Οι εκεχειρίες παραβιάζονται συνέχεια – Ωστόσο είναι απαραίτητες και συχνά φέρνουν αποτελέσματα

Την ώρα που η εκεχειρία ΗΠΑ-Ιράν παραπαίει, εν μέσω νέων απειλών του Ντόναλντ Τραμπ ότι θα καταστρέψει τη χώρα «αν δεν υπογράψει στις διακεκομμένες γραμμές», ο Economist αναλύει τη «θεωρία των παιγνίων» που συνδέεται με τις εκεχειρίες*.

Για την ακρίβεια, με την παραβίασή τους. Η πρόσφατη εκεχειρία ανάμεσα στις ΗΠΑ και το Ιράν, από την έναρξή της στις 8 Απριλίου, σημαδεύτηκε από εντεινόμενους βομβαρδισμούς του Ισραήλ στον Λίβανο. Το Ισραήλ υποστήριζε ότι ο Λίβανος δεν συμπεριλαμβανόταν στη συμφωνία Ουάσιγκτον-Τεχεράνης.

Παράλληλα, το Ιράν εκτόξευσε drones και πυραύλους εναντίον άλλων χωρών του Κόλπου. Επίσης, το Ιράν δεν άνοιξε τα Στενά του Ορμούζ στη ναυσιπλοΐα. Και στη συνέχεια ο Ντόναλντ Τραμπ απέκλεισε τα λιμάνια του Ιράν.

Μη εκεχειρίες

Όλα τα παραπάνω, για τους περισσότερους, οι εκεχειρίες δεν μπορεί να εξελίσσονται έτσι. Ωστόσο, παρόλο που οι παραβιάσεις μπορούν να δοκιμάσουν μια εύθραυστη συμφωνία, δεν σημαίνει ότι θα οδηγήσουν σε ναυάγιο τις διαπραγματεύσεις.

Αντίθετα, οι εκεχειρίες έχουν ιστορικό συχνής και έξυπνης παραβίασης χωρίς να οδηγήσουν πλήρως σε ολοκληρωτικό πόλεμο. Παράδειγμα είναι η συμφωνία για τον τερματισμό των εχθροπραξιών στη Γάζα. Επισήμως, παραμένει σε ισχύ έξι μήνες μετά, παρά τις ισραηλινές αεροπορικές επιδρομές.

REUTERS/Thaier Al-Sudani

12.000 παραβιάσεις

Σύμφωνα με την έρευνα του Economist, που συνέλεξε στατιστικά στοιχεία από τη βάση δεδομένων τοποθεσίας και συμβάντων ένοπλων συγκρούσεων (ACLED) για εννέα εκεχειρίες στη Μέση Ανατολή και τις γειτονικές χώρες μετά το 2020, υπήρξαν πάνω από 12.000 παραβιάσεις. Οι εκεχειρίες μείωσαν τις μάχες, αλλά καμία δεν οδήγησε σε πλήρη παύση της βίας. Κατά μέσο όρο, τα θανατηφόρα γεγονότα μειώθηκαν κατά 81% στις 30 ημέρες μετά την έναρξη της εκεχειρίας, σε σύγκριση με τις 30 ημέρες πριν.

Η εκεχειρία Αρμενίας-Αζερμπαϊτζάν το 2020, ακολουθούμενη από σποραδική βία, ήταν η πιο επιτυχημένη από τις εννέα. Και αυτό, παρά τη σύντομη επιστροφή στις μάχες το 2023. Αντίθετα, οι προσωρινές εκεχειρίες μεταξύ Ισραήλ και Χαμάς στα τέλη του 2023 και από τον Ιανουάριο έως τον Μάρτιο του 2025 οδήγησαν σε πολύ ισχυρές συγκρούσεις μόλις έληξαν. Οι περισσότερες εκεχειρίες κυμάνθηκαν κάπου μεταξύ αυτών των δύο άκρων. Δηλαδή η βία μειώθηκε αμέσως μετά την έναρξη ισχύος της κατάπαυσης του πυρός, αλλά ποτέ δεν μηδενίστηκε.

Ωστόσο, σύμφωνα με τη Βαλερί Στίτσερ, του Κέντρου Μελετών Ασφάλειας στο Ινστιτούτο ETH της Ζυρίχης, μια εκεχειρία έχει πάντα νόημα. Έστω και αν παραβιάζεται.

Υποστηρίζει ότι οι εκεχειρίες είναι συχνά «μια μορφή στρατηγικής διαπραγμάτευσης». Και χρησιμοποιείται για την αναδιατύπωση των όρων μιας σύγκρουσης. Δηλαδή δεν είναι απλές ανθρωπιστικές πράξεις.

Πολλές παραβιάσεις της κατάπαυσης του πυρός είναι τυχαίες. Οι αντίπαλες παρατάξεις συναντώνται ακούσια μεταξύ τους στο πεδίο της μάχης ή οι δυσαρεστημένοι «κακόβουλοι» από τη μία πλευρά προσπαθούν να εκτροχιάσουν τις ειρηνευτικές συνομιλίες υποδαυλίζοντας τη βία. Αλλά αυτό δεν φαίνεται να ισχύει στον πόλεμο ΗΠΑ-Ισραήλ με το Ιράν.

Μια άλλη μορφή συνέχισης του πολέμου

Έτσι λοιπόν και οι παραβιάσεις της εκεχειρίας στη Μέση Ανατολή είναι μια άλλη μορφή συνέχισης του πολέμου, όπως θα έλεγε ο Πρώσος στρατηγός Κλαούσεβιτς. Γίνονται σκόπιμα για να αποκτήσουν οι πλευρές στρατηγικό πλεονέκτημα και στη συνέχεια ανταποδίδουν για να αποτρέψουν τις παραβιάσεις κάθε πλευράς.

REUTERS/Thaier Al-Sudani

Υπάρχει βιβλιογραφία σχετικά με τη θεωρία των παιγνίων στις εκεχειρίες. Οι συμφωνίες κατάπαυσης πυρός εισάγουν άρρητα ένα όριο κάτω από το οποίο μπορούν να συνεχιστούν οι επιθέσεις. Το ακριβές επίπεδο αυτού του ορίου είναι συχνά άγνωστο και λειτουργεί στη λογική μιας τακτικής «οφθαλμός αντί οφθαλμού». Κάθε πρόκληση συναντά μια ισοδύναμη απάντηση.

Σύμφωνα με τον Economist Ιράν και Χεζμπολάχ λειτουργούν με αυτήν τη λογική. Η Χεζμπολάχ θα απαντούσε στις ισραηλινές επιθέσεις (και αντίστροφα) με τον ίδιο τρόπο.

Ο Ντάνιελ Σόμπελμαν, του Εβραϊκού Πανεπιστημίου της Ιερουσαλήμ, υποστηρίζει ότι η μακροχρόνια σύγκρουση στον Λίβανο και το βόρειο Ισραήλ ήταν «το στρατηγικό εργαστήριο του Ιράν». Οι αμοιβαίες παραβιάσεις της εκεχειρίας επέτρεψαν στη Χεζμπολάχ να περιορίσει το Ισραήλ, έναν πολύ ισχυρότερο αντίπαλο, χωρίς να προκαλέσει πόλεμο πλήρους κλίμακας.

Στον πόλεμο ΗΠΑ-Ισραήλ κατά του Ιράν, η Τεχεράνη επανειλημμένα υποσχέθηκε να αντισταθμίσει τις επιθέσεις στις πολιτικές υποδομές του με αντίποινα στις ενεργειακές υποδομές και τις μονάδες αφαλάτωσης στον Κόλπο. Και αυτό, σύμφωνα με τον Σόμπελμαν, ώθησε τον Ντόναλντ Τραμπ να υποχωρήσει από τις πιο ακραίες απειλές του. Αυτές οι απειλές και το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, αμβλύνουν την ικανότητα των ΗΠΑ. Και εισάγουν «συμμετρία» στη μάχη του Ιράν με την Αμερική, λέει.

Από την κλιμάκωση στον διάλογο

Από την πλευρά του, ο Ντάνι Σιτρινόβιτς, αναλυτής και πρώην αξιωματικός των ισραηλινών μυστικών υπηρεσιών, λέει πως, όταν τελειώνει η δυναμική της κλιμάκωσης, μπορεί να ξεκινήσει ο διάλογος. Οι εκεχειρίες δίνουν σε όλες τις πλευρές την ευκαιρία να επαναβαθμονομήσουν, αν όχι να τερματίσουν τις προκλήσεις.

Επίσης, επισημαίνει ο Economist, oι εκεχειρίες συχνά αποφέρουν πιο ειρηνικές μακροπρόθεσμες συνθήκες. Το Ceasefire Project, μια ερευνητική ομάδα, κατέγραψε 2.203 δηλωμένες εκεχειρίες μεταξύ 1989 και 2020. Περίπου οι μισές από αυτές ολοκληρώθηκαν χωρίς επιστροφή στον πόλεμο ή εξακολουθούσαν να ισχύουν όταν τελείωσε η μελέτη. Το ένα τρίτο από αυτές απέτυχε.

Ωστόσο, οι εκεχειρίες στη Μέση Ανατολή ήταν οι πιο αδύναμες από όλες. Περισσότερες από τις μισές απέτυχαν.

Οι ερευνητές διαπιστώνουν ότι οι συμφωνίες είναι πιο αδύναμες στην αρχή. Η παρακολούθηση μιας εκεχειρίας από τρίτα μέρη βελτιώνει τις πιθανότητες να διαρκέσει. Ορισμένες χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Αμερικής, είχαν παρατηρητές επί τόπου στο Ισραήλ από την έναρξη της εκεχειρίας στη Γάζα. Αλλά ο πόλεμος στο Ιράν είναι διαφορετικός. Κυρίως γιατί άμεσα εμπλεκόμενος στον πόλεμο είναι οι ΗΠΑ. Και είναι απίθανο να επιτρέψουν σε ένα τρίτο μέρος να αστυνομεύσει την παρουσία τους στην περιοχή.

Και αυτό είναι ανησυχητικό, επειδή η επεξεργασία μιας ειρηνευτικής συμφωνίας μπορεί να είναι μια επίπονη διαδικασία. Μπορεί να χρειαστούν πολλοί μήνες πριν αποδώσει καρπούς. Και στην περίπτωση του Ιράν, υπάρχει και το Ισραήλ, που δεν θέλει να σταματήσει ο πόλεμος.

Σύμφωνα με τον Σιτρινόβιτς, «εάν ο Τραμπ αποφασίσει να επιστρέψει στον πόλεμο, και το Ιράν θα κάνει το ίδιο. Το Ιράν είναι σαν παίκτης πόκερ. Όχι μόνο καλεί αλλά και ανεβάζει τα στοιχήματα».