Αρχίζομεν το αγωνιώδες ταξίδι. Πρέπει να φθάσωμεν εις την ακτήν, διά να προσαράξωμεν το πλοίον, όσον το δυνατόν ταχύτερα. Υπολογίζω ότι θα πρέπει να διανύσωμεν περί τα 15 μίλλια, έως ότου φθάσωμεν εις τας Τουρκικάς ακτάς. Είναι πολλά διά την κατάστασιν εις την οποίαν ευρίσκεται το καράβι. Θα κατορθώσωμεν να φθάσωμεν; Πρέπει να το κατορθώσωμεν.
Ένας αγών τραχύς, ένας αγών αμείλικτος με τον χρόνον, αρχίζει.
Ο Ιωάννης Τούμπας
Χάρτας δεν είχαμεν, πυξίδες δεν υπήρχαν. Και η μικρά επιλέμβιος μαγνητική πυξίς του προβολέως, και αυτή ακόμη είχε σπάσει σε χίλια κομμάτια.
Με οδηγόν τον Πολικόν αστέρα και τα υψηλά βουνά της Καλύμνου, κατευθύνω το πλοίον εκεί όπου ενόμιζα ότι ήσαν αι Τουρκικαί ακταί.
Πλέομεν περίπου με πορείαν 090 και ταχύτητα 5-6 κόμβων.
Το καράβι συνεχίζει, μέσα εις την κατασκότεινην νύκτα, τον αγωνιώδη δρόμον του.
Κάθε στροφή των ελίκων, κάθε κτύπημα των πτερών των εις την θάλασσαν, μας απεμάκρυνεν από τον πνιγμόν ή την αιχμαλωσίαν και μας επλησίαζεν εις την σωτηρίαν.
Μία απόλυτος σιωπή επικρατεί εις τον ΑΔΡΙΑΝ, που, κάπου κάπου, διακόπτεται από τας απαραιτήτους διαταγάς ή από το βογγητό κανενός τραυματίου.
Ο Ιωάννης Τούμπας
Απορώ πώς δεν μας επεσκέφθησαν τα Γερμανικά αεροπλάνα. Ασφαλώς θα μας είχαν αντιληφθή μετά τας δύο εκρήξεις (σ.σ. πέραν του «Αδρία», είχε προσκρούσει σε νάρκη και το βρετανικό αντιτορπιλικό HMS Hurworth). Ως φαίνεται όμως, επίστευαν ότι και τα δύο αντιτορπιλικά είχαν βυθισθή (σ.σ. τούτο είχε συμβεί πράγματι στην περίπτωση του βρετανικού σκάφους).
Ευτυχώς, διότι εάν μας επετίθεντο τότε τα Στούκας, θα ήτο ανθρωπίνως αδύνατον να γλυτώσωμεν.
Ο Σωτηρίου (σ.σ. ο ανθυποπλοίαρχος Κ. Σωτηρίου) μού αναγγέλλει ότι ο Σημαιοφόρος Θεμελής, ο ανεψιός μου, έχει πιθανότατα φονευθή.
Το υπέθετα και εγώ, αλλά ήλπιζα κάπως. Σφίγγω τα δόντια.
Υπέφερα πολύ εις το στήθος. Καθώς είχα τιναχθή κατά την έκρηξιν και είχα πέσει πρηνής, με είχαν κτυπήση πολύ τα μεγάλα κυάλια μου που είχα κρεμασμένα εις το στήθος μου.
Δεν ημπορούσα να αναπνεύσω. Αγωνιούσα, ημπορώ να πω, διά να αναπνεύσω. Συνεχώς έφτυνα ολίγον αίμα.
Το δεξί μου χέρι είχε σπάσει και καθώς με την πάροδον της ώρας το σπάσιμο εκρύωνεν, άρχισα να πονώ. Κάτι άλλα τραύματα, που είχα από μικρά θραύσματα, αυτά σχεδόν ούτε τα αντελήφθην εκείνην την ώρα. Τα ανεκάλυψα την επομένην το πρωί.
Ο «Αδρίας» L-67, αντιτορπιλικό συνοδείας τύπου Hunt III (πρώην HMS Border)
Αλλά η αναπνοή, ιδίως η αναπνοή, με επέθαινε.
Αισθανόμουν να λυώνω, τα γόνατά μου ελύγιζαν. Έσφιγγα τα δόντια και έχωνα τα νύχια μου εις το κρέας, διά να συγκρατηθώ.
Ενθυμούμαι, σαν όνειρο, πως σε κάποια στιγμή μού ήτο αδύνατον να αναπνεύσω.
Κλονίζομαι και χάνω τας αισθήσεις μου. Ο Μουρίκης (σ.σ. ο ανθυποπλοίαρχος Σ. Μουρίκης) με δέχεται εις την αγκαλιά του, ενώ ο υποκελευστής αρμενιστής Μαυρωνάς, χωρίς να χάση καιρό, χωρίς να διστάση καθόλου, με αρχίζει… εις τα χαστούκια.
Συνέρχομαι σχεδόν αμέσως και ακούω τον Μουρίκην να λέγη εις όσους ήσαν κοντά να μη αφήσουν να αντιληφθή κανείς ότι ο Κυβερνήτης έχασε τας αισθήσεις του.
Είχε δίκηο. Εις παρομοίας στιγμάς όλοι κυτούν τον Κυβερνήτην. Εάν αυτός πέση, είναι δύσκολον να κρατηθή το ηθικόν.
— Μπράβο Μαυρωνά, σε ευχαριστώ παιδί μου, ήσαν αι πρώται μου λέξεις μόλις συνήλθα.
Ελπίζω πάντως ότι δεν ήτο ευχαριστημένος επειδή του εδόθη η ευκαιρία να μου δώση αυτά τα… χαστούκια.
Πηγή: «Εχθρός εν όψει»
Μου είπαν ότι ούτε επί μισό λεπτό δεν είχα χάσει τας αισθήσεις μου.
Έκτοτε εκράτησα γερά έως το τέλος. Αγωνιζόμουν συνεχώς διά να αναπνεύσω, είναι η αλήθεια, αλλά εκράτησα.
Διέταξα να υψωθή εις το κατάρτι η μεταξωτή μας σημαία.
Εάν ο ΑΔΡΙΑΣ εβυθίζετο, θα κατήρχετο εις τον υγρόν τάφον του υπερήφανος και σημαιοστολισμένος, όπως ήρμοζεν εις ένα καλόν και γενναίον μαχητήν.
Εις τα έγκατα του πλοίου συνεχίζεται η αγωνιώδης μάχη με τα νερά.
Έως τον προβολέα, την προσωρινήν αυτήν γέφυράν μου, φθάνουν παρηγορητικά τα αγκομαχητά των αντλιών, που προσπαθούν να προφθάσουν τα νερά, που ορμητικά μας κατακλύζουν από τα κατασπασμένα διαφράγματα του καραβιού.
Καθ’ όλας αυτάς τας ώρας, μία σπανία τάξις και ησυχία επικρατεί εις τον ΑΔΡΙΑΝ.
Πηγή: «Εχθρός εν όψει»
Ούτε γυμνάσια εάν εκάναμε, δεν θα υπήρχε τόση ηρεμία και ψυχραιμία.
Με μεγαλυτέραν παρά ποτέ τυπικότητα δίδονται αι αναφοραί και αι διαταγαί.
Δεν υπάρχουν περιττά λόγια. Κάθε διαταγή γίνεται αμέσως αντιληπτή και εκτελείται κατά τον καλλίτερον τρόπον.
Και εγώ, όπως και όλοι όσοι ήσαν επάνω εις την γέφυραν κατά την στιγμήν της εκρήξεως, είμαι κυριολεκτικώς ρακένδυτος.
Απο την στολήν μου έχουν μείνει μερικά κουρέλια, που με σκεπάζουν.
Αυτά τα κουρέλια όμως δεν έφεραν σε κανένα το μειδίαμα.
Αντιθέτως. Τα κουρέλια μας έδωσαν τον τόνον της σοβαράς ηρεμίας που επικρατεί εις το πλοίον.
Πηγή: «Εχθρός εν όψει»
Δι’ εμέ, η κουρελιασμένη αυτή στολή μου είναι η λαμπροτέρα από όλας όσας έχω ποτέ μου φορέσει.
Η κλίσις ηύξανε. Συχνά βλέπω την καρένα της βενζινακάτου μας, που, αργά αλλά σταθερά, πλησιάζει προς την επιφάνειαν της θαλάσσης.
Είναι το σημάδι που έχω βάλει, διά να παρακολουθώ την αύξησιν της κλίσεως του πλοίου.
Είναι σχεδόν δύο ώρες που ταξιδεύομεν εις αυτήν την κατάστασιν.
Ο Ύπαρχος, ο Χαριτόπουλος, τρέχει παντού. Διευθύνει τα μέσα διασώσεως. Βοηθούμενος από τον Δράκαρην και τον Οπλονόμον, τον Οικονόμου, είναι πανταχού παρών.
Πηγή: «Εχθρός εν όψει»
Αυτός, ο Αράπης και ο Ευθυμίου αγωνίζονται να κρατήσουν εις την επιφάνειαν τον ΑΔΡΙΑΝ. Ο Παπασηφάκης, αυτό το Σημαιοφοράκι των δύο μηνών, εργάζεται με καταπληκτικήν ηρεμίαν.
Η Τουρκική ακτή αρχίζει επί τέλους να διαγράφεται. Έπρεπε να εύρω αμμουδιάν διά να προσαράξω ομαλώς το πλοίον. […]
Είχεν αρχίσει ήδη η διάσωσις των τραυματιών. Το νοσοκομείον είχεν ανατιναχθή και διά τούτο τους μετέφεραν εις το καρρέ των Υπαξιωματικών. Τέσσερες από τους τραυματίας δεν κατορθώθη να ελευθερωθούν από τα συντρίμματα που τους είχαν καλύψει. Αργότερα μόνον, αφού εφθάσαμεν, διεσώθησαν και αυτοί.
Ο Ιατρός μας, ο Καποδίστριας, τους παρέχει τας βοηθείας του.
Αλλά πονούν, μερικοί πονούν πάρα πολύ. Σπασμένες σπονδυλικές στήλες και λεκάνες δεν είναι μικρό πράγμα.
Αυτή η συναυλία των βογγητών, μερικών εκ των τραυματιών μας, δεν με ευχαριστεί διά το ηθικόν του πληρώματος.
Πηγή: «Εχθρός εν όψει»
Σε μια στιγμή τούς φωνάζω δυνατά:
— Μη ξεχνάτε πως είσθε Έλληνες.
Ως διά μαγείας εσταμάτησαν τα βογγητά. Τα καϋμένα τα παιδιά. Και όμως υπέφεραν πολύ, επονούσαν αφάνταστα.
[…]
Πηγή: «Εχθρός εν όψει»
Η κλίσις του πλοίου αυξάνει συνεχώς και ανησυχαστικώς. Όλαι αι αντλίαι είναι εν λειτουργία, αλλά δεν προφθαίνουν πλέον τα νερά. […]
Αισθανόμουν το πλοίον να φεύγη κάτω από τα πόδια μου.
Κάποια στιγμή, βλέπω προς τα αριστερά μας δύο ασθενή φώτα. Σκέπτομαι πως θα είναι σπίτια ψαράδων, οπότε ασφαλώς κάπου εκεί κοντά θα πρέπει να υπάρχη αμμουδιά.
Στρέφομεν προς τα αριστερά και κατευθυνόμεθα προς τα φώτα.
Εφ’ όσον πλησιάζομεν, βλέπομεν να διαγράφεται ένας μικρός όρμος. Αποφασιστικώς τότε πλέομεν προς τα εκεί.
Φωνάζω εις τον Πρώτον μηχανικόν, τον Αράπην, να κάνη ό,τι ημπορεί διά να κρατήση το πλοίον δέκα ακόμη λεπτά. Έστω και δύο λεπτά. […]
Πηγή: «Εχθρός εν όψει»
Άμα εφθάσαμεν εις απόστασιν περίπου 150 οργυιών, εκράτησα και τας δύο μηχανάς, ώστε να προσαράξη ηρέμα το πλοίον. Πράγματι εντός ενός λεπτού το πλοίον προσήραξε ηρεμώτατα.
Αμέσως μετά την προσάραξιν εκίνησα πρόσω ημιταχώς την δεξιάν, ώστε το πλοίον να έλθη κάθετον προς την ακτήν και να καθίση καλλίτερα.
Ο ΑΔΡΙΑΣ αμέσως σηκώνεται και στέκει όρθιος, με μίαν μικράν κλίσιν 7 μοιρών προς τα δεξιά.
Η ώρα ήτο ακριβώς 00.50 της 23ης Οκτωβρίου (σ.σ. του έτους 1943) και είχαμε διανύσει από το σημείον της εκρήξεως 16 ολόκληρα μίλλια.
Ήταν καιρός. Πέντε λεπτά ακόμη και ο ΑΔΡΙΑΣ θα είχεν ανατραπή.
[…]
Πηγή: «Εχθρός εν όψει»
Είχαμε φθάσει εις το Γκιουμουσλούκ.
Εκείνην την ώραν προβαίνει δειλά το φεγγάρι, διά να φωτίση το τσακισμένο καράβι μας και τα πελιδνά πρόσωπα των κομματιασμένων νεκρών μας.
[…]
Αισθάνομαι πόνους τρομερούς εις το στήθος και εις το χέρι.
Μόλις συγκρατούμαι, με μεγάλην προσπάθειαν στέκομαι εις τα πόδια μου. Καθώς έχουν έλθει εκεί (σ.σ. στο πρόστεγο του αντιτορπιλικού) όλοι σχεδόν οι άνδρες διά να βοηθήσουν εις την απελευθέρωσιν του (σ.σ. σημαιοφόρου) Θεμελή και του (σ.σ. διόπου) Χαβιάρα, θέλω, όταν τους βλέπω να περνούν εμπρός μου, να συγχαρώ τους γενναίους αυτούς, οι οποίοι, από της στιγμής της εκρήξεως μέχρι της ώρας που εφθάσαμεν εις την ακτήν, έδειξαν ένα ηθικόν ασύγκριτον και ειργάσθησαν με μίαν ψυχραιμίαν και αυτοκυριαρχίαν απίστευτον, ώστε να νομίζη κανείς πως εξετέλουν απλώς γυμνάσια, καθ’ όλας τας τραγικάς εκείνας στιγμάς.
Σφίγγω το χέρι ενός εκάστου και τους συγχαίρω. Ένας-ένας περνούν εμπρός μου αρρενωποί και υπερήφανοι, και όλοι με συγκίνησιν μού σφίγγουν το χέρι.
Η Σελήνη φωτίζει απαλά την σιωπηλήν, αλλά υπερήφανον και μοναδικά ανδρικήν αυτήν στιγμήν.
Δεν ημπορώ όμως πλέον να κρατήσω. Όταν χαιρετώ και τον τελευταίον, χάνω τας αισθήσεις μου. Με «άρπαξε» ο Αράπης. Συνήλθα μέσα εις το δωμάτιον του Πρώτου μηχανικού, εις το οποίον με μετέφεραν. Γύρω βλέπω σκυμμένα τα πρόσωπα των Αξιωματικών μου, να με κυτούν με αγωνίαν.
Έγινα έξω φρενών με τον εαυτόν μου.
Διάβολε, να χάνω τις αισθήσεις μου σαν κοριτσάκι! Θέλουν να μου φέρουν τον Ιατρόν.
Δεν τους αφίνω. Πρέπει να κυτάξη πρώτα τους άλλους τραυματίας, που είναι σοβαρά.
Αισθάνομαι να μου επανέρχονται ακμαίαι αι δυνάμεις μου. Φαίνεται ότι τα νεύρα που με έπιασαν με τον εαυτόν μου, με… ετόνωσαν.
Παρά τας αντιρρήσεις των Αξιωματικών, σηκώνομαι. Πρέπει να υπάγω να ιδώ τους τραυματίας.
Αισθάνομαι μίαν καταπληκτικήν καλλιτέρευσιν.
Με ένα αρκετά ζωηρόν βήμα πηγαίνω εις το καρρέ των Υπαξιωματικών, το οποίον ο Καποδίστριας έχει μετατρέψει εις νοσοκομείον και χειρουργείον.
Με Εθνικήν υπερηφάνειαν είδα ότι όλοι οι τραυματίαι είχαν λαμπρόν ηθικόν και ότι δεν είχαν καθόλου ανάγκην από παρηγορητικά λόγια.
Έφθασα εις το πρόχειρον αυτό νοσοκομείον την στιγμήν που ο Καποδίστριας έκοβε με ένα κοινό ψαλίδι το αριστερό χέρι, επάνω από τον αγκώνα, του διόπου μηχανικού Γεωργίου Παπαφρατζέσκου. Ούτε αναισθητικόν ούτε ένεσιν είχε να του κάνη.
Αρχίζω να παρηγορώ με λίγα λόγια τον Παπαφρατζέσκον, όταν αυτός με διακόπτει και μου λέγει, δεν τα εξέχασα ποτέ τα λόγια του εκείνα, επί λέξει:
— Δεν με νοιάζει διόλου για το χέρι μου, κύριε Κυβερνήτα. Τι είναι ένα χέρι για την Πατρίδα!
Με βαθειά συγκίνησι, εφίλησα εις το μέτωπον τον γενναίον αυτόν Παπαφρατζέσκον.
Η φράσις αυτή του Παπαφρατζέσκου δεν πρόκειται να λησμονηθή ποτέ. Είναι η αυθόρμητος εκδήλωσις της ψυχής του Έλληνος, διά την οποίαν πάντοτε «Αγιώτερον και τιμιώτερον πάντων είναι η Πατρίς».
Πηγή: Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού/hellenicnavy.gr
Και όλοι οι άλλοι τραυματίαι είχαν πολύ υψηλόν ηθικόν και κατόρθωναν να πνίγουν τα βογγητά που τους έφερναν οι αφόρητοι πόνοι των. Θαυμάζω την καρτερίαν του υποκελευστού Σπυροπούλου, ο οποίος, παρ’ ότι έχει τσακισμένα λεκάνην και σπονδυλικήν στήλην, εν τούτοις όχι μόνον υπομένει τους αφορήτους πόνους του, αλλά και παρηγορεί τους άλλους.
Ο Καποδίστριας είναι άφθαστος. Ακούραστος, ψύχραιμος, φιλομειδής (σ.σ. γελαστός), περιέθαλπε τους πάντας άριστα.
Ως μοναδικόν αντισηπτικόν είχε την κολόνια του ξυρίσματος. Και όμως, δεν εμολύνθη κανένα τραύμα!
Είναι έκτακτος. Εχειρούργει σαν να ευρίσκετο σε αμφιθέατρον Πανεπιστημίου. Ήτο ευτύχημα ότι είχε τοποθετηθή εις τον ΑΔΡΙΑΝ ο Καποδίστριας.
Χάρις εις την ικανότητά του διεσώθησαν από βέβαιον θάνατον τουλάχιστον τέσσερες εκ των βαρέως τραυματισθέντων.
Ο Ύπαρχος μού δίδει αναφοράν προσωπικού.
Είχαμε απωλείας το 30% ακριβώς της δυνάμεώς μας (σ.σ. 21 νεκροί, 30 τραυματίες). Εις Αξιωματικούς, Υπαξιωματικούς και ναυτοδιόπους.
*Απόσπασμα από το συγγραφικό έργο του ανώτατου αξιωματικού του Πολεμικού Ναυτικού Ιωάννη Τούμπα «Εχθρός εν όψει» (α’ έκδοση 1954, βραβείο Ακαδημίας Αθηνών 1954).
Ο Τούμπας, αντιναύαρχος ε.α. όταν εκδόθηκε το σύγγραμμά του, ήταν ο κυβερνήτης του αντιτορπιλικού «Αδρίας» (με το βαθμό του αντιπλοιάρχου) κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Στις 22 Οκτωβρίου 1943 ο «Αδρίας» προσέκρουσε σε νάρκη στη θαλάσσια περιοχή της Καλύμνου. Στο ανωτέρω απόσπασμα περιγράφονται από τον Τούμπα οι δραματικές στιγμές που έμελλε να ακολουθήσουν.
Στο «Εχθρός εν όψει» ο Τούμπας κατέγραψε τις εν γένει αναμνήσεις του από τη σταδιοδρομία του στο Ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό έως και τα ταραγμένα χρόνια του Εμφυλίου.
Ο Ιωάννης Τούμπας, ο οποίος υπηρέτησε στο Ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό έως το 1953 (τότε αποστρατεύτηκε κατόπιν αιτήσεώς του), απεβίωσε στο Ναυτικό Νοσοκομείο Αθηνών το πρωί της Κυριακής 7ης Μαΐου 1995.
Κατά τη διάρκεια του μακρότατου βίου του (είχε γεννηθεί το 1901) ο Τούμπας αναμείχθηκε επίσης στην πολιτική, ασκώντας και υπουργικά καθήκοντα, ενώ εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Αθηνών (διετέλεσε μάλιστα και πρόεδρός της, το 1991) και ανέπτυξε συγγραφική δραστηριότητα.
Το όνομα του Τούμπα γράφτηκε με χρυσά γράμματα στις δέλτους της ιστορίας του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού λόγω των γεγονότων που έλαβαν χώρα το φθινόπωρο του 1943.
Στην κεντρική φωτογραφία του παρόντος άρθρου, ο κυβερνήτης, οι αξιωματικοί και το πλήρωμα του «Αδρία» στο πρόστεγο (το εμπρόσθιο τμήμα του καταστρώματος) του αντιτορπιλικού (πηγή: «Εχθρός εν όψει»).
Το Art Project Space παρουσιάζει την Πέμπτη 7 Μαΐου τη συλλεκτική έκδοση Πειρατές, με πρωτότυπα χαρακτικά του Νίκου Κυριακόπουλου. Εκεί όπου η τέχνη είναι τρόπος ζωής
![Άκρως Ζωδιακό: Τα Do’s και Don’ts στα ζώδια σήμερα [Πέμπτη 07.05.2026]](https://www.in.gr/wp-content/uploads/2026/05/pexels-juliano-ferreira-102048601-9466837-315x220.jpg)
Αριθμός Πιστοποίησης Μ.Η.Τ.232442