Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο του δικαίου (Μέρος Ε’)

Οι λέξεις επιτροπεία (παράγωγο του ρήματος επιτροπεύω) και επίτροπος (παράγωγο του ρήματος επιτρέπω) σχετίζονται με ένα θεσμό της αθηναϊκής δημοκρατίας που λειτουργούσε ως ένα είδος γέφυρας μεταξύ της πολιτείας και των προσώπων που δεν είχαν καμία δικαιοπρακτική ικανότητα, δηλαδή δυνατότητα αυτοπρόσωπης παράστασης σε δικαιοπραξίες. Τέτοια πρόσωπα ήταν τα ανήλικα τέκνα, οι γυναίκες, οι ηλικιωμένοι, καθώς και όσοι πολίτες είχαν κηρυχθεί άτιμοι. Οι επίτροποι, που εκτελούσαν τρόπον τινά χρέη κηδεμόνα ή θεματοφύλακα, διορίζονταν από τον επώνυμο άρχοντα της πόλης.

Ο όρος έφεσις είχε στο αρχαίο ελληνικό δίκαιο διαφορετικό σημασιολογικό περιεχόμενο από εκείνο που γνωρίζουμε στο σύγχρονο δίκαιο, δηλαδή την προσφυγή σε δευτεροβάθμιο δικαστήριο για την επανεξέταση μιας εκδικασθείσης σε πρώτο βαθμό διαφοράς και την έκδοση οριστικής πλέον απόφασης. Στην αθηναϊκή δημοκρατία η έφεσις ως ένδικο μέσο είχε περισσότερο την έννοια της σύγχρονης ακυρωτικής δίκης της διοικητικής δικαιοσύνης, με τη διαφορά ότι η σχετική αίτηση δε στρεφόταν μόνο εναντίον πράξης της διοίκησης, αλλά και κάθε άλλης απόφασης άρχοντα, δήμου ή φρατρίας από την οποία υφίστατο ζημία ο πολίτης. Η εναντίωση αυτή δεν αφορούσε ασφαλώς τις αποφάσεις του πολυμελούς λαϊκού δικαστηρίου της Ηλιαίας.

Η κυριότης ως όρος του αρχαίου ελληνικού δικαίου έχει κατ’ αρχήν το ίδιο εννοιολογικό πλαίσιο με την κυριότητα ως όρο της σύγχρονης νομικής επιστήμης. Μια ουσιώδης διαφορά συνίσταται στο ότι κατά το δίκαιο ορισμένων αρχαίων πόλεων-κρατών όπου εφαρμοζόταν η μέθοδος της κληρουχίας, ήτοι της διά κλήρου κατανομής γαιών, ήταν δυνατή η ανάκληση της εκχώρησης αυτής προς τον κληρούχο, ενώ στο σύγχρονο εμπράγματο δίκαιο η απώλεια της κυριότητας δεν είναι εξίσου εύκολη υπόθεση. Στο δικαιικό λεξιλόγιο των αρχαίων Ελλήνων περιλαμβάνεται και η συναφής με την έννοια της κυριότητας χρησικτησία, όρος με περιεχόμενο ανάλογο με εκείνο που συναντούμε στο σύγχρονο δίκαιο (απόκτηση της κυριότητας αλλότριου πράγματος, κινητού ή ακινήτου, από αυτόν που το νέμεται επί μακρόν).

Τέλος, προμνήστρια ή προμνηστρίς (παράγωγα του αποθετικού ρήματος προμνάομαι, που σημαίνει ζητώ τη χείρα κόρης για λογαριασμό κάποιου άλλου, κάνω προξενιό) ονομαζόταν η προξενήτρα, η ηλικιωμένη γυναίκα που φρόντιζε έναντι αμοιβής για τη σύναψη γάμου μεταξύ ενός νέου Αθηναίου και μιας Ατθίδος. Η διαμεσολάβηση αυτή ήταν ιδιαίτερα χρήσιμη, καθώς οι νεαρές Αθηναίες που ήταν σε ηλικία γάμου δεν έβγαιναν συχνά από το πατρικό τους, κι ως εκ τούτου η γνωριμία τους με τους νέους της Αθήνας δεν ήταν ευχερής.

*Στη φωτογραφία του παρόντος άρθρου, χάλκινη καταδικαστική (όπως φανερώνει ο διάτρητος άξονας) ψήφος δικαστηρίου της αρχαίας Αθήνας, χρονολογούμενη στον 4ο-3ο αιώνα π.Χ. (πηγή: Μουσείο Ακρόπολης/theacropolismuseum.gr).

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο του δικαίου (Μέρος Α’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο του δικαίου (Μέρος Β’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο του δικαίου (Μέρος Γ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο του δικαίου (Μέρος Δ’)