«Περιφερειακή κυριαρχία»: Η απάντηση της Άγκυρας σε μια Μέση Ανατολή που αλλάζει

Η κατάσταση στη Μέση Ανατολή για την Άγκυρα είναι ως εξής: Δύο βασικοί αντίπαλοι (Ελλάδα-Ισραήλ) συνασπίζονται, το Τελ Αβίβ εξαπολύει ανεμπόδιστα επιθέσεις σε γειτονικά κράτη και οι ΗΠΑ ακολουθούν μια συγκρουσιακή φιλοϊσραηλινή ατζέντα δίχως αύριο. Επειδή όλα αυτά δεν μπορεί να τα λύσουν δόγματα τύπου «Γαλάζιας Πατρίδας», χρειάζεται κάτι πιο ρεαλιστικό και υποτίθεται συλλογικό. «Περιφερειακή Κυριαρχία» (Regional Ownership), αυτή είναι η απάντηση που έχει η τουρκική διπλωματία, όπως επιβεβαιώνεται τους τελευταίους μήνες από τοποθετήσεις Τούρκων αξιωματούχων.

Τι είναι όμως και πως προέκυψε;

Οι εξελίξεις με το Ιράν έχουν απλώς επιταχύνει κάτι που ξεκίνησε μετά την 7^η Οκτωβρίου 2023.

«Μια νέα γεωπολιτική πραγματικότητα έχει αναδυθεί από τις 7 Οκτωβρίου 2023, καθώς το Ισραήλ έχει επιτεθεί άμεσα σε επτά διαφορετικές χώρες της περιοχής από τότε» ανέφερε στη Daily Sabah τον Φεβρουάριου του 2026 ο καθηγητής Διεθνούς πολιτικής με ειδίκευση στη Μέση Ανατολή στο Πανεπιστήμιο της Άγκυρας, Μουχιτίν Αταμάν.

Οι επιθέσεις του Ισραήλ, υπογραμμίζει ο ίδιος, απέδειξαν ότι κανένα κράτος, φιλικό ή εχθρικό, δεν είναι άτρωτο απέναντι στις ισραηλινές επιθέσεις. «Έτσι, τα περιφερειακά κράτη αναγκάστηκαν να αλλάξουν τον προσανατολισμό της εξωτερικής τους πολιτικής, γεγονός που οδήγησε σε μια αλλαγή παραδείγματος στην περιοχή».

«Η νέα διπλωματική προοπτική καλεί στην ανάπτυξη διαδικασιών περιφερειακής συνεργασίας και στην ενίσχυση των δυνατοτήτων των περιφερειακών κρατών να αντιμετωπίζουν υφιστάμενες και πιθανές απειλές και προκλήσεις. Δίνει προτεραιότητα στη δημιουργία συμπληρωματικών περιφερειακών πλατφορμών, θεσμών, μηχανισμών και δικτύων» υπογραμμίζει ο Τούρκος καθηγητής.

Πράγματι, Τούρκοι αξιωματούχοι που μίλησαν πιο πρόσφατα στη Washington Post συνδέουν την «περιφερειακή κυριαρχία» με «ένα κάλεσμα προς τους παράγοντες ισχύος να ενώσουν τις δυνάμεις τους και να χαράξουν τη δική τους πορεία».

Η Τουρκία διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην εξομάλυνση των σχέσεων μεταξύ Αζερμπαϊτζάν και Αρμενίας. Στην προσπάθειά της για νέες συμφωνίες ασφαλείας, η πραγματοποίησε συνομιλίες με Σαουδική Αραβία, Πακιστάν και Αίγυπτο.

«Πιστεύω ότι η περιφερειακή κυριαρχία είναι κρίσιμη επειδή μερικές φορές εξωτερικές δυνάμεις ξένες προς την ίδια τη φύση των προβλημάτων της περιοχής μπορούν να δημιουργήσουν μεγάλο χάος», δήλωσε στη Washington Post ο Τατζάν Ιλντέμ, πρώην Τούρκος πρέσβης στο ΝΑΤΟ και πρόεδρος του τουρκικού think tank EDAM. Οι ανησυχίες αυτές είναι δικαιολογημένες, αρκεί να θυμίσουμε την πρόσφατη δήλωση του Αμερικανού πρέσβη στην Τουρκία Τομ Μπάρακ ότι «αυτό το μέρος του κόσμου [Μ.Ανατολή] σέβεται μόνο ένα πράγμα: τη δύναμη».

Ήταν μια δήλωση που προκάλεσε αντιδράσεις στην γείτονα. «Χώρες όπως οι ΗΠΑ φυσικά έχουν παγκόσμια ατζέντα», είπε ο Ιλντέμ, «και είμαστε σύμμαχοι με τις ΗΠΑ, αλλά μερικές φορές οι προτεραιότητες των μεγάλων δυνάμεων μπορεί να μην συμπίπτουν».

Φιντάν: το δίδαγμα από τον πόλεμο

Γι΄ αυτό και η Άγκυρα προχωράει σε οριζόντιες συμμαχίες μεταξύ μεσαίων δυνάμεων. «Η περιφερειακή κυριαρχία παρέχει ένα πλαίσιο βασισμένο στην ισότιμη συνεργασία. Με άλλα λόγια, κανένα κράτος δεν θα μπορεί να κυριαρχήσει στη Μέση Ανατολή. Αντιθέτως, όλα τα κράτη θα συμβάλουν ισότιμα στην οικοδόμηση σταθερότητας, μοιράζοντας τα βάρη και αναλαμβάνοντας τις ευθύνες» εξηγεί ο Αταμάν.

Κατά τη διάρκεια επίσκεψής του στο Κατάρ ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν σημείωσε ότι «επιδιώκουμε να αυξήσουμε την αλληλεγγύη μεταξύ των εθνών της περιοχής», καθώς «όλοι στην περιοχή γνωρίζουν πλέον ότι αν οι χώρες της περιοχής δεν επιλύσουν τα δικά τους προβλήματα, δεν έχει νόημα να περιμένουν λύση από κυρίαρχες δυνάμεις». Για τον Φιντάν αυτό ήταν ένα από τα διδάγματα του πολέμου στο Ιράν.

Έτσι ο Αταμάν αυτό το έχει περιγράψει ως το «όραμα» που «προσφέρει μια στρατηγική εξόδου όχι μόνο για την Τουρκία αλλά και για όλους τους περιφερειακούς παράγοντες που είναι πρόθυμοι να συμμετάσχουν στο εγχείρημα».

Μπορεί όμως;

Δεν είναι η πρώτη φορά που η Τουρκία εγκαινιάζει προβολή ισχύος δια μέσου συνεργατικών μοντέλων. Για παράδειγμα, μετά τη διάλυση της  ΕΣΣΔ, ο Τουργκούτ Οζάλ επιχείρησε να αποκτήσει η Τουρκία ηγετικό ρόλο στις τουρκόφωνες δημοκρατίες της Κεντρικής Ασίας και του Καυκάσου. Ωστόσο, κανένα μοντέλο δεν ευδοκίμησε.

Βέβαια σήμερα, όπως περιγράφει και η Washington Post η Τουρκία «είναι μια σημαντική στρατιωτική δύναμη, με τις δεύτερες μεγαλύτερες ένοπλες δυνάμεις στο ΝΑΤΟ μετά τις ΗΠΑ και μια ισχυρή αμυντική βιομηχανία, συμπεριλαμβανομένων των χαρακτηριστικών drones της. Ο έλεγχος της Άγκυρας στα Στενά του Βοσπόρου, την πύλη προς τη Μαύρη Θάλασσα μεταξύ Ευρώπης και Ασίας, αποτελεί επίσης σημαντικό στρατηγικό πλεονέκτημα».

Αλλά και πάλι έχει όρια, καθώς σύμφωνα με την αμερικανική εφημερίδα, παρά τις φιλοδοξίες να αποτελέσει περιφερειακή δύναμη, η Τουρκία δεν διαθέτει τη σκληρή ισχύ ούτε την οικονομική δύναμη που απαιτείται για να επιβάλει μόνη της τους όρους της. Εξετάζει «μίνι περιφερειακές συμμαχίες» για να προστατεύσει τα συμφέροντά της, δήλωσε η Ασλί Αϊντιντάσμπας, συνεργάτιδα του Brookings Institution.

«Νομίζω ότι η Τουρκία αισθάνεται εκεί έξω εντελώς μόνη και μέσα σε ένα πολύ επικίνδυνο περιβάλλον, ενώ στο εσωτερικό η κυβέρνηση χρησιμοποιεί αυτή την αφήγηση της πανταχού παρουσίας της Τουρκίας», είπε η Αϊντιντάσμπας.

Με την επιστροφή του Τραμπ στην εξουσία, η Τουρκία ήλπιζε σε επανεκκίνηση των σχέσεων με τις ΗΠΑ. Ωστόσο, αυτό δεν θα γίνει όπως φαίνεται.

Οι Τούρκοι ηγέτες γίνονται επίσης ολοένα πιο νευρικοί για «μια περιοχή στην οποία η επιθυμία του Ισραήλ να κουρεύει συνεχώς το γκαζόν [ενν. σταδιακή αποδυνάμωση αντιπάλου δια μέσω βίας] και να καταστέλλει στρατιωτικά τους γείτονές του γίνεται αποδεκτή από τις ΗΠΑ», είπε η Αϊντιντάσμπας. Το «Σχέδιο Α» της Τουρκίας «θα ήταν να βελτιώσει τους δεσμούς με τους εταίρους του ΝΑΤΟ», είπε, «αλλά πρέπει να σκεφτεί τι μπορεί να κάνει απουσία αυτού».

Έτσι, η Άγκυρα κινείται πυρετωδώς να «νοικοκυρέψει» τη Μέση Ανατολή.