«Οι Γκερίλλες» της Μονίκ Βιττίγκ: ένα επικό φεμινιστικό κολλάζ

Πώς μπορεί να είναι λογοτέχνημα που γράφεται εκεί που διασταυρώνεται, μέσα στο κλίμα του Μάη του 1968, ένας ριζοσπαστικός, βαθιά πολιτικοποιημένος, λεσβιακός φεμινισμός, με τον λογοτεχνικό μοντερνισμό και τον πειραματισμό με τη λογοτεχνική μορφή; Κάτι σαν τις Γκερίλλες της Μονίκ Βιττίγκ, που μόλις κυκλοφόρησαν για πρώτη φορά στα ελληνικά από τις εκδόσεις Εκτός Γραμμής σε εξαιρετική μετάφραση της Έφης Γιαννοπούλου, σε μια έκδοση που περιλαμβάνει και ένα επίμετρο της ίδιας της Βιττίγκ.

Η Βιττίγκ (1935-2003), που πρωτοστάτησε στην ίδρυση του MLF, του Κινήματος για την Απελευθέρωση των Γυναικών και συμμετείχε ενεργά στην εξέγερση του Μάη του 1968, υπήρξε κατεξοχήν εκπρόσωπος ενός ριζοσπαστικού φεμινισμού που αμφισβήτησε ανοιχτά την ετεροκανονιστική αντίληψη για τη σεξουαλικότητα, υπερασπίστηκε μια υλιστική και συγκρουσιακή αντίληψη για το φεμινιστικό κίνημα,  και ταυτόχρονα άφησε ένα ξεχωριστό λογοτεχνικό έργο.

Οι Γκερίλλες είναι ένα εξαιρετικά πρωτότυπο λογοτεχνικό κείμενο. Τυπικά το κείμενο αναφέρεται σε «Αυτές», τις οποίες αποφεύγει να αποκαλέσει «γυναίκες» ακριβώς γιατί θεωρεί ότι η χρήση της αντωνυμίας παραπέμπει πολύ περισσότερο στην αμφισβήτηση των παραδοσιακών έμφυλων προσδιορισμών. «Αυτές» αποτυπώνονται στην πορεία τους από την έξοδο από την καταπίεση μέχρι μια ακολουθία νικηφόρων συγκρούσεων που καταλήγουν τελικά στη νίκη επί της καταπίεσης.

Το πώς μεταμορφώνονται «αυτές» σε γκερίλλες το καταδεικνύει ίσως το παρακάτω απόσπασμα: «Αυτές λένε πως έμαθαν να στηρίζονται μονάχα στις δυνάμεις τους. Λένε πως ξέρουν τι σημαίνει το όλες μαζί. Λένε πως αυτές που διεκδικούν μια νέα γλώσσα μαθαίνουν πρώτα τη βία. Λένε πως αυτές που θέλουν ν’ αλλάξουν τον κόσμο παίρνουνε πρώτα απ’ όλα τα τουφέκια. Λένε πως ξεκινούν από το μηδέν. Λέμε τώρα αρχίζει ένας κανούργιος κόσμος».

Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι Οι Γκερίλλες ακολουθούν μια απλή αφήγηση. Όπως η ίδια η Βιττίγκ εξηγεί στο επίμετρο, το κείμενο αυτό σε μεγάλο βαθμό είναι ένα κολλάζ από διάφορα λογοτεχνικά κείμενα (ο κατάλογος των οποίων, άλλωστε, περιλαμβάνεται στην έκδοση) από πολύ διαφορετικές ιστορικές περιόδους, ενώ στην αρχική του μορφή περιλάμβανε και την καταγραφή και θεωρητικών αποσπασμάτων. Αυτό εξηγεί τους συνειδητούς αναχρονισμούς και τη συνύπαρξη αναφορών που συνδυάζουν διάφορες ιστορικές περιόδους, μαζί με ένα λεξιλόγιο που παραπέμπει στην επαναστατική στράτευση του 20^ου αιώνα. Όλα αυτά συνδυάζονται με την παράθεση ονομάτων ανασυνθέτουν μια γενεαλογία γυναικείων αγώνων και αντιστάσεων. Το αποτέλεσμα είναι ο επικός χαρακτήρας του κειμένου να είναι περισσότερο κοντά στο πώς ορίζει την έννοια του επικού ο Μπρεχτ. Όπως σημειώνει η ίδια η Βιττίγκ: «ο Μπρεχτ, σε ρήξη με την κλασική δραματουργία, την “αριστοτελική” όπως την έλεγε, εισήγαγε στο θέατρο μια επική, μια “επαναστατική” διάσταση, την οποία δεν διέθετε ποτέ το θέατρο, που μοιάζει αντίθετη με κάθε δραματική τέχνη, έχει όμως το πλεονέκτημα να παρουσιάζει στον θεατή μια ανοιχτή ανολοκλήρωτη φόρμα, πάνω στην οποία μπορεί ευθύς αμέσως να ασκήσει την κριτική του, να δράσει».

Το ότι Οι Γκερίλλες έχουν έντονα στοιχεία κολλάζ και πλήθος διακειμενικών αναφορών, δεν αναιρεί την ιδιαίτερη δύναμη και τον επικό παλμό αυτού του κειμένου, άρα και τον πώς η ανάγνωσή του συναρπάζει πραγματικά, την ώρα που ο βαθιά πολιτικός τους χαρακτήρας είναι πανταχού παρών: «Αυτές μιλούν μαζί για τον κίνδυνο που υπήρξαν για την εξουσία, διηγούνται πώς τις έκαψαν στην πυρά για να τις εμποδίσουν να συναθροίζονται στο μέλλον. Κατάφεραν να εξουσιάζουν τις καταιγίδες, να βυθίζουν στόλους, να διαλύουν στρατούς. […] Η ενωμένη δύναμή τους απείλησε ιεραρχίες συστήματα διακυβέρνησης αυθεντίες. Η γνώση τους ανταγωνίστηκε με επιτυχία την επίσημη γνώση από την οποία αυτές ήταν αποκλεισμένες.»

Η Μονίκ Βιττίγκ

Παρότι είναι ένα κείμενο μέσα σε όλη τη φόρτιση και την πολιτικοποίηση της εποχής του, Οι Γκερίλλες δεν είναι απλώς ένα «ντοκουμέντο», αλλά ένα λογοτεχνικό κείμενο, εντυπωσιακής δύναμης και ταυτόχρονα ένα πείραμα ως προς τη λογοτεχνική μορφή που κάθε άλλο παρά έχει χάσει τη δύναμή του. Ιδίως από τη στιγμή που ο φεμινιστικός ριζοσπαστισμός αυτής της επικής αφήγησης συνδυάζεται με μια επιμονή ότι εν τέλει μιλάμε για την καθολική χειραφέτηση όλων.

Αυτό άλλωστε υπογραμμίζει και ο θριαμβευτικός και γεμάτος ιστορικές αναφορές επίλογος, εκεί όπου το «Αυτές» αφήνει τη θέση του σε ένα πρώτο πρόσωπο: «Παρακινημένες από μια κοινή παρόρμηση ήμασταν όλοι όρθιες για να ξαναβρούμε σχεδόν ψηλαφητά τον ίσο ρυθμό, την ενθουσιώδη ταυτοφωνία της Διεθνούς. Μια ηλικιωμένη στρατιώτισσα με γκρίζα μαλλιά έκλαιγε με λυγμούς σαν μικρό παιδί. Η Αλεξάνδρα Ολλοντάι με δυσκολία κράταγε τα δάκρυά της. Το ανυπέρβλητο τραγούδι πλημμύρισε την αίθουσα, έσπασε πόρτες και παράθυρα, ανέβηκε στον ήρεμο ουρανό. Ο πόλεμος τελείωσε, ο πόλεμος τελείωσε, είπε δίπλα μου μια νεαρή εργάτρια».

Σε κάθε περίπτωση έχουμε με ένα κείμενο που δοκιμάζει τα όρια της γραφής, ακριβώς γιατί έχει επίγνωση ότι αυτό που γράφεται πάντα αναφέρεται σε κάτι εκτός γραφής, σε μια βία που υπάρχει εκτός κειμένου και σε ανατρεπτική προοπτική που κάθε άλλο παρά αποκλειστικά κειμενική είναι, αλλά τελικά αφορά την συλλογική μας ικανότητα να στοχαστούμε, να φανταστούμε και να διεκδικήσουμε έναν κόσμο πραγματικά χειραφετητημένο. Όπως γράφει σε ένα σημείο:

«ΧΑΣΜΑΤΑ ΧΑΣΜΑΤΑ ΧΑΣΜΑΤΑ

ΑΝΤΙ-ΚΕΙΜΕΝΑ

ΑΝΤΙ-ΚΕΙΜΕΝΑ

ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΜΕΝΕΙ ΝΑ ΓΡΑΦΕΙ ΒΙΑ

ΕΚΤΟΣ ΚΕΙΜΕΝΟΥ

ΣΕ ΜΙΑΝ ΑΛΛΗ ΓΡΑΦΗ

ΠΙΕΣΤΙΚΟ ΑΠΕΙΛΗΤΙΚΟ

ΠΕΡΙΘΩΡΙΑ ΚΕΝΑ ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΑ

ΧΩΡΙΣ ΑΝΑΠΑΥΛΑ

ΠΡΑΞΗ ΑΝΑΤΡΟΠΗ»