Δήμος Αστερουσίων

Ο συνολικός πληθυσμός του είναι 6.850 κάτοικοι και έδρα του είναι ο Πύργος με 1.080 κατοίκους.
Σημαντικό ποσοστό της συνολικής έκτασης του δήμου καταλαμβάνει ένα ιδιαίτερα γόνιμο και εύφορο τμήμα του κάμπου της Μεσσαράς, που καλύπτεται κυρίως από ελαιόδενδρα και αμπέλια. Η εδαφική μορφολογία είναι τόσο πολυποίκιλη, που ο επισκέπτης μπορεί να απολαύσει ημιορεινές περιοχές στα βόρεια του δήμου, πεδινές στο κέντρο, βουνό και θάλασσα στα νότια.
Η αγροτική παραγωγή παίζει πολύ σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη της περιοχής, γι αυτό σε κάθε χωριό υπάρχει ένας αγροτικός συνεταιρισμός, ο οποίος συμβάλλει στην ενημέρωση των αγροτών, έτσι ώστε η βελτίωση της παραγωγής και η προώθηση των αγροτικών προϊόντων να γίνονται με τον καλύτερο δυνατό τρόπο.
Στην ενδοχώρα του δήμου, οι κάτοικοι το χειμώνα ασχολούνται κυρίως με τη συλλογή ελαιοκάρπου, ενώ την καλοκαιρινή περίοδο κύρια απασχόλησή τους είναι η συλλογή σταφυλιών, τα οποία είτε πωλούνται ως επιτραπέζια είτε γίνονται σταφίδα ή κρασί. Στις παραθαλάσσιες περιοχές, οι κάτοικοι ασχολούνται με την αλιεία και τον τουρισμό.
Ξενοδοχεία και διαμορφωμένα δωμάτια προσφέρουν άνετη διαμονή στον επισκέπτη, ο οποίος έχει τη δυνατότητα να γευθεί παραδοσιακές νοστιμιές στα γραφικά ταβερνάκια της περιοχής.

Πύργος
Το όνομά του προέρχεται από επιγραφή του πρώτου μ.Χ. αιώνα, ενώ αναφέρεται για πρώτη φορά το 1271 σε συμβόλαιο που είχε συντάξει ο συμβολαιογράφος του Χάνδακα Pietro Scardon.
Είναι η πρωτεύουσα του νέου Δήμου Αστερουσίων με 1.100 περίπου κατοίκους και χωριό της επαρχίας Μονοφατσίου. Απέχει 50 χλμ. από το Ηράκλειο, στη διαδρομή Κνωσός-Πεζά-Χουδέτσι-Τεφέλι-Λιγόρτυνος-Πραιτώρια και είναι κτισμένο σε υψόμετρο 300 μέτρων. Ο Πύργος, που βρίσκεται σε κομβικό σημείο του νότιου άξονα της Κρήτης, εξελίσσεται γοργά σε σημαντικό εμπορικό κέντρο με αναπτυσσόμενη βιοτεχνία: βιοτεχνία οικοδομικών υλικών, τυποποιητήριο ελαιόλαδου, τυροκομείο. Στον Πύργο ανήκουν και οι οικισμοί Πρινιάς, Μουρνιά και Ροτάσι.

Σε υψόμετρο 560μ. και 6χλμ. από τον Πύργο βρίσκεται ο οικισμός Πρινιάς, ο οποίος αναφέρεται ως οικισμός του Πύργου από το 1928. Το 13ο αιώνα αναφέρεται ως φέουδο του Λατίνου Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως.
Σε έγγραφο του Καστροφύλακα το 1583 συναντάται για πρώτη φορά το όνομα του οικισμού Μουρνιά. Από το 1928 και μετά ανήκει στον Πύργο, από τον οποίο απέχει 6χλμ. προς τα νότια.
Ο οικισμός Ροτάσι έχει πάρει το όνομά του από την αρχαία πόλη Ρυτιασό, το ομηρικό Ρύτιον, βρίσκεται σε υψόμετρο 250μ. και απέχει από τον Πύργο 2χλμ. προς τα ανατολικά. Το όνομά του πρωτοαναφέρεται σε συμβόλαιο του 1301, καθώς και σε όλες τις ενετικές απογραφές. Στη γύρω περιοχή σώζονται τμήματα τοίχων, καθώς και ερείπια βυζαντινών εκκλησιών με τοιχογραφίες. Κοντά στο Ροτάσι, το 1956, βρέθηκαν χάλκινα εργαλεία και όπλα, όπως και νεκροταφείο γεωμετρικών χρόνων, ενώ κάτω από την εκκλησία Ταμπαρά υπάρχει κυκλικός τάφος.

Αχεντριάς
Επίσης και Οχεντριάς, που σημαίνει το χωριό με τις πολλές όχεντρες από όπου προέρχεται και η ονομασία του χωριού. Βρίσκεται σε υψόμετρο 680μ., 12χλμ. νοτιοανατολικά του Πύργου. Οι 367 κάτοικοί του ασχολούνται κυρίως με την κτηνοτροφία και τα σχετικά προϊόντα είναι ονομαστά και περιζήτητα. Στην περιοχή του Αγ. Νικήτα βρίσκεται το περίφημο φοινικόδασος, δεύτερο φυσικό φοινικόδασος έπειτα από αυτό του Βάι.
Αξίζει να επισκεφθείτε τη βυζαντινή εκκλησία του Αγ. Δημητρίου.

Εθιά
Βρίσκεται κοντά στην κορυφή του βουνού Σφεντηλιά, σε υψόμετρο 740μ. Κατά πάσα πιθανότητα το όνομα Εθιά προέρχεται από το δένδρο Ιτέα. Το χωριό αναφέρεται για πρώτη φορά το 1577. Σήμερα έχει 480 κάτοικους, είναι ένα παραδοσιακό κρητικό χωριό με πέτρινα σπίτια, εκ των οποίων πολλά έχουν ανακαινιστεί. Ο επισκέπτης μπορεί να θαυμάσει στη γύρω περιοχή την τεχνική των πετρόχτιστων μανδρών για τα πρόβατα. Επίσης μπορεί κανείς να επισκεφθεί τα ξωκλήσια της Ανάληψης, της Παναγίας και του προγήτη Ηλία, ο οποίος είναι ο πολιούχος του χωριού. Την ημέρα της γιορτής του, στις 20 Ιουλίου, γίνεται παραδοσιακό κρητικό πανηγύρι.
Στην Εθιά μπορεί κανείς να βρει γνήσια κρητικά προϊόντα, όπως λάδι, σταφίδα, κτηνοτροφικά και πρώιμα κηπευτικά. Εργαστήρια επεξεργασίας μαλλιών και βιοτεχνία κεντημάτων συμβάλλουν στην ανάπτυξη της περιοχής.

Καλύβια
Απέχει 45χλμ. από το Ηράκλειο και βρίσκεται πάνω στη διαδρομή Αρκαλοχώρι-Πάρτιρα-Δραπέτι-Καλύβια, 12χλμ. βορειοανατολικά του Πύργου.
Είναι ένα μεγάλο όμορφο χωριό με 610 κατοίκους, κτισμένο σε υψός 240 μέτρων. Για πρώτη φορά αναφέρεται σε έγγραφο του Δουκικού Αρχείου του Χάνδακα το 1370.
Στο χωριό ανήκει ο οικισμός Νεοχώρι και γιορτάζει στις 21 Νοεμβρίου, στα Εισόδια της Θεοτόκου.
Ο οικισμός Νεοχώρι από το 1920 ανήκει στην Κοινότητα Καλυβίων. Πρωτοαναφέρεται σε έγγραφο του 1374, ενώ δεν υπάρχει καμία αναφορά στις ενετικές απογραφές. Τον ξανασυναντάμε στην τούρκικη απογραφή του 1671.

Λιγόρτυνος
Βρίσκεται 10χλμ. βόρεια του Πύργου, έχει 610 κατοίκους και είναι χτισμένο σε υψόμετρο 380μ. Το όνομα Legordine (προελληνικής προέλευσης) συναντάται για πρώτη φορά σε συμβόλαιο του 1271 και το χωριό ανήκε σε φέουδο του λατινικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως, μαζί με τον Πύργο και τη Γυψέα.
Σήμερα, η Λιγόρτυνος είναι ένα παραδοσιακό κρητικό χωριό, του οποίου ο πολιτιστικός σύλλογος, με καλαίσθητες επεμβάσεις σε λιθόστρωτα δρομάκια και σε κάποια μνημεία, επιδιώκει την ανάδειξη και την προβολή του χωριού. Υπάρχουν ερείπια παλιών ναών και το παλιό υδραγωγείο. Αξίζει να σημειωθεί ότι ευρήματα της Υστερομινωικής περιόδου βρίσκονται στο Μουσείο του Λούβρου.
Η Λιγόρτυνος περιλαμβάνει επίσης και τους οικισμούς Πλακιώτισα και Κεφαλάδω.

Ο οικισμός Πλακιώτισα είναι πολύ παλιός και αναφέρεται σε όλες τις ενετικές απογραφές. Βρίσκεται στο δρόμο προς τον Πύργο, μετά τη Λιγόρτυνο. Οι κάτοικοι ασχολούνται με την καλλιέργεια του αμπελιού και της ελιάς.
Σε απόσταση 2χλμ. και νοτιοανατολικά της Λιγόρτυνας βρίσκεται ο οικισμός Κεφαλάδω, στον οποίο και ανήκει από το 1940.

Μεσοχωριό
Βρίσκεται πάνω στη διαδρομή Πύργος-Ροτάσι-Μεσοχωριό 55χλμ. από το Ηράκλειο και 5χλμ. ανατολικά του Πύργου, και έχει 800 περίπου κατοίκους.
Η πρώτη έγγραφη αναφορά στο όνομα εμφανίζεται σε συμβόλαιο του συμβολαιογράφου Λέοντος Μαρτσέλο, αλλά αναφέρεται και σε έγγραφα του Δουκικού Αρχείου του Χάνδακα, καθώς και στην απογραφή του 1577. Οι κάτοικοι του Μεσοχωριού λένε πως έδωσαν το όνομα εκείνοι που κατοικούσαν στους οικισμούς Πεντάμη, Μεσοσκάφη, Καβαλαρόπετρα, Γοργιανού, Αγ. Κωνσταντίνου, Αγ. Σπυρίδωνα και Αγ. Παρασκευής και οι οποίοι αποφάσισαν και ήλθαν να κατοικήσουν στο Μεσοχωριό, που βρισκόταν στο μέσο της απόστασης των πιο πάνω οικισμών.
Σήμερα είναι γνωστό για το καλό νερό του. Η οικονομία του βασίζεται στο λάδι, τα σταφύλια και τα κηπευτικά.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει ο Ναός της Παναγίας, που κτίστηκε το 1570, καθώς και τα ξωκλήσια του Μιχαήλ Αρχαγγέλου στον οικισμό Πεντάμη, το ξωκλήσι του Αγίου Βλάση, της Κοίμησης της Θεοτόκου και του Αγ. Σπυρίδωνα. Το χωριό γιορτάζει του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου στις 29 Αυγούστου.

Παράνυμφοι
Το χωριό βρίσκεται πάνω στο βουνό Αστερούσια, σε υψός 520μ. και αριθμεί 300 κατοίκους. Για πρώτη φορά αναφέρεται σε συμβόλαιο του Χάνδακα το 1280 με την ονομασία Paramithi. Προφανώς όμως πρόκειται για λανθασμένη γραφή του ονόματος, διότι σε επόμενες ενετικές απογραφές, όπως του 1577, του 1583 κ.λπ., αναφέρεται ως Paranifus.
Ο επισκέπτης που φτάνει στους Παράνυμφους βρίσκεται σε ένα παραδοσιακό κρητικό χωριό, όπου απολαμβάνει τη φημισμένη κρητική φιλοξενία. Σε απόσταση 800μ. από το χωριό και στη θέση Αμπάς μπορεί κανείς να θαυμάσει την υπέροχη θέα προς τον παραλιακό οικισμό «Οι Τρείς Εκκλησιές, καθώς και τον καταρράκτη που πέφτει από ύψος 200 μέτρων. Σε ένα εντυπωσιακό σημείο του βουνού βρίσκεται η εκκλησία του Αποστόλου Παύλου, με υπολείμματα τοιχογραφιών. Ο οικισμός Αμύγδαλoς ανήκει στους Παράνυμφους.

Οικισμός του Δήμου Αστερουσίων, ο Αμύγδαλος βρίσκεται 6χλμ. από το Χάρακα, στο δρόμο για τους Παράνυμφους, και είναι κτισμένος σε υψόμετρο 560μ. Από το 1928 ο οικισμός ανήκει στην κοινότητα Παρανύμφων.

Πραιτώρια
Στις δυτικές όχθες του ποταμού Αναποδάρη, 4χλμ. βορειοδυτικά του Πύργου, βρίσκεται το χωριό Πραιτώρια. Η ονομασία του παραπέμπει στη ρωμαϊκή του προέλευση, γεγονός που αποδεικνύει ότι το χωριό έχει ζωή πάνω από 2.000 χρόνια. Στις ενετικές απογραφές το χωριό αναφέρεται για πρώτη φορά το 1577 ως Pretoria Apano.
Σήμερα, με 275 κατοίκους, τα Πραιτώρια είναι ένα όμορφο κρητικό χωριό, με καλντερίμια και λουλουδιασμένες αυλές, με παραδοσιακά καφενεία και με παραγωγή σταφυλιών, σταφίδας και πρώιμων κηπευτικών.
Βόρεια του χωριού, σε απόσταση 500 μέτρων και στη θέση Δαμάντρι, έχουν ανακαλυφθεί ερείπια μινωικού οικισμού, αλλά η ανασκαφή δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί.

Τεφέλι
Το χωριό Τεφέλι βρίσκεται 12χλμ. βορειοανατολικά του Πύργου, σε υψόμετρο 350μ. και είναι ένα από τα μεγαλύτερα χωριά του Δήμου Αστερουσίων, με περισσότερους από 1.000 κατοίκους. Αναφέρεται για πρώτη φορά σε έγγραφα του Δουκικού Αρχείου του Χάνδακα το 1363, και μάλιστα ως φέουδο της οικογένειας Βενέρη, όνομα που συναντάται και σήμερα.
Υπάρχουν παραδοσιακά καφενεία που σερβίρουν παραδοσιακή ρακή. Στη γύρω περιοχή συναντά κανείς τοπία φυσικού κάλλους, όπως η πηγή της Αγ. Παρασκευής. Στο Τεφέλι ανήκει ο οικισμός Πυράθι, όπου υπάρχουν ερείπια της αρχαίας Πυράνθου, καθώς και ο οικισμός Αποσελέμι.
Βιοτεχνίες αεριούχων ποτών και συσκευασίας αμπελοφύλλων συμβάλλουν στην οικονομική ανάπτυξη του χωριού.

Το Πυράθι βρίσκεται 3,5χλμ. ανατολικά από το Τεφέλι και το όνομά του προέρχεται από την αρχαία πόλη Πύρανθο, στη θέση της οποίας έχει κτιστεί. Το όνομά του το συναντάμε για πρώτη φορά το 1380 σε Δουκικό Αρχείο του Κάστρου.

Το Αποσελέμι είναι παλιός οικισμός και αναφέρεται σε όλες τις ενετικές απογραφές. Βρίσκεται ανατολικά του Τεφελίου και από την απογραφή του 1881 και σε όσες απογραφές ακολούθησαν, τον συναντάμε ως οικισμό του Τεφελίου. Το όνομά του πιθανολογείται ότι είναι αραβικό.

Χάρακας
Το χωριό με 923 κατοίκους βρίσκεται 5χλμ. δυτικά του Πύργου, στη διαδρομή Πεζά-Χουδέτσι-Τεφέλι-Πραιτώρια, και περίπου 50χλμ. από το Ηράκλειο. Το όνομα του χωριού το συναντάμε πρώτη φορά το 1280, σε συμβόλαιο συμβολαιογράφου του Χάνδακα. Το 1373, σε έγγραφο του Δουκικού Αρχείου του Χάνδακα, αναφέρεται ως φέουδο του Laurentius Maripero και σε άλλο έγγραφο ως φέουδο του Iac. De Meddio.
Το όνομά του προέρχεται από ένα μεγάλο βράχο, ύψους 40 μέτρων, το λεγόμενο Χαράκι, ο οποίος βρίσκεται στη νοτιοδυτική πλευρά του χωριού. Η δυτική πλευρά του βράχου είναι απότομη και απόκρημνη, από την ανατολική, όμως, ο βράχος είναι προσπελάσιμος, καθώς από μονοπάτι φτάνει κανείς στο βυζαντινό εκκλησάκι του Αφέντη Χριστού. Εδώ βρίσκονται και ερείπια ενετικού κάστρου, από όπου απολαμβάνει κανείς και πανοραμική θέα της γύρω περιοχής.
Ο Χάρακας είναι από τα σπουδαιότερα χωριά του δήμου, με ανεπτυγμένη βιοτεχνία υφαντών και σημαντικές εξαγωγές, που συμβάλλουν στην οικονομική ανάπτυξή του. Περιλαμβάνει και τους οικισμούς Αγία Φωτιά και Δοράκι.

Παλιός οικισμός η Αγία Φωτιά, αναφέρεται σε όλες τις ενετικές απογραφές, και βρίσκεται 1,5χλμ. από το Χάρακα, όπου και ανήκει από το 1881.

Νοτιοδυτικά του Χάρακα και σε απόσταση 1,5χλμ. βρίσκεται ο οικισμός Δοράκι. Είναι γνωστός από το 1577 και από το 1881 ανήκει στην κοινότητα του Χάρακα. Εδώ υπάρχουν δύο αξιόλογες βυζαντινές εκκλησίες, του Μιχαήλ Αρχαγγέλου και της Παναγίας.

Χαράκι
Είναι το βορειότερο χωριό του Δήμου Αστερουσίων, απέχει 17χλμ. από τον Πύργο και βρίσκεται στη διαδρομή Πεζά-Χουδέσι-Απανωσήφης-Μεταξοχώρι. Εχει 323 κατοίκους. Η ονομασία του οφείλεται στο μεγάλο χαράκι που βρίσκεται στη μέση του χωριού.
Για πρώτη φορά βρίσκουμε το όνομά του το 1374, σε έγγραφο του Δουκικού Αρχείου του Χάνδακα. Στο χωριό ανήκαν παλιά οι οικισμοί του Μαδέ και του Βοριά. Το χωριό γιορτάζει του Αγίου Γεωργίου του Μεθυστή στις 3 Νοεμβρίου.

Η παλαιότερη αναφορά στον οικισμό Μαδέ συναντάται σε έγγραφο του 1374 και η ονομασία του προέρχεται από την προελληνική λέξη
Μα-Δα=Μάνα Γη. Από το 1951 και μετά ο οικισμός ανήκει στην Κοινότητα Χαρακίου και βρίσκεται 2χλμ. δυτικά από το Χαράκι.

Ο Βοριάς απέχει 42χλμ. από το Ηράκλειο, στο δρόμο για Απανωσήφη-Χαράκι. Απαντάται το 1583 για πρώτη φορά. Από το 1951 και μετά ανήκει στην Κοινότητα Χαρακίου.

Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Ηρακλείου