Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος ΣΤ’)

Η ίδια η λέξη φιλοσοφία –στο ειδικό λεξιλόγιο της οποίας εμβαθύνουμε στο πλαίσιο της παρούσης θεματικής ενότητας– είναι κατά την παράδοση δημιούργημα του Πυθαγόρα, του μεγάλου σαμιώτη προσωκρατικού φιλοσόφου. Αυτός καλούσε τον εαυτό του φιλόσοφον (φίλος+σοφία), δηλαδή εραστή της σοφίας, και όχι σοφόν. Σε αυτό το πλαίσιο, η φιλοσοφία σήμαινε στα αρχαία ελληνικά την αγάπη προς τη σοφία, τη συστηματική σπουδή και έρευνα κάποιου πράγματος με σκοπό την εύρεση της αλήθειας, την εξερεύνηση εντέλει της ουσίας των όντων. Ο φιλόσοφος πάλι ήταν εκείνος που αγαπούσε τη γνώση, ο πεπαιδευμένος, ο πραγματευόμενος τα διάφορα προβλήματα σύμφωνα με την επιστήμη.

Η λέξη σοφία, το δεύτερο συνθετικό των όρων που εξετάζουμε, είχε εν πρώτοις –στις απαρχές της αρχαίας ελληνικής γραμματείας– την έννοια της αριστείας σε μια τέχνη, δηλαδή της δεξιότητας, της ιδιαίτερης ικανότητας σε συγκεκριμένους τομείς δραστηριότητας, όπως μια χειρωνακτική τέχνη, η ποιητική τέχνη, η ιατρική τέχνη κ.ά. Στον Ηράκλειτο, τον ιδιόρρυθμο και λιγόλογο εφέσιο στοχαστή που βρέθηκε στην ακμή της ζωής του περί το 500 π.Χ., η σοφία προσλαμβάνει διαφορετικό νόημα: είναι το να λες την αλήθεια και να πράττεις σε αρμονία με τη φύση.

Ο Πλάτων, με τη σειρά του, εννοεί τη σοφία και ως εξαιρετική ικανότητα σε μια τέχνη –όπως προείπαμε–, αλλά και ως το «πάντων κάλλιστον», σε πλήρη αντίθεση με την άγνοια, την έλλειψη γνώσης, το «πάντων αίσχιστον» (και η σοφία πάντων κάλλιστον, η δε αμαθία πάντων αίσχιστον, «Ιππίας Μείζων»). Στον Αριστοτέλη, τέλος, ο όρος σοφία αναφέρεται αποκλειστικά στην αναζήτηση των «πρώτων αρχών» ή «αιτίων» που διέπουν την ύπαρξη κάθε όντος, μια πνευματική ενασχόληση που πηγάζει από τη φυσική επιθυμία του ανθρώπου για γνώση. Ως συνώνυμα της σοφίας χρησιμοποιούνται από τον οξυδερκέστατο διανοητή οι όροι πρώτη φιλοσοφία, θεολογική (επιστήμη ή φιλοσοφία) και επιζητουμένη επιστήμη ή επιστήμη του όντος. Οι πραγματείες του αναφορικά με την πρώτην φιλοσοφίαν, που συμπεριλαμβάνονται στο αριστοτελικό corpus με την ονομασία Μετά τα Φυσικά (ο γενικός αυτός τίτλος είναι μεταγενέστερος, οφείλεται δε κατά πάσαν πιθανότητα στον Ανδρόνικο τον Ρόδιο, ο οποίος εξέδωσε τις πραγματείες του σταγειρίτη φιλοσόφου τον 1ο αιώνα π.Χ.), ήταν εκείνες που άνοιξαν νέους δρόμους στο φιλοσοφικό στοχασμό κατά την αρχαιότητα και έθεσαν στην πραγματικότητα τις βάσεις για την ανάπτυξη του σημαντικότατου κλάδου της μεταφυσικής.

*Στη φωτογραφία του παρόντος άρθρου, το περίφημο σύγγραμμα του Αριστοτέλη που άνοιξε νέους δρόμους στο φιλοσοφικό στοχασμό κατά την αρχαιότητα (εισαγωγή και ερμηνεία Κ. Δ. Γεωργούλη, εκδοτικός οίκος Αλεξίου & Πικοπούλου, Θεσσαλονίκη, 1935).

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Α’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Β’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Γ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Δ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Ε’)