The long sixties

37

Ο Μάης ήταν ίσως το τελευταίο μεγάλο μανιφέστο της εργασίας ως ανθρώπινης ιδιότητας. Η τελευταία μεγάλη μάχη να αποσπαστεί η εργασιακή διαδικασία από τον έλεγχο της αγοράς.

To 1968 έχει τόσες ερμηνείες, όσες και οι διαδρομές των ανθρώπων που το έζησαν και τώρα μιλούν γι αυτό. Η τωρινή επέτειος των 40 χρόνων έχει μια ένταση, ασυνήθιστη στις προηγούμενες δεκάχρονες επετείους. Ισως γιατί είναι η τελευταία ευκαιρία της γενιάς του 68 να μιλήσει, να νοσταλγήσει και να κάνει για άλλη μία φορά αυτοκριτική. Στην επόμενη επέτειο, σε 10 χρόνια, θα έχει αποχαιρετίσει ίσως τον δημόσιο χώρο. To «68» αναφέρεται στον γαλλικό Μάη, αλλά, ταυτόχρονα, και στην global διάστασή του: στη σύγκλιση πολιτικών και πολιτισμικών κινημάτων, με γενεαλογικά χαρακτηριστικά, που συνέβησαν στις δύο δεκαετίες, του 60 και του 70, και εκδηλώθηκαν στον Δυτικό, στον τότε Ανατολικό και στον τότε επίσης Τρίτο Κόσμο. Ολα αυτά ονομάστηκαν επίσης «the long sixties». Πρόκειται για ένα φαινόμενο με διεθνείς διαστάσεις, το δεύτερο μετά το κύμα αμφισβήτησης και εξεγέρσεων που προκάλεσε η ρωσική επανάσταση του 1917. Δεν είχε όμως ένα κέντρο όπως εκείνη, ούτε μία καθοδηγητική θεωρία. Ηταν ένα γεγονός που λειτουργούσε με αντικατοπτρισμούς, ταυτίσεις και διαφοροποιήσεις, που συνάρθρωνε διαμαρτυρίες και ελπίδες για διαφορετικά ζητήματα και ταυτόχρονα κατακερμάτιζε μεγάλα αφηγήματα, τόσο το αστικό όσο και το κομμουνιστικό.

Η διεκδίκηση της διαφοράς

Τα long sixties δεν είχαν πολιτικά άμεσα αποτελέσματα. Στο Παρίσι επανήλθε ο στρατηγός και στην Πράγα τα ρωσικά τανκς. Ωστόσο άλλαξαν τον κόσμο. Η σεξουαλική ανοιχτότητα, η διεκδίκηση της διαφοράς, ο φεμινισμός, η χειραφέτηση ως γενικό πρόταγμα, η προβολή της επιθυμίας, έκαναν τον κόσμο διαφορετικό, ακόμη και παρά τη λαίλαπα του HIV-AIDS και τον νεοσυντηρητισμό που ήλθε καπάκι στα 90s. Η κουλτούρα, το ροκ και τα παρακλάδια του, ο κινηματογράφος και οι τέχνες επαναδιαπραγματεύθηκαν τους θεμελιωτικούς ορισμούς τους και τη σχέση τους με το κοινό. Η έννοια της υποκειμενικότητας, σχεδόν υπό διωγμό ως τότε, ήλθε στο προσκήνιο, συζητήθηκε, εμπλουτίστηκε. Αναδύθηκαν νέες υποκειμενικότητες, δημιουργήθηκε το lifestyle προτού το απορροφήσει η διαφήμιση. Εγιναν επίσης μεγάλες αλλαγές στον χώρο της θεωρίας που επηρέασαν όλες τις επιστήμες, αλλά κυρίως τις κοινωνικές και τις ανθρωπιστικές. Από τη στροφή των χρόνων εκείνων ακόμη αρδεύουμε τους αγρούς μας. Γεννήθηκε η ιστορία «από τα κάτω», η προφορική ιστορία, η ιστορία του φύλου, οι ιστορικοί θέλησαν να δώσουν φωνή στους σιωπηλούς, αναγκάστηκαν να λογαριαστούν με θεωρίες που τραβούσαν τα ακροατήρια, όπως ο στρουκτουραλισμός και η ψυχανάλυση. Ο Μαρκούζε, ο Αλτουσέρ, ο Φουκό, ο Καστοριάδης, ο Μπουρντιέ, ο Ε. Π. Τόμπσον, ο Ρέιμοντ Γουίλιαμς, η σχολή της Φραγκφούρτης, ο Λακάν κ.ά., παρά τις μεταξύ τους διαφορές, τότε βρήκαν τα μεγάλα ακροατήρια. Γεννήθηκε ο μεταδομισμός και συγκροτήθηκε ό,τι θα ονομαζόταν αργότερα μετανεωτερική ρήξη. Ακόμη και τέσσερις δεκαετίες αργότερα, κινήματα διεθνή και πολύχρωμα, όπως της αντιπαγκοσμιοποίησης, των δικαιωμάτων, τα νέα κοινωνικά κινήματα των λεγόμενων μεταϋλικών αξιών, από τα long sixties έλκουν την καταγωγή τους. Και βεβαίως μεγάλες αλλαγές έγιναν στα πανεπιστήμια με τη δημιουργία του μαζικού δημόσιου Πανεπιστημίου και τον εκδημοκρατισμό των δομών του.

Αυτές τις μεγάλες μεταβολές σκεφτήκαμε στο περιοδικό Ιστορείν να τις συζητήσουμε μαζί με το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης και το Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης, στο τρίπτυχο εκδηλώσεων «Μέρες του 68» που περιλαμβάνει κινηματογραφικό αφιέρωμα που θα γίνει στη Θεσσαλονίκη (Ολύμπιον, 5-14 Μαΐου) με ταινίες από τον Μάη και για τον Μάη, με καθημερινές προβολές και συζητήσεις, εικαστική έκθεση με τον τίτλο «Revolution, I love you» (λιμάνι Θεσσαλονίκης, 5-14 Ιουνίου) και διεθνές συνέδριο Ιστορίας, με πρώτη συζήτηση στη Θεσσαλονίκη (λιμάνι, 4 Ιουνίου) και τριήμερο συνεδριάσεων στην Αθήνα (Πανεπιστήμιο Αθηνών, 5-7 Ιουνίου) με 38 συνέδρους.

Ξεχασμένη πτυχή

Από την εποχή εκείνη που η ουτοπία φαινόταν να τρέχει στους δρόμους έχει κυλήσει πολύς χρόνος. Νομίζω ότι κανείς μας τότε δεν θα φανταζόταν τον κόσμο όπως θα γινόταν σήμερα. Ημασταν αντίθετοι στον γραφειοκρατικό σοσιαλισμό, αλλά κανείς δεν περίμενε ότι θα καταρρεύσει για να παλινορθωθεί ο καπιταλισμός. Ούτε κανείς ονειρευόταν το Διαδίκτυο και την ηλεκτρονική εποχή που θα ερχόταν, παρά τις συζητήσεις τότε για την «κυβερνητική». Αυτά τα ελάχιστα για τις αλλαγές.

Εκείνο όμως που θέλω να τονίσω για την εποχή αυτή, και κυρίως για τον Μάη του 68, είναι κάτι ξεχασμένο. Μία από τις κεντρικές αμφισβητήσεις ήταν ο καταμερισμός της εργασίας σε διευθύνοντες και εκτελεστές, σε διανοούμενους και χειρώνακτες, σε σκοπούς και μέσα. Ποιος ελέγχει τα μέσα και τους στόχους της παραγωγής και της επιστήμης; Το σύνθημα ήταν «αυτοδιεύθυνση και αυτοδιαχείριση». Αμφισβητούνταν ότι ο κόσμος έχει μία μόνο κατεύθυνση, μία αναγκαστική πορεία.

Ενα από τα συνθήματα ήταν «Η πρόοδος θα είναι αυτό που θέλουμε να είναι». Αμφισβητούνταν δηλαδή η μονογραμμικότητα της προόδου. Σήμερα αυτά μάς φαίνονται άσχετα με τις μέριμνές μας και εντελώς ουτοπικά. Ηταν και τότε, αλλά η ουτοπία ήταν μέσα στην γκάμα των δυνατοτήτων. Συνώνυμη του αδυνάτου θεωρείται σήμερα.

Γιατί έχει σημασία αυτή η ξεχασμένη πλευρά; Διότι έχει να κάνει με ένα βαθύτερο ανθρωπολογικό πρόβλημα που θα το βρούμε μπροστά μας. Ο Μάης ανέσυρε τη διπλή υπόσταση της εργασίας. Αφενός ως ιδιότητα των ανθρώπων, δηλαδή δεξιότητες, κοινωνικότητα, ταυτότητα επαγγέλματος, ρυθμός ζωής, αφετέρου, και παράλληλα, ως εμπόρευμα που υπόκειται στην αγορά. Εκείνο που βλέπουμε ιστορικά, από τη βιομηχανική επανάσταση ως σήμερα, είναι μια διελκυστίνδα ανάμεσα σε αυτές τις δύο υποστάσεις. Το επίδικο είναι ο έλεγχος της εργασιακής διαδικασίας.

Ο Μάης ήταν ίσως το τελευταίο μεγάλο μανιφέστο της εργασίας ως ανθρώπινης ιδιότητας. Η τελευταία μεγάλη μάχη να αποσπαστεί η εργασιακή διαδικασία από τον έλεγχο της αγοράς. Εκεί υπήρξε μια πολύ μεγάλη ήττα. Το αποτέλεσμα; Σαράντα χρόνια μετά, η εργασία δεν έχει πρόσωπο. Δεν έχει πρόσωπο ούτε στους κάμπους της Νότιας Ευρώπης όπου επανέκαμψε η δουλεία (βλ. στα καθ’ ημάς Μανωλάδα), αλλά ούτε στις άλλοτε προνομιακές θέσεις των στελεχών. Το πρόσωπο της εργασίας αναβοσβήνει με τον ρυθμό των αστραπιαίων ηλεκτρονικών μετακινήσεων κεφαλαίου. Το πρόσωπο της εργασίας και η τύχη χιλιάδων, συχνά εκατομμυρίων, ανθρώπων γίνονται φευγαλέα.

Ακούγονται ενδεχομένως παράξενα αυτά, αλλά οι περατότητες της ανθρώπινης κοινωνίας είναι ήδη ορατές. Ενδεχομένως η ουτοπία να είναι το τελευταίο καταφύγιο του ρεαλισμού, ακόμη κι αν το σύνθημα του Μάη «είμαστε ρεαλιστές, ζητάμε το αδύνατον» το απαλλοτρίωσε μια πολυεθνική αθλητικών ειδών.

—————————-
Ο κ. Αντώνης Λιάκος είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών

Newsroom ΑΛΤΕΡ ΕΓΚΟ