The Expla-in Project| Εισοδήματα στην Ελλάδα: Ο χάρτης που δείχνει γιατί το πού ζεις μετράει

Παίζει ρόλο το πού ζεις στην Ελλάδα; Τα εισοδήματα στις διαφορετικές περιοχές δείχνουν ότι η απάντηση είναι ξεκάθαρη: ναι. Οι εθνικοί μέσοι όροι φτώχειας κρύβουν σημαντικές περιφερειακές διαφορές, με περιοχές όπως η Αττική να εμφανίζουν πολύ χαμηλότερα ποσοστά από τον μέσο όρο, ενώ η Δυτική Ελλάδα καταγράφει σχεδόν διπλάσια ποσοστά.

Όπως αποτυπώνεται σε έρευνα του Ινστιτούτου ΕΝΑ, η ανάλυση των εισοδημάτων σε επίπεδο περιφέρειας αποκαλύπτει τις κοινωνικές ανισότητες που δεν φαίνονται όταν κοιτάμε μόνο τα εθνικά στοιχεία.

Οι μεταβολές στους εθνικούς δείκτες δεν κατανέμονται ομοιόμορφα. Ορισμένες περιοχές βελτιώνονται (Ήπειρος, Στερεά Ελλάδα, Αν. Μακεδονία και Θράκη), άλλες παραμένουν στάσιμες (Θεσσαλία, Νότιο Αιγαίο, Αττική, Ιόνια Νησιά, Κρήτη) και κάποιες επιβαρύνονται (Βόρειο Αιγαίο, Δυτική Μακεδονία, Δυτική Ελλάδα).

Στο μεγαλύτερο μέρος της Ελλάδας, εκτός Αττικής, Κρήτης, Νότιου Αιγαίου και Θεσσαλίας, παρατηρείται υπερσυγκέντρωση χαμηλών εισοδημάτων, παγιώνοντας τη φτώχεια και ενισχύοντας τον κοινωνικό αποκλεισμό. Αντίθετα, η Αττική συγκεντρώνει μεγάλο μέρος του πληθυσμού στα ανώτερα εισοδηματικά στρώματα, αντανακλώντας την άνιση κατανομή επενδύσεων, θέσεων υψηλής εξειδίκευσης και πρόσβασης σε ευκαιρίες.

Η οικονομική ανάκαμψη δεν διαχέεται ισόρροπα: ακόμη και αναπτυγμένες τουριστικά ή αστικά περιοχές δεν φτάνουν τα επίπεδα της Αττικής.

Τα στοιχεία δείχνουν ότι οι κοινωνικές ανισότητες στην Ελλάδα έχουν γεωγραφικό πρόσημο: «Το πού ζει κανείς καθορίζει σε μεγάλο βαθμό το επίπεδο διαβίωσής του», σημειώνει η έρευνα.

Πίνακας : Ποσοστά φτώχειας ανά περιφέρεια (2021–2024, %)

Πηγή: ΕΛΣΤΑΤ 2021-2024

Εισοδήματα: Είναι οι περιφερειακές ανισότητες στην Ελλάδα το μεγαλύτερο «αόρατο» κοινωνικό ρήγμα;

«Θα έλεγα ότι είναι ένα από τα πιο υποτιμημένα κοινωνικά ζητήματα» αναφέρει στο in ο συγγραφέας της έρευνας και Διδάκτορας Κοινωνικής Πολιτικής του ΔΠΘ, Χάρης Δαλτζόγλου, ο οποίος προειδοποιεί ότι «αν αυτή η τάση δεν αντιμετωπιστεί, υπάρχει ο κίνδυνος να δημιουργηθεί μια χώρα πολλών ταχυτήτων όπου οι ευκαιρίες των πολιτών θα καθορίζονται όλο και περισσότερο από το πού ζουν».

Ο κ. Χάρης Δαλτζόγλου προσθέτει: «Πολλές φορές μένουμε αποκλειστικά στην εξέταση δεικτών σε εθνικό επίπεδο, όπως για παράδειγμα η μείωση της ανεργίας ή η μείωση του ποσοστού σχετικής φτώχειας, χωρίς να λαμβάνουμε υπόψη την περιφερειακή διάσταση αυτών των δεικτών. Οι εθνικοί δείκτες μπορεί να κρύβουν τις πραγματικές αποκλίσεις που υπάρχουν στον χώρο. Στην ελληνική περίπτωση αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, γιατί υπάρχει πολύ μεγάλη δημογραφική και οικονομική συγκέντρωση στην πρωτεύουσα. Αυτό σημαίνει ότι οι εθνικοί δείκτες επηρεάζονται σε μεγάλο βαθμό από τις εξελίξεις στην Αττική και μπορεί να κρύβουν τις πραγματικές αποκλίσεις που υπάρχουν σε άλλες περιοχές της χώρας. Σε περιφερειακό επίπεδο διακρίνεται ότι οι αποκλίσεις μεταξύ των περιφερειών συνεχίζουν να υπάρχουν και σε αρκετές περιπτώσεις να διευρύνονται στα χρόνια μετά τις κρίσεις. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχουν περιφέρειες που συγκεντρώνουν περισσότερες επενδύσεις, θέσεις εργασίας και υψηλότερα εισοδήματα, ενώ άλλες περιοχές μένουν πίσω. Η εξέλιξη αυτή επηρεάζει άμεσα τις ευκαιρίες των ανθρώπων, τις επιλογές ζωής τους και τελικά τη συνοχή της κοινωνίας».

Γιατί ο τουρισμός δεν μεταφράζεται πάντα σε υψηλότερα εισοδήματα;

«Καταρχάς πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι τα εισοδήματα των πολιτών στις νησιωτικές περιφέρειες δεν επηρεάζονται με τον ίδιο τρόπο από την τουριστική ανάπτυξη. Υπάρχουν σημαντικές περιφερειακές αποκλίσεις» σύμφωνα με τον κ. Δαλτζόγλου. «Για παράδειγμα, παρατηρούμε υψηλότερα εισοδήματα στις περιφέρειες του Νοτίου Αιγαίου και της Κρήτης.

Αντίθετα, χαμηλότερα εισοδήματα καταγράφονται στα Ιόνια Νησιά, ενώ ακόμη χαμηλότερα εμφανίζονται στο Βόρειο Αιγαίο. Αυτό δείχνει ότι το τουριστικό μοντέλο της χώρας δεν επηρεάζει όλες τις περιφέρειες με τον ίδιο τρόπο. Σε ορισμένες περιφέρειες φαίνεται να μεταφράζεται πιο εύκολα σε υψηλότερα εισοδήματα για τους κατοίκους, ενώ σε άλλες αυτή η σύνδεση είναι πιο αδύναμη».

Γενικότερα, ο τουρισμός μπορεί να δημιουργεί ανάπτυξη, αλλά αυτή δεν μεταφράζεται πάντα αυτόματα σε υψηλότερα εισοδήματα για όλους. Υπάρχουν ορισμένοι λόγοι που εξηγούν αυτή την απόκλιση.

Πρώτον, ένα μεγάλο μέρος των θέσεων εργασίας στον τουρισμό είναι εποχικό και συχνά χαμηλά αμειβόμενο. Άρα δημιουργείται απασχόληση, αλλά όχι απαραίτητα σταθερό και υψηλό εισόδημα.

Δεύτερον, ένα σημαντικό μέρος της οικονομικής αξίας που παράγει ο τουρισμός δεν παραμένει πάντα στον τόπο όπου γίνεται η επένδυση. Μεγάλοι όμιλοι, αλυσίδες ή επενδυτές μπορεί να απορροφούν σημαντικό μέρος των κερδών.

Δημιουργείται μια νέα μορφή ανισότητας όπου ο τόπος καθορίζει τις προοπτικές;

«Σε μεγάλο βαθμό ναι» εξηγεί ο κ. Δαλτζόγλου. «Δεν μιλάμε για απόλυτο καθορισμό της ζωής ενός ανθρώπου, αλλά ο τόπος λειτουργεί ως σημαντικός παράγοντας ευκαιριών. Αν κάποιος μεγαλώνει σε μια περιφέρεια με δυναμική οικονομία, περισσότερες επιχειρήσεις, πανεπιστήμια και δίκτυα εργασίας, έχει περισσότερες πιθανότητες να βρει καλύτερα αμειβόμενη εργασία. Αντίθετα, σε περιοχές με περιορισμένη οικονομική δραστηριότητα, οι επιλογές είναι λιγότερες και συχνά χαμηλότερα αμειβόμενες. Αυτό σημαίνει ότι η γεωγραφία αρχίζει να επηρεάζει πιο έντονα τις οικονομικές προοπτικές των ανθρώπων, κάτι που είναι μια μορφή χωρικής ανισότητας».

«Και γι’ αυτό τα ζήτημα περιφερειακής ανάπτυξης δεν αποτελεί αποκλειστικά οικονομικό ζήτημα αλλά είναι βαθύτερο και αφορά ζητήματα κοινωνικής δικαιοσύνης, γιατί σχετίζονται με το πόσο ίσες ευκαιρίες έχουν οι πολίτες ανεξάρτητα από το πού ζουν».