Οι εκλογές, η επαρχία, το σινεμά – «Προεκλογικές Εκστρατείες: Δημοκρατία ή Χειραγώγηση» στην Ταινιοθήκη

Μία ιδιότυπη συνάντηση του κινηματογραφικού βλέμματος με τη δημοκρατική διαδικασία, με ιδιαίτερη έμφαση σ’ αυτά που συμβαίνουν πριν τις εκλογές, συντελείται στο διήμερο αφιέρωμα «Προεκλογικές Εκστρατείες: Δημοκρατία ή Χειραγώγηση» που παρουσιάζει στις 27 και 28 Απριλίου η Ταινιοθήκη της Ελλάδος σε συνεργασία με την Eλληνική Εταιρεία Πολιτικής Επιστήμης.

Σύμφωνα με την ανακοίνωση της Ταινιοθήκης, πρόκειται για μια κινηματογραφική περιήγηση στη μετεξέλιξη των προεκλογικών εκστρατειών στην επαρχία και στις γειτονιές της Αθήνας, από το 1974 ως το 2012 μέσα από τις ταινίες Καβάλα – Νοέμβρης 1974 (1975), Η Ώρα του Λαού (1982) και Δημοκρατία, ο Δρόμος του Σταυρού (2012).

«Η Ώρα του Λαού» (1982)

Όλες καταγράφουν κομβικές στιγμές των εθνικών εκλογών όπως βιώθηκαν στην κοινωνία: τις απαρχές της Μεταπολίτευσης, τις παραμονές της νίκης του ΠΑΣΟΚ και τις εκλογές στις οποίες αναδιατάχθηκε το πολιτικό σύστημα εν μέσω της οικονομικής κρίσης. Το αφιέρωμα, δε, κλείνει μεταφέροντας το βλέμμα στις δημοκρατικές διαδικασίες στη Ρωσία, με την αθηναϊκή πρεμιέρα του βραβευμένου με Όσκαρ ντοκιμαντέρ Ο κ. Κανένας εναντίον του Πούτιν (2025) του Ντέιβιντ Μπόρενσταϊν.

Τόσο η Καβάλα – Νοέμβρης 1974, όσο και Η Ώρα του Λαού μοιράζονται ένα κοινό: φέρουν την υπογραφή της προέδρου της Ταινιοθήκης, Μαρίας Κομνηνού. Η πρώτη εστιάζει στην εμπειρία των προεκλογικών εκστρατειών μετά την πτώση της δικτατορίας, όπως βιώθηκε κυρίως από τους καπνεργάτες της Καβάλας. Η δεύτερη, κοιτάει την πορεία προς τη νίκη του ΠΑΣΟΚ το 1981, όχι μέσα από τη γνωστή ομιλία του Ανδρέα Παπανδρέου στο Σύνταγμα, αλλά όπως βιώθηκε στα χωριά της Αιτωλοακαρνανίας που εισήλθαν στον προεκλογικό στίβο μέσα από την ιδιαίτερη σχέση τους με την κεντρική πολιτική.

Ζητήματα όπως ο «πελατειασμός» απέναντι στα οποία Η Ώρα του Λαού υιοθετεί μία ετερόδοξη γωνία θέασης, επανήλθαν απρόσμενα -ή και όχι- τις τελευταίες ημέρες στη δημόσια συζήτηση μέσα από τις συγκρούσεις της ελληνικής κυβέρνησης με την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία – με μία εκλογολογία να πυκνώνει στο βάθος.

Το αφιέρωμα της Ταινιοθήκης δεν είχε σκοπό να παρέμβει στη στενή επικαιρότητα, αλλά να αναδείξει διαχρονικότερες τάσεις της ελληνικής πολιτικής, που όπως εξηγεί μιλώντας στο in η Μαρία Κομνηνού, συχνά αναπαριστώνται απλοϊκά ως τα θεμελιακά δεινά του ελληνικού πολιτικού συστήματος, ενώ στην πραγματικότητα η φύση τους ως φαινομένων είναι πιο πολύπλοκη – μια πολυπλοκότητα που ενδεχομένως ο κινηματογράφος να είναι σε θέση να αναδείξει με έκκεντρο τρόπο.

Να ξεκινήσω κατ’ αρχάς ρωτώντας σας για το ίδιο το αφιέρωμα και την προσέγγισή του. Γιατί ένα αφιέρωμα στις προεκλογικές ταινίες;

Είναι ένα αφιέρωμα που ανιχνεύει ένα υλικό της Μεταπολίτευσης από το 1974 ως το 2012 και νομίζω ότι αυτό είναι κάτι πολύ ενδιαφέρον, γιατί σήμερα υπάρχει μια πολύ μεγάλη συζήτηση για την πολιτική στην ύπαιθρο. Μάλιστα περιγράφεται με έναν μη-δόκιμο όρο, τον «πελατειασμό» — λες και είναι κάποιου είδους μολυσματική ασθένεια.

Αλλά η πολιτική στην ύπαιθρο δεν είναι μολυσματική ασθένεια. Είναι ένα πεδίο που έχει μελετηθεί ήδη από την περίοδο του μεσοπολέμου από τον Κωνσταντίνο Καραβίδα και άλλους σημαντικούς μελετητές. Κυρίως όμως μελετήθηκε αργότερα τον εικοστό αιώνα, από τον Νίκο Μουζέλη, ο οποίος ήταν και ο καθηγητής μου και ο επιβλέπων της διδακτορικής μου διατριβής, από τον Ηλία Νικολακόπουλο και πολλούς άλλους.

Αυτό που έχει γίνει σήμερα είναι ότι έχει παρουσιαστεί σαν ένα είδος κατάρας, η οποία αν δεν υπήρχε, θα μπορούσε να εξορκίσει όλα τα κακά της ελληνικής πολιτικής ζωής. Δεν λέμε ότι δεν υπάρχουν αυτά τα κακά, αλλά η κατάσταση δεν είναι τόσο μονοσήμαντη όσο φαίνεται από τις προσεγγίσεις που δυστυχώς αυτή τη στιγμή έχουν επικρατήσει στα ΜΜΕ και στον πολιτικό λόγο.

«Δημοκρατία, ο δρόμος του σταυρού» (2012)

Και θεωρείτε ότι αυτές καλλιεργούν μια νέου τύπου αντιδημοκρατική σκέψη;

Θα έλεγα ότι καλλιεργούν έναν αναγωγισμό. Υπάρχει ένα μέρος σε κάθε χώρα -στην Ιταλία είναι ο Νότος- που είναι πίσω, αλλά δεν σημαίνει ότι αυτό το πρόβλημα λύνεται με το να το εξορκίζουμε και να το καθιστούμε την πηγή κάθε κακού.

Το πελατειακό είναι μία έκφραση της ελληνικής πολιτικής εξέλιξης, όπου βέβαια οι δημοκρατικοί θεσμοί εισήχθησαν πριν από την ανάπτυξη των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής, με αποτέλεσμα να μη λειτουργούν όπως στις ανεπτυγμένες χώρες — ας πούμε στη Βρετανία, που υπήρξε και η μητέρα του σύγχρονου κοινοβουλευτισμού ή στην Ολλανδία.

Βέβαια στη Γαλλία υπάρχει η τομή της Επανάστασης και η ύπαρξη του προλεταριάτου είναι ένας αποφασιστικός παράγοντας.

Στην Ελλάδα υπάρχει ένα πολύ φιλελεύθερο Σύνταγμα, από τα πλέον φιλελεύθερα που υπήρχαν. Από την άλλη πλευρά, δεν υπήρχαν συνθήκες τέτοιες που θα επέτρεπαν τη δημιουργία μαζικών κομμάτων. Αυτή είναι η ρίζα του πελατειακού συστήματος, θα λέγαμε μέχρι και τον εικοστό πρώτο αιώνα.

Αυτό που εμένα με ενδιέφερε και είχα δει στις μελέτες μου -τώρα το πόσο βγαίνει από τις ταινίες είναι άλλο ζήτημα- είναι ότι το πελατειακό σύστημα πολλές φορές λειτουργούσε και σαν αμυντικός μηχανισμός. Δηλαδή αγροτικές μάζες, οι οποίες ανήκαν στο εαμικό, στο αντιδεξιό στρατόπεδο, μέσω του πελατειακού συστήματος είχαν μια προστασία.

Όταν για παράδειγμα ο Σαββόπουλος λέει «των Ελλήνων οι κοινότητες», λέει μια ιστορία που δεν είναι απλή, δεν υποστηρίζει δηλαδή ότι κάπου υπάρχουν καλές μαζικές αστικές οργανώσεις και κάπου στην επαρχία υπάρχει κάτι το μη-σύγχρονο, το οποίο πρέπει να πετάξουμε.

Βέβαια, υπάρχει και το δίλημμα αν θα προχωρήσεις εκσυγχρονιστικά ή αν θα στηριχθείς σε παλαιοκομματικές μορφές που δεν έχουν ισχύ πια. Έχουμε μεν ακόμα κοινωνικό αποκλεισμό μέσα από τη φτώχεια, θα ήταν όμως πολιτικά μεμπτό να χρησιμοποιηθούν μορφές πολιτικής οργάνωσης που προσιδιάζουν σε ταραγμένες περιόδους και που σίγουρα δεν ευνοούν την ανάπτυξη μιας σύγχρονης πολιτικής κουλτούρας, αυτού του περίφημου civic culture, στο οποίο η χώρα έχει τα κενά της. Δεν μπορούμε δηλαδή να το ξεχνάμε αυτό το πράγμα.

«Καβάλα – Νοέμβρης 1974» (1975)

Ο «πελατειασμός» που αναφέρατε έχει χρησιμοποιηθεί και ως μια συγκαλυμμένη αντίδραση απέναντι στην εμπλοκή των μαζών στην πολιτική διαδικασία — εκφράζοντας ίσως έναν αντίστοιχο φόβο για την έλευση των μαζών στο προσκήνιο, όπως στον αιώνα μετά τη Γαλλική Επανάσταση.

Κοιτάξτε, το πελατειακό δεν αναπτύχθηκε εδώ όπως ας πούμε στην Ιταλία, όπου κάποια στιγμή υπήρξαν ανεπτυγμένα αγροτικά και εργατικά κινήματα που αποτέλεσαν ένα είδος αντίπαλου δέους. Το πελατειακό εδώ ήταν μια μορφή ατελούς ενσωμάτωσης που κατά κάποιο τρόπο λειτουργούσε εξισορροπητικά.

Εδώ, κόμματα αντισυστημικά και αντιδημοκρατικά, όπως η Χρυσή Αυγή, δεν ήτανε κόμματα της πελατειακής μεθοδολογίας. Αυτή αφορούσε τα κόμματα εκείνα τα οποία είχαν κυβερνήσει για πολλά χρόνια και μπορούσαν με έναν τρόπο, εκμεταλλευόμενα τις ατέλειες της οργάνωσης του κράτους να αναπαράγονται. Έχουμε απλά ορισμένους αρχαϊσμούς που χρησιμοποιούνται για να συντηρούν μια πολιτική οπισθοδρόμηση. Δεν είναι ας πούμε ότι ανθίζει κάτι το ιδιαίτερα αντιδημοκρατικό.

Στο υψηλότερο επίπεδο το ελληνικό πολιτικό σύστημα δημιουργούσε συνεχώς πολώσεις: δεξιά-αντιδεξιά, ΣΥΡΙΖΑ-αντιΣΥΡΙΖΑ, μνημονιακός-αντιμνημονιακός, έξω από το ΝΑΤΟ, έξω από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Στο μικρό-επίπεδο, όμως, υπήρχε μια διαχείριση συναινετική: ότι μπαίνουμε σε έναν διάλογο με το γκουβέρνο και ιδιαίτερα σε έναν νομό όπως η Αιτωλοακαρνανία, που βλέπουμε στην Ώρα του Λαού στο αφιέρωμα, που είχε την παράδοση της, αυτό λειτουργούσε πολύ έντονα.

Σήμερα βέβαια που έχουν περάσει πολλά χρόνια και που έχουμε απομακρυνθεί από τις τομές του εμφυλίου, τέτοιες μέθοδοι λειτουργούν ενάντια σε κάθε έννοια εκσυγχρονισμού. Δεν μπορεί να υπάρχει ένας λόγος που μιλάει για εξομοίωση με τις ευρωπαϊκές χώρες, τις χώρες του κέντρου, του πυρήνα και από την άλλη πλευρά να καταφεύγουμε σε τέτοιο βαθμό στις πολιτικές της πελατειακής ενσωμάτωσης. Αυτό είναι ένα πολύ σοβαρό ζήτημα.

Φωτογραφία από την εποχή των γυρισμάτων της ταινίας «Η Ώρα του Λαού»

Ωστόσο, τώρα που επιχειρείται μια κάθαρση σε ευρωπαϊκό επίπεδο, βλέπουμε ότι κάποιο είδος πελατειασμού και πολιτικής διαφθοράς δείχνει να ενδημεί σε πολλά κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. 

Θα πρέπει να προσέξουμε. Το “clientelism” αφορά χώρες όπως η Ελλάδα, το νότο της Ιταλίας, ενδεχομένως και την Πορτογαλία που υπήρχαν μικροί κλήροι. Αφορά συγκεκριμένες ατελείς ενσωματώσεις αγροτικών πληθυσμών.

Στην Ευρώπη της δεύτερης δεκαετίας του εικοστού πρώτου αιώνα, έχουμε τεράστιο αγροτικό πρόβλημα. Διότι ευνοήθηκε πολύ η εισαγωγή μιας μεγάλης συγκεντροποίησης και βιομηχανοποίησης του αγροτικού κλήρου. Είδαμε ας πούμε ότι την ίδια ώρα που είχαμε στην Ελλάδα κινητοποιήσεις, είχαμε και στην Ευρώπη, ότι οι αγρότες αισθάνονται ότι έμειναν εκτός της οικονομικής ανάπτυξης. Και η Mercosur, αυτή η μεγάλη συμφωνία με τις χώρες της Λατινικής Αμερικής έχει δημιουργήσει μεγάλες αντιστάσεις.

Δεν μπορούμε να πούμε ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση υπήρξε ο ιδανικός διαχειριστής των ανισοτήτων, των διαφορετικών μορφών ανάπτυξης. Τα μοντέλα της, εκ των πραγμάτων δεν φαίνεται να έχουν πετύχει.

Και εκεί είναι το ζήτημα: όχι ότι επιβίωσαν οι μορφές ενσωμάτωσης του εικοστού αιώνα, όσο ότι και στη σύγχρονη περίοδο υπάρχει το περίφημο δημοκρατικό έλλειμμα στην Ευρώπη. Δυστυχώς, αυτός είναι και ο λόγος που δεν είναι ιδιαίτερα δημοφιλής η Ευρωπαϊκή Ένωση. Ενώ άνθρωποι της δικής μου ηλικίας τη θεωρήσαμε τη μεγάλη λύση για την ενίσχυση των δημοκρατικών θεσμών, σήμερα οι νέοι δεν αισθάνονται ότι τους εκπροσωπεί ιδιαίτερα. Αισθάνονται προδομένοι.

«Ο κ. Κανένας εναντίον του Πούτιν» (2025)

Στο αφιέρωμα, επιχειρείτε να προσεγγίσετε όλες αυτές τις θεματικές για τις οποίες συζητάμε, μέσα από ένα ιδιαίτερο μέσο, το ντοκιμαντέρ. Τι θεωρείτε ότι προσφέρει το κινηματογραφικό βλέμμα πάνω στις διαδικασίες συμμετοχής στα κοινά;

Όπως είπα, έννοιες όπως ο “λαϊκισμός” και το πελατειακό φαινόμενο είναι πολύ συσκοτισμένες και χρησιμοποιούνται με πολλαπλούς ορισμούς για να εξορκίσουν το κακό. Η μορφή του ντοκιμαντέρ μας βοηθάει να ξεκαθαρίσουμε ότι δεν υπάρχει κάποιο μείζον κακό. Οι αγρότες έχουν κι αυτοί τα προβλήματα τους.

Βλέπουμε και μία εξέλιξη από το 1974 μέχρι το 2012, ως προς τα ΜΜΕ για παράδειγμα. Οι πολιτικές συγκεντρώσεις το ’74 και το ’81 έπαιζαν κάποιο ρόλο. Σήμερα παίζουν ολοένα και λιγότερο. Έχουμε περάσει πια μέσα από τις περίφημες “εκλογές του καναπέ”.

Το να μπούμε λίγο να δούμε ποιοι ήταν αυτοί οι ψηφοφόροι, με ποια ρητορική τους προσέγγιζαν πολιτικοί όπως ο Ανδρέας Παπανδρέου και ο Γιώργος Ράλλης που είχαν μια πανεθνική εμβέλεια ή πολιτικοί τοπικοί, που μιλούσαν το τοπικό ιδίωμα.

Νομίζω ότι αυτά βοηθούν να δούμε λίγο τα πράγματα αλλιώς. Το πρόβλημα δεν είναι ο εκσυγχρονισμός εναντίον του αρχαϊσμού, είναι και οι διεθνικές αποτυχίες, αυτές της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά και εθνικές.

Δύο από τις προβολές είναι δικές σας ταινίες, Καβάλα – Νοέμβρης 1974 (1975) και Η Ώρα του Λαού (1982). Πώς νιώθετε να τις επανεπισκέπτεστε στο πλαίσιο του αφιερώματος;

Όσον αφορά την κινηματογραφική τους εμβέλεια -η πρώτη μάλιστα ήταν γυρισμένη με τον αείμνηστο τον Θόδωρο Αδαμόπουλο που ήταν ένας έμπειρος κινηματογραφιστής- δεν κομίζουν τόσο μια κινηματογραφική αξία, όσο μια αξία μαρτυρίας. Η ταινία Δημοκρατία, η ώρα του Σταυρού (2012) του Μάρκου Γκαστίν, όπου έχουν συνεργαστεί και πολλοί γνωστοί ντοκιμαντερίστες όπως η Κατερίνα Πατρώνη ή ο Χάρης Ραφτογιάννης, κινηματογραφικά είναι πολύ πιο ολοκληρωμένη.

Αλλά δεν έχει τόση σημασία, διότι για τις εκλογές του 1974, υπάρχει αυτή η καταγραφή. Και δεν είναι τηλεόραση, είναι κάτι που προσπαθεί να πάει ένα βήμα παραπέρα και να ψάξει να δει αυτόν τον χώρο, αυτούς τους ανθρώπους που συνήθως είναι οι ξεχασμένοι.

Από εκεί και πέρα, οι σπουδές μου δεν ήταν κινηματογραφικές. Εγώ είμαι κοινωνιολόγος. Μπορεί να έχω δει πάρα πολύ κινηματογράφο, ιδιαίτερα όταν ήμουν πολύ μικρή, αλλά και αργότερα, οπότε είχα κάποια στοιχεία για αυτό που ήθελα να κάνω, αλλά σίγουρα δεν ήταν ένας δρόμος που συνέχισα. Αν είχα συνεχίσει, σίγουρα θα πήγαινα και σε κάποια σχολή. Αλλά ο στόχος μου δεν ήταν αυτός. Ο στόχος μου ήταν να λειτουργήσω ως κοινωνιολόγος και μάλιστα αργότερα με επικέντρωση στο φαινόμενο της επικοινωνίας.

Να πω επίσης ότι η επιλογή ήταν και λίγο συγκυριακή διότι υπήρχε η δυνατότητα να αποκατασταθούν οι ταινίες. Είχαμε και κάποιες άλλες υπ’ όψιν, αλλά δεν μπορούσαμε να καθαρίσουμε τα δικαιώματα. Βρέθηκε όμως διαθέσιμη αυτή η ταινία του 1982 κι έτσι σκεφτήκαμε γύρω από αυτή την εργασία του εργαστηρίου, να στήσουμε κάτι που βεβαίως ενδιέφερε πάρα πολύ και την Εταιρεία Πολιτικής Επιστήμης, την οποία ευχαριστούμε. Ήταν συμπαραστάτης μας σε αυτό το έργο και νομίζω γενικώς ότι τα κινηματογραφικά ντοκουμέντα βοηθούν στη διεύρυνση της κοινωνικής σκέψης και της πολιτικής επιστήμης.

Προεκλογικές Εκστρατείες: Δημοκρατία ή Χειραγώγηση;, αφιέρωμα στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος (Μεγάλου Αλεξάνδρου 136, Αθήνα), Δευτέρα 27 και Τρίτη 28 Απριλίου.