές συντρόφους του επειδή έγραφε σε μια εφημερίδα που θεωρούνταν φιλοαμερικανική
«Προσωπική του Χιροσίμα»
Ο Μορέν γεννήθηκε ως Έντγκαρ Ναχούμ στις 8 Ιουλίου 1921 στο Παρίσι από Εβραίους γονείς που είχαν μεταναστεύσει από την Ελλάδα. Πάντα αντιστεκόταν στο να ορίζεται από την εβραϊκή του καταγωγή, τονίζοντας ότι ήταν επίσης «Γάλλος, Μεσογειακός και πολίτης του κόσμου».
Όταν ήταν 10 ετών, η μητέρα του, την οποία λάτρευε, πέθανε -ένα γεγονός που η οικογένειά του προσπάθησε να κρύψει από το μοναδικό της παιδί για εβδομάδες και το οποίο ο ίδιος περιέγραψε δεκαετίες αργότερα ως την «προσωπική του Χιροσίμα».
Σφάλματα κρίσης
Βρήκε καταφύγιο στις σπουδές του και αργότερα στον αριστερό ακτιβισμό, προσχωρώντας στο Κομμουνιστικό Κόμμα.
Αφού αρχικά υιοθέτησε την ειρηνική αντίσταση έναντι των Ναζί -ένα από τα δύο μεγάλα σφάλματα κρίσης που αργότερα παραδέχτηκε, μαζί με την αρχική του μεταπολεμική υποστήριξη προς τον Σοβιετικό ηγέτη Ιωσήφ Στάλιν- εντάχθηκε στην Αντίσταση με το ψευδώνυμο Εντγκάρ Μορέν.
Απορριφθείς από τους κομμουνιστές
Με πτυχία στην ιστορία, τη γεωγραφία και το δίκαιο, ηγήθηκε των προπαγανδιστικών προσπαθειών της γαλλικής στρατιωτικής κυβέρνησης στη μεταπολεμική Γερμανία και αργότερα εργάστηκε ως δημοσιογράφος πριν ενταχθεί στο εθνικό ερευνητικό ινστιτούτο της Γαλλίας CNRS.
Πάντα ελεύθερος στοχαστής, ήρθε σε σύγκρουση με τους κομμουνιστές συντρόφους του επειδή έγραφε σε μια εφημερίδα που θεωρούνταν φιλοαμερικανική.
Ο Μορέν αποβλήθηκε από το κόμμα, γεγονός που του ενστάλαξε μια βαθιά καχυποψία απέναντι στην ιδεολογική κατήχηση, την οποία εξέθεσε στο βιβλίο του «Autocritique», τονίζοντας την ανάγκη οι άνθρωποι να αμφισβητούν συνεχώς τις απόψεις τους.
Ωστόσο, παρέμεινε μια εξαιρετικά επιρροή φωνή στην αριστερά.
Ήταν επίσης έντονα επικριτικός απέναντι στη μεταχείριση των Παλαιστινίων από το Ισραήλ, δηλώνοντας σε ένα άρθρο του 2002 ότι «οι Εβραίοι του Ισραήλ, απόγονοι ενός απαρτχάιντ που ονομάζεται γκέτο, γκετοποιούν τους Παλαιστινίους» και ότι «οι Εβραίοι που ταπεινώθηκαν, περιφρονήθηκαν και διώχθηκαν ταπεινώνουν, περιφρονούν και διώκουν τους Παλαιστινίους»
Με τη σύζυγό του, Σαμπά Αμπουεσσαλάμ Μορέν.
Προνοητικός – Το γαλλικό μαντείο
Οι απόψεις του για θέματα που κυμαίνονταν από τον αντισημιτισμό που τροφοδότησε τις φρενήρεις φήμες για απαγωγές Εβραίων πελατών καταστημάτων ρούχων στην Ορλεάνη τη δεκαετία του 1960 -ο Μορέν έγραψε ένα βιβλίο για την υστερία αυτή- έως την παγκοσμιοποίηση, άγγιξαν ένα ευρύ κοινό.
Από τη δεκαετία του 1970 και μετά, άρχισε να προειδοποιεί για τους περιβαλλοντικούς κινδύνους της ανεξέλεγκτης οικονομικής ανάπτυξης, ένα από τα πολλά θέματα στα οποία αποδείχθηκε εξαιρετικά προνοητικός.
«Εβραίος που μισεί τον εαυτό του»
Ήταν επίσης έντονα επικριτικός απέναντι στη μεταχείριση των Παλαιστινίων από το Ισραήλ, δηλώνοντας σε ένα άρθρο του 2002 ότι «οι Εβραίοι του Ισραήλ, απόγονοι ενός απαρτχάιντ που ονομάζεται γκέτο, γκετοποιούν τους Παλαιστινίους» και ότι «οι Εβραίοι που ταπεινώθηκαν, περιφρονήθηκαν και διώχθηκαν ταπεινώνουν, περιφρονούν και διώκουν τους Παλαιστινίους».
Καταδικάστηκε για αντισημιτισμό λόγω του άρθρου, αλλά αθωώθηκε από το ανώτατο εφετείο της Γαλλίας σε μια υπόθεση που τον είδε να κατηγορείται από εβραίους εξτρεμιστές ως «Εβραίος που μισεί τον εαυτό του» αλλά του χάρισε ευρεία συμπάθεια μεταξύ των συναδέλφων του ακαδημαϊκών.
Σε ένδειξη της καθολικής εκτίμησης που του έδειχναν, όταν συμπλήρωσε τα 100 του χρόνια το 2021, ο Μορέν προσκλήθηκε σε δείπνο από τον Πρόεδρο Εμανουέλ Μακρόν.
Πολυγραφότατος συγγραφέας -έγραψε δεκάδες βιβλία, το τελευταίο του εκδόθηκε το 2025- οι προειδοποιήσεις του για την κλιματική έκτακτη ανάγκη, τον ανεξέλεγκτο καπιταλισμό και τον αυξανόμενο εθνικισμό έγιναν πιο επείγουσες στα τελευταία του χρόνια.
Σε συνέντευξή του στο γαλλικό ραδιόφωνο το 2021, εξέφρασε τη λύπη του για την «απουσία συνειδητοποίησης ότι βαδίζουμε προς την άβυσσο», αλλά δήλωσε ότι «δεν είναι μοιρολατρικός».
Παραθέτοντας τον Γερμανό ποιητή και φιλόσοφο Φρίντριχ Χέλντερλιν, είπε: «Εκεί όπου βρίσκεται ο κίνδυνος, εκεί μεγαλώνει και η δύναμη της σωτηρίας».
«Σήμερα, ο θεμελιώδης παγκόσμιος στόχος κάθε εκπαίδευσης που δεν επιδιώκει μόνο την πρόοδο αλλά και την επιβίωση της ανθρωπότητας είναι να εκπολιτίσει και να ενοποιήσει τη Γη και να μεταμορφώσει το ανθρώπινο είδος σε γνήσια ανθρωπότητα. Η εκπαίδευση του μέλλοντος θα πρέπει να διδάσκει μια ηθική που βασίζεται στην πλανητική κατανόηση».
«Η βεβαιότητα του θανάτου και η αβεβαιότητα της ώρας του θανάτου αποτελούν πηγή θλίψης καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής μας».
«Από τον καταπιεσμένο του χθες, στον καταπιεστή του αύριο».
«“Να περιμένεις το απροσδόκητο!” Έτσι μπορώ να συμφιλιώσω τον φόβο μου για μια πραγματική καταστροφή με την ελπίδα μου, την οποία διατηρώ πάντα, παρά τις αντιξοότητες».
«Εμείς, οι ζωντανοί, αποτελούμε ένα ψήγμα της κοσμικής διασποράς, μερικά ψίχουλα της ηλιακής ύπαρξης, μια μικρή εκφύτρωση της γήινης ύπαρξης».
«Μην ξεχνάς ότι η πραγματικότητα είναι μεταβαλλόμενη, μην ξεχνάς ότι νέα πράγματα μπορούν να προκύψουν και, ούτως ή άλλως, θα προκύψουν».
«Η ανθεκτικότητα είναι η άρνηση της παραίτησης μπροστά στη μοιραία τύχη της ατυχίας».
Σύμφωνα με μια νέα έρευνα, άνδρες που μπορούσαν να εκτελέσουν 40 ή περισσότερα είχαν έως και 96% μικρότερη πιθανότητα να εμφανίσουν σοβαρά καρδιαγγειακά προβλήματα μέσα στην επόμενη δεκαετία
![Άκρως Ζωδιακό: Τα Do’s και Don’ts στα ζώδια σήμερα [Κυριακή 31.05.2026]](https://www.in.gr/wp-content/uploads/2026/05/rad-pozniakov-134-72ac7W4-unsplash-315x220.jpg)
Αριθμός Πιστοποίησης Μ.Η.Τ.232442