Οι «Άγγελοι» του Βέντερς, εξομολογούνται…

Ο Βιμ Βέντερς περιέγραψε την ταινία του, «Τα φτερά του έρωτα», ως ένα από τα Β-films του, το οποίο σημαίνει ως ένα βαθμό, ότι οι ηθοποιοί στο φιλμ αυτό υποδύονται τον εαυτό τους.

Μα αυτό κάνουν έτσι κι αλλιώς στις ταινίες του… Ένα από τα κύρια προβλήματα που είχαμε όταν γυρίζαμε Τα φτερά του έρωτα ήταν: πώς υποδύεσαι έναν άγγελο; Συνήθως υποδύεσαι έναν χαρακτήρα και σκέφτεσαι και ψυχολογικό υπόβαθρό του και ρωτάς τον εαυτό σου: «Πώς είναι άραγε αυτός το τύπος; Τι νιώθει, τι σκέφτεται; Πώς θα εκφραζόταν και, είναι θυμωμένος; Πεινασμένος; Διψασμένος; Ηλίθιος;». Εδώ, όμως δημιουργείται ένα πρόβλημα όταν παίζεις έναν άγγελο. Γιατί, τι μπορείς να κάνεις για να πλησιάσεις τον χαρακτήρα; Μπορείς να προσπαθήσεις να περπατάς αέρινα σαν να πετάς, αλλά κατά τα άλλα, είσαι ο εαυτός σου, γιατί δεν μπορείς να κάνεις τίποτα άλλο. Είσαι απλά εκεί. Οπότε, ο Βιμ έχει δίκιο. Μπορείς να περιγράψεις αυτή την κατάσταση ως το να είσαι ο εαυτός σου. Θέλω να πω, δεν υπάρχει καν ηθοποιία. Αυτό που μεταδίδεις είναι η φυσική σου παρουσία. Δεν υπάρχει πιθανότητα ψυχολογικών προβλημάτων ανάμεσα σε αγγέλους. Και αυτό ήταν πραγματικά ένα πρόβλημα για μας.
Συναντιόμασταν πολύ συχνά και συζητούσαμε αυτό το θέμα: πώς θα χειριστούμε τους ρόλους των αγγέλων. Μιλούσαμε για τον συγγραφέα Ρίλκε και τον ζωγράφο Πολ Κλέε και βλέπαμε εικόνες αγγέλων. Ο Βιμ μας είχε φέρει ένα βιβλίο που είχε διαβάσει, το οποίο είχε όλες τις ονομασίες των αγγέλων –αυτό ήταν μια αγγλοσαξονική επινόηση- και ήταν εκπληκτικό πόση μεγάλη αίσθηση χιούμορ και γνώσης είχε το βιβλίο σχετικά με την ιστορία της εκκλησίας και πώς αυτή χειριζόταν τους αγγέλους. Το πρόβλημά μας λοιπόν ήταν: πώς να εκφράσουμε πράγματα ως άγγελοι; Το να βρούμε υλικό για τους αγγέλους δεν ήταν και τόσο δύσκολο. Αλλά τι σημαίνει να είσαι ένα άγγελος; Τι κάνεις; Πετάς ή κάτι άλλο; Το να «πετάξουμε» ήταν αδύνατο γι’ αυτήν την ταινία. Άρα, περπατάς στους δρόμους και είσαι αόρατος. Ακούς τι λένε και σκέφτονται οι άνθρωποι. Αλλά και τι σημαίνει αυτό; Τι κάνεις με το πρόσωπό σου, με το σώμα σου; Τι λένε τα μάτια σου; Τι είναι τελικά ένας άγγελος;

Φαντάζομαι ότι ένας ηθοποιός μπορεί να συνδεθεί λιγότερο ή περισσότερο με κάποιον συγκεκριμένο ρόλο. Και αναρωτιόμουν, αν ο ρόλος του Ντάμιελ έχει κάποια ιδιαίτερη σημασία για σένα, μεγαλύτερη από άλλους ρόλους που έχεις παίξει.

Ήταν πολύ συγκινητικός ρόλος. Για παράδειγμα, εδώ στην Αγγλία, όπου η μοναρχία είναι πολύ ισχυρή και πολύ ζωντανή ακόμα, όταν οι ηθοποιοί παίζουν βασιλείς, πιθανόν να νιώθουν ανώτεροι σε σχέση με αυτό που αισθάνονται στην κανονική τους ζωή. Και σκεφτείτε ότι οι βασιλιάδες είναι και αυτοί ανθρώπινα όντα. Αλλά οι άγγελοι είναι κάτι εντελώς διαφορετικό.
Όταν γυρίζαμε Τα φτερά του έρωτα, αυτό που συνέβη ήταν σχεδόν ένα θαύμα. Ήταν φανταστικό να περπατάς και να ακούς τις σκέψεις των ανθρώπων. Βέβαια, το κάναμε εμείς οι ίδιοι και ήταν μέρος του γυρίσματος. Όμως, εγώ, ως ηθοποιός, ως Μπρούνο Γκανζ, μερικές φορές είχα την αίσθηση ότι έκανα κάτι εξαιρετικό και, κάποιες στιγμές, κάτι ουράνιο, υπερβατικό.
Αλλά αυτό που με άγγιξε πιο βαθιά ήταν ότι για αρκετούς μήνες μετά την κυκλοφορία της ταινίας, οι άνθρωποι –και κυρίως οι γυναίκες – με αναγνώριζαν, στο Βερολίνο και αλλού, και με τα μάτια τους ορθάνοιχτα μού έλεγαν: «Είναι ο φύλακας άγγελος!» σαν να πίστευαν ότι πράγματι ήμουν άγγελος. Και οι άνθρωποι μέσα στα αεροπλάνα όπου επέβαινα λέγανε: «Α, δεν χρειάζεται να φοβόμαστε, γιατί με σας εδώ, τίποτα δεν μπορεί να συμβεί. Τώρα είμαστε ασφαλείς». Και δεν αστειεύονταν. Φυσικά, ήξεραν ότι ήμασταν πραγματικοί άνθρωποι αλλά κατά κάποιο τρόπο ένιωθαν διαφορετικά… είναι περίεργο. Δεν ξέρω τι συνέβη στ’ αλήθεια. Ήταν ένα υπέροχο συναίσθημα. Το λάτρευα. Γιατί αυτό σημαίνει πιο πολλά για μένα, από το να μου έλεγαν οι άνθρωποι «είσαι ένας πολύ καλός ηθοποιός» ή «λατρεύω τη δουλειά σου». Αν σου λένε όμως «Ω, είσαι ένας άγγελος!» είναι κάτι σαν θαύμα. Κατά κάποιο τρόπο έγινα πράγματι άγγελος. Και ποιος άλλος εκτός από μένα μπορεί να έχει μια τέτοια εμπειρία στη ζωή του;

Μια από τις πιο αστείες στιγμές στα «Φτερά του Ερωτα» είναι όταν ο Ντάμιελ βγαίνει από το μαγαζί με τις αντίκες φορώντας τα νέα του ρούχα. Ξέρατε από πριν ότι αυτή η σκηνή θα ήταν τόσο αστεία;

Όχι. Συζητήσαμε αρκετά για τις «ανθρώπινες ενδυμασίες» αλλά χωρίς να έχουμε αποφασίσει τίποτα συγκεκριμένο. Ο ενδυματολόγος της ταινίας είχε συνδυάσει μερικά ρούχα και τα είχε φέρει στο γραφείο του Βιμ αλλά επιστρέψαμε στη συζήτηση της νέας ενδυμασίας, μετά τα τελευταία πια γυρίσματα των σκηνών του Ντάμιελ ως αγγέλου.
Αλλά μια μέρα, έφερα εγώ από το σπίτι μου ένα από τα δικά μου καπέλα και είπα: «Βιμ, άκου. Νομίζω ότι αυτό θα έχει πλάκα», φορώντας εκείνο το κάπως περίεργο καρό σακάκι. Ο Βιμ δίσταζε μέχρι την τελευταία στιγμή, ίσως μέχρι και πέντε λεπτά πριν γυριστεί η σκηνή, και τελικά αποφάσισε να χρησιμοποιήσει το καπέλο. Για πολύ καιρό, δεν το ήθελε. Αλλά εγώ αποζητούσα αυτή τη –μάλλον- παιδική και κωμική χροιά στον χαρακτήρα, γιατί μετά από τόση ώρα ασπρόμαυρου, με τη σοβαρότητα των αγγέλων και τους μονολόγους του Πίτερ Χάντκε, χρειαζόμασταν μια αλλαγή στυλ. Και γι’ αυτό διάλεξα αυτό το κάπως περίεργο ντύσιμο.

Ήθελα να σε ρωτήσω σχετικά με τις αξιοπρόσεκτες χειρονομίες και πόζες των αγγέλων. Για παράδειγμα, στη σκηνή που ο Ντάμιελ κάθεται στη βιβλιοθήκη με τα χέρια του πάνω στην κουπαστή, τα μάτια του κλειστά και το κεφάλι του ελαφρώς σκυμμένο. Αυτή ήταν μια πόζα που την είχες επιλέξει εσύ ή ο Βιμ Βέντερς;

Εγώ την επέλεξα. Ο Βιμ ανησυχούσε σχετικά με αυτή την πόζα. Είπε ότι μοιάζει περισσότερο σαν να είμαι ένας μποξέρ και του φάνηκε κάπως υπερβολική στάση σώματος. Εγώ όμως πίστευα ότι έκανε ωραία, έντονη αντίθεση με τον χώρο της βιβλιοθήκης, που ήταν τόσο ουράνιος. Την βρήκα ενδιαφέρουσα πόζα και του την πρότεινα. Δίστασε, αλλά ύστερα, κοίταξε μέσα από το βιζέρ και ξαφνικά είπε: «εντάξει, συμφωνώ, μου αρέσει, θα το κάνουμε έτσι».

Νομίζω ότι η σκηνή με τον άντρα που πεθαίνει είναι από τις πιο συγκινητικές σκηνές. Έχεις κάποιες συγκεκριμένες αναμνήσεις που να σχετίζονται με το γύρισμα αυτής της σκηνής;

Όχι. Θυμάμαι όμως ότι μου άρεσαν πάρα πολύ οι ατάκες του Πίτερ Χάντκε (σ.σ. σύγχρονος συγγραφέας που συμμετείχε στο σενάριο των Φτερών του Ερωτα), κάτι το οποίο δε συνέβαινε πάντα. Έχω τρομερό σεβασμό για αυτόν, επειδή είναι προσωπικός μου φίλος και ένας σπουδαίος συγγραφέας. Αλλά κάποιοι διάλογοί του, δεν μου άρεσαν εξίσου. Όμως, στη σκηνή με τον άντρα που πεθαίνει, μου άρεσαν πολύ τα λόγια. Μου άρεσε το γύρισμα εκείνη τη μέρα. Και θυμάμαι ότι όλα φαίνονταν εύκολα, γιατί όλα δούλευαν ρολόι εκείνη τη μέρα. Φτάσαμε στην ώρα μας στην τοποθεσία των γυρισμάτων, ο Βιμ ήξερε ακριβώς τι ήθελε να κάνει, όλοι ήταν έτοιμοι, και τότε, ξεκινήσαμε, πολύ απαλά και ήρεμα, αργά και με ακρίβεια, και γυρίσαμε τη σκηνή με αυτό το ωραίο αποτέλεσμα.

Έχεις δουλέψει με αρκετούς σκηνοθέτες. Φαντάζομαι ότι το να δουλεύεις με τον Βέντερς δεν είναι το ίδιο όπως με τους άλλους. Πρέπει να έχει έναν δικό του τρόπο να εργάζεται και ξέρω ότι για «Τα Φτερά του Ερωτα», για παράδειγμα, δεν υπήρχε τελικό σενάριο…

Λοιπόν, ακόμα και στον Αμερικανό φίλο δεν είχαμε στην πραγματικότητα σενάριο. Ο τρόπος με τον οποίο δουλεύει ο Βέντερς διαφέρει πάρα πολύ από τις εμπορικές ταινίες. Επινοεί την ταινία καθώς την γυρίζει… Κάτι το οποίο στοιχίζει πολλά χρήματα και πολύ διαθέσιμο υλικό. Παίρνει ρίσκα. Αλλά είναι παραγωγός του εαυτού του, οπότε ίσως το αντέχει οικονομικά. Κάνοντας ταινίες, όπως ανέφερες, με άλλους σκηνοθέτες, ο σεβασμός μου για τον Βέντερς αυξάνεται συνεχώς, γιατί με αυτόν η ταινία γίνεται υπόθεση του να δημιουργείς κάτι μαζί. Εδώ, στο Λονδίνο, με το BBC, υπάρχουν τα στόρυμπορντ, τα στούντιο, και η δουλειά εκτελείται σαν καθήκον… Εκτελείς την παραγωγή ενός φιλμ. Είναι ένας απαίσιος, φοβερός τρόπος να δουλεύεις. Είναι βιομηχανική κινηματογραφία και δεν μου αρέσει. Όμως, ο Βιμ είναι τελείως διαφορετικός. Επινοεί ένα φιλμ καθώς το γυρίζει. Αυτό είναι εκπληκτικό. Κανείς άλλος δεν το κάνει αυτό.

(Αποσπάσματα από συνέντευξη στο περιοδικό P.O.V. του Ρίτσαρντ Ράσκιν, Λονδίνο, 16 Οκτωβρίου 1994)

Σολβέιγ Ντομαρτέν

Όλοι οι μονόλογοι στα φτερά του έρωτα γράφτηκαν από τον Πίτερ Χάντκε;

Όχι όλοι. Ο χαρακτηριστικός μονόλογος που λέω μέσα στο μπαρ είναι δικός του. Πρόκειται κυρίως για βαθύτερες σκέψεις, που αποτελούν ένα αμάλγαμα από προτάσεις που είχα υπογραμμίσει σε ένα βιβλίο του Πίτερ, το Le poids du monde, που ο Βιμ μου είχε ζητήσει να του διαβάσω. Και όταν το διάβασα, υπογράμμισα κάποιες προτάσεις που μου έκαναν τη μεγαλύτερη εντύπωση. Οπότε, αρκετές γραμμές προέρχονται από το βιβλίο. Αν το διαβάσετε ποτέ θα καταλάβετε τι εννοώ.
Ταυτόχρονα, πολλοί μονόλογοι της ταινίας είναι ένα αμάλγαμα, γιατί συμμετείχα και εγώ, αφού αυτοσχεδίαζα όταν καταγράφαμε τις βαθύτερες σκέψεις. Οπότε υπάρχουν και μερικές εντελώς προσωπικές μου σκέψεις ανάμεσά τους.
Και τέλος, υπάρχουν μέσα σε αυτούς και κάποια πράγματα που έγραψε ο ίδιος ο Βιμ. Αυτά τα τρία στοιχεία είναι που αναμείχθηκαν. Ο Πίτερ έγραψε εξ’ ολοκλήρου το τραγούδι της παιδικής ηλικίας, τους δύο μεγάλους μονολόγους ανάμεσα στους αγγέλους και, επίσης, τον τελικό μου μονόλογο.

Ο Βέντερς είπε σε μια συνέντευξή του ότι, με μια έννοια, η Μάριον είναι ο κεντρικός χαρακτήρας της ταινίας και ότι γι’ αυτό θα είχε αποβεί μοιραίο για την ταινία, αν η Μάριον ήταν απλώς το αντικείμενο πόθου του Ντάμιελ, παρά να είναι η ίδια το υποκείμενο στην ταινία. Είδατε κι εσείς έτσι το ρόλο της Μάριον;

Ναι, εντελώς. Επιπλέον, η Μάριον δεν θα μπορούσε να είναι το αντικείμενο του πόθου, γιατί δεν ήξερε ότι την ποθούσαν, αφού δεν μπορούσε να δει τον άγγελο. Ήταν περίεργο γύρισμα για μένα, γιατί η μόνη σκηνή που θυμάμαι να παίζω αλληλεπιδρώντας με τον Μπρούνο/άγγελο ήταν η τελική. Στις σκηνές της Μάριον μέσα στο τρέιλερ, ο Μπρούνο ήταν εκεί, αλλά εγώ υποτίθεται δεν τον έβλεπα. Βέβαια, η Μάριον είχε κάποιο προαίσθημα για την ύπαρξή του, αφού τον έβλεπε στα όνειρά της.
Οπότε, υπήρχε μια διαίσθηση ότι κάτι βρίσκεται εκεί κοντά, το οποίο είναι η αγάπη που θα έρθει, για την οποία προετοιμάζει τον εαυτό της και την οποία νιώθει ότι πλησιάζει. Και γι’ αυτό η ακροβάτισσα Μάριον παραμένει στο Βερολίνο. Το τσίρκο φεύγει αλλά αυτή παραμένει εκεί, γιατί έχει ένα προαίσθημα ότι η ζωή της σύντομα θα αποκτήσει αληθινό νόημα.
Αλλά, αυτό που είναι υπέροχο είναι ότι σε καμιά στιγμή η Μάριον δεν είναι το αντικείμενο του πόθου. Και όταν βλέπει τον Ντάμιελ, τον αναγνωρίζει αμέσως ως τον άντρα της ζωής της. Είναι προφανές γι’ αυτήν. Εκείνη τη στιγμή, ως ανθρώπινο ον, κάνει η ίδια μια επιλογή, όπως κάνει και αυτός. Μόλις τον βλέπει του λέει: «Εντάξει, εσύ είσαι τελικά. Θα είναι κάτι σοβαρό». Και από αυτό τον τελικό μονόλογο, ο καθένας μπορεί να καταλάβει ότι η Μάριον δεν είναι ένα απλό αντικείμενο του πόθου αλλά η ίδια ορίζει και κατευθύνει τη ζωή της.

Ένας Δανός κριτικός είχε πει: «Δεν έχει πολύ πλάκα να είσαι γυναίκα στις ταινίες του Βέντερς, οι οποίες υποχρεωτικά αφορούν την Οδύσσεια ενός άντρα, που το όραμά του περιορίζεται από την αντρική οπτική γωνία». Είναι δύσκολο λοιπόν να είσαι γυναίκα σε ταινία του Βέντερς;

Αυτή είναι πολύ παράξενη ερώτηση, αν σκεφτείς ότι Τα φτερά του έρωτα αποτελούν μια αποφασιστική στροφή στην καριέρα του Βέντερς, σχετικά με το ρόλο που δίνει στη γυναίκα. Ίσως είναι αλήθεια αυτό που ανέφερες, σε ταινίες του πριν Τα φτερά του έρωτα. Ήδη, όμως, έχει αρχίσει να φαίνεται η μεταστροφή και από το τέλος της ταινίας Παρίσι Τέξας, όπου εκεί βλέπεις τη γυναίκα με μια άλλη ματιά. Τότε, ξαφνικά σκέφτεσαι: «Επιτέλους, η γυναίκα είναι εδώ» και καταλαβαίνεις ότι ο Βέντερς είναι έτοιμος για πρώτη φορά να υπολογίσει τον παράγοντα έρωτα στις ταινίες του. Αυτό ακριβώς κάνει λοιπόν στα Φτερά του έρωτα.
Για μένα δεν ήταν πρόβλημα να είμαι γυναίκα στην ταινία του. Δεν ένιωθα ότι βρισκόμουν σε καμιά κατάσταση διαφορετική από τους άντρες. Ίσως, κι επειδή ήταν άγγελοι. Ένιωσα στο ίδιο επίπεδο με τους υπόλοιπους χαρακτήρες.
Γιατί, Τα φτερά του έρωτα είναι τελικά μια ταινία που λέει στους ανθρώπους: θυμηθείτε την παιδική σας καρδιά και μην ξεχνάτε την παιδική σας ηλικία. Και θυμηθείτε ότι μπορείτε να ζήσετε με την καρδιά σας και να δείτε με την καρδιά σας. Και ότι το να είσαι γυναίκα δεν είναι τίποτα διαφορετικό. Είναι η ομορφιά της αυτής της τόσο συγκινητικής αλήθειας που σου επιτρέπει να προχωρήσεις μπροστά και να ζήσεις και να κάνεις την κάθε μέρα ένα νέο θαύμα. Και για μένα, αυτό είναι που θέλουν να πουν Τα φτερά του έρωτα. Όλοι οι χαρακτήρες είναι τόσο αληθινοί, τόσο αυθεντικοί, που όλοι τους βλέπουν με παιδικά μάτια.
Όπως και να’ χει, ο Βιμ είναι και ο ίδιος πάντα σαν παιδί όταν γυρίζει μια ταινία. Βρίσκεται στο στοιχείο του. Αυτό είναι εντυπωσιακό να το βλέπεις, γιατί κατά τα άλλα, στην πραγματική του ζωή, είναι κάπως καταθλιπτικός και σοβαρός. Αλλά μόλις ξεκινήσει το γύρισμα, αποκτά μια χάρη. Όλα γίνονται απλά, όλα γίνονται αρμονικά. Είναι μια πανέμορφη εμπειρία να είσαι στα γυρίσματά του. Δεν έχει στρες, αγωνία. Είναι απόλυτα ευτυχισμένος, απόλυτα αφοσιωμένος και ευτυχισμένος με αυτό που του συμβαίνει. Και αυτό δίνει και σε όλους τους υπόλοιπους πολύ κουράγιο και ενέργεια για να κάνουν καλά τη δουλειά τους.

(Αποσπάσματα από συνέντευξη στο περιοδικό P.O.V. του Ρίτσαρντ Ράσκιν, Παρίσι, 9 Ιανουαρίου 1995)