To μουσείο ως χώρος παιδείας

Συνήθως σκεφτόμαστε ένα μουσείο πρωτίστως ως έναν εκθεσιακό χώρο. Ως έναν χώρο όπου θα πάμε να δούμε εκθέματα και να εντυπωσιαστούμε από αυτά, είτε από την αισθητική τους αρτιότητα, είτε από την ιστορική τους σημασία.

Και όντως η ιστορία του μουσείου είναι η ιστορία ενός ενός θεσμού συνδεδεμένου με τη νεωτερικότητα και τις αλλαγές που φέρνει, τόσο ως προς τη διαμόρφωση μιας νέας δημοσιότητα, ιδίως ως προς την παρουσία των έργων τέχνης, αλλά και την ανάδυση μιας άλλης ιστορικότητας, αποτυπωμένης στην ανάγκη το παρελθόν όχι μόνο να καταγράφεται και να μελετάται – ιδίως από τη στιγμή που εντάσσεται στο κατά περίπτωση εθνικό αφήγημα και την ανάγκη αυτό να προβληθεί στην ιστορική συνέχεια.

Προσθέστε σε όλα αυτά και μια ακόμη διάσταση της νεωτερικότητας που αφήνει το χνάρι της πάνω στο μουσείο: την αποικιοκρατία. Και δεν μιλάμε μόνο για τη συστηματική λεηλασία αρχαιοτήτων που θεωρούνταν ότι μόνο στις μητροπόλεις μπορούσαν να τύχουν της αναγκαίας μελέτης και ανάδειξης. Αλλά ενίοτε και την ίδια την επίδειξη, είτε ως τροπαίων είτε ως curiosités, δημιουργημάτων από τις περιοχές που βρέθηκαν υπό αποικιοκρατικό ζυγό.

Όμως, εάν όλα αυτά αποτυπώνουν τη βαθιά ιδεολογική λειτουργία του μουσείου, υπογραμμίζουν ταυτόχρονα και ότι το μουσείο, ακόμη και στην κλασική παραδεδομένη μορφή του είναι κάτι πολύ παραπάνω από ένας χώρος έκθεσης ή ένας χώρος μνήμης. Και αυτό με τη σειρά του γεννά την πρόκληση όχι μόνο για την ανανέωση της ίδιας της αντίληψης για το τι είναι ένα μουσείο αλλά και για τον μορφωτικό και εκπαιδευτικό ρόλο που μπορεί να έχει.

Ουσιαστικά, αυτή η ανάγκη το μουσείο να ξεφύγει από τα όρια μιας παραδοσιακή εξύμνησης ενός ένδοξου παρελθόντος, που να συμβάλει σε μια πιο κριτική αναμέτρηση με το παρελθόν, συμπεριλαμβανομένων των πιο «σκοτεινών» πλευρών του, αλλά και να αξιοποιεί τις ίδιες τις εξελίξεις στις ιστορικές και κοινωνικές επιστήμες, οδήγησε όχι μόνο στην ανανέωσης της ίδιας της σχεδίασης των μουσείων και των εκθέσεών τους, αλλά εξηγεί γιατί χρειάζεται να δοθεί πολύ μεγαλύτερη έμφαση στον εκπαιδευτικό και μορφωτικό τους ρόλο.

Στην Ελλάδα, η στροφή στην ανάγκη τα μουσεία να έχουν έναν αντίστοιχα εκπαιδευτικό και μορφωτικό ρόλο, αποτυπώθηκε στην ίδια την ιστορία με την οποία διαμορφώθηκαν τα εκπαιδευτικά προγράμματα ως αναπόσπαστο τμήμα της δουλειάς του υπουργείο Πολιτισμού, μια ιστορία τεσσάρων δεκαετιών, που περιλαμβάνει πρωτοπόρες πρωτοβουλίες, δημιουργικούς πειραματισμούς και τη συνεισφορά ανθρώπων που εργάστηκαν συστηματικά, με μεράκι και δημιουργικότητα, ενίοτε και αντιμέτωποι με επισφαλείς εργασιακές συνθήκες. Ας αναφέρουμε ενδεικτικά τη διαμόρφωση της παλιότερης και δημοφιλέστερης αρχαιολογικής εκπαιδευτικής έκθεσης στη χώρα, που ήταν η Γένεση της γραφής», με θέμα τη γένεση και εξέλιξη της γραφής κατά τους προϊστορικούς χρόνους στη Μεσοποταμία, στην Αίγυπτο και στον ελλαδικό χώρο, που ξεκίνησε το 1985 από το Κέντρο Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων του ΥΠΠΟ.

Ο Στάθης Γκότσης ιστορικός και μουσειοπαιδαγωγός, εργάστηκε για πάνω από τρεις δεκαετίες στο υπουργείο Πολιτισμού, και συνδέθηκε όσο λίγοι με την προσπάθεια να διαμορφωθεί μια πολιτική για τα εκπαιδευτικά προγράμματα στα ελληνικά μουσεία. Καρπός αυτής της εμπειρίας του και το βιβλίου του Στάθη Γκότση, Μουσείο, εκπαίδευση και κοινωνία, που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Τόπος, με πρόλογο του Καθηγητή του ΕΚΠΑ Δημήτρη Πλάντζου και επίμετρο της Αμαλίας Τσιτούρη.

Το βιβλίο αποτελεί μια συλλογή κειμένων, πάνω σε κρίσιμα ερωτήματα που αφορούν τον παιδαγωγικό και τελικά ευρύτερα κοινωνικό ρόλο του μουσείου. Ο Γκότσης υπογραμμίζει ότι ούτως ή άλλως η βασική πρόκληση, τόσο για το μουσείο, όσο και για τον αρχαιολογικό χώρο, είναι να πάμε πέρα από την αντιμετώπιση του αρχαιολογικού αντικειμένου ως «απλώς αντικείμενο θαυμασμού», με δεδομένο ως υλικό ίχνος του παρελθόντος προσφέρει ένα ευρύ φάσμα πληροφοριών για την κοινωνία και τον πολιτισμό που το δημιούργησαν. Αυτό με τη σειρά του απαιτεί εκπαιδευτικές ερμηνευτικές δράσεις που επιτρέπουν την κατανόηση αυτών των πληροφοριών, ιδίως όταν απευθύνονται σε παιδιά και μαθητές. Και είναι σε αυτή τη βάση που συστηματοποιήθηκε η προσπάθεια για σχεδιασμό εκπαιδευτικών προγραμμάτων. Η προσπάθεια είναι να «μετατραπεί το μουσείο από παραγωγός πληροφορίας σε παραγωγό γνώσης, μέσω των ερμηνευτικών προσεγγίσεων που προτείνει, η προσπάθεια να υπερβεί τον αισθητισμό και την φετιχοποίηση των αντικειμένων, την υμνολογία της πολύτιμης ύλης ή της μορφής».

Ο Γκότσης μέσα από τα κείμενά του αναδεικνύει και τα προβλήματα που συνάντησε αυτή η προσπάθεια. Την απουσία συχνά μιας συνεκτικής μουσειακής πολιτικής. Την αντιμετώπιση των εκπαιδευτικών προγραμμάτων με τρόπο επιφανειακό. Τη δυσκολία συχνά να πειστούν διευθυντές, επιμελητές και σχεδιαστές μουσείων να συμπεριλάβουν την εκπαιδευτική  και παιδαγωγική διάσταση στο σχεδιασμό τους. Αλλά και τη μεγάλη πρόκληση που αφορούσε την ανάγκη να γίνουν κατανοητές οι προσδοκίες μιας νεολαίας που άλλαζε και που πλέον περιλάμβανε και έναν σημαντικό αριθμό παιδιών μεταναστών ή οικονομικών προσφύγων.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο Γκότσης επισημαίνει τη σημασία που έχει η εξοικείωση των παιδιών με τη μελέτη των αντικειμένων: «αποτελεί μια παιδαγωγική διαδικασία μέσα από την οποία οι νεαροί επισκέπτες του μουσείου μπορούν να μάθουν να παρατηρούν και να περιγράφουν, να ταξινομούν και να συγκρίνουν, να συνθέτουν και να αφαιρούν, να διατυπώνουν υποθέσεις και ερμηνευτικές προτάσεις, να αναπτύσσουν κριτικές δεξιότητες. Προσφέρει δυνατότητες για την απόκτηση γνώσεων πάνω σε διαφορετικά υλικά και στη χρήση τους, σε τεχνικές κατασκευής και διακόσμησης, σε χρώματα και σχέδια, στα κοινωνικά, ιστορικά και οικονομικά συμφραζόμενα, στη φθορά του χρόνου, στη σημασία συμβόλων, στον τρόπο αντιμετώπισης της ζωής και του θανάτου, σε ιδέες και δοξασίες».

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν οι ενότητες που αναφέρονται στο πώς μπορεί η μουσειακή εκπαίδευση να αποτελεί δρόμο δράσης κατά του κοινωνικού αποκλεισμού. Αυτές στηρίζονται και στην εμπειρία του ίδιου του Γκότση από το πρωτοπόρο πρόγραμμα εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων που για παιδιά μουσουλμανικών οικογενειών του Ιστορικού Κέντρου της Αθήνας (Γκάζι, Κεραμεικός, Βοτανικός κ.λπ.) που πραγματοποιήθηκαν από το υπουργείο Πολιτισμού  σε ένα εκτεταμένο δίκτυο μουσείων, μνημείων και αρχαιολογικών χώρων, αλλά και σε επόμενες προσπάθειες στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο και σε άλλα μουσεία, συμπεριλαμβανομένων προγραμμάτων για ομάδες Ατόμων με Αναπηρίες.

Ωστόσο, οι μουσειοπαιδαγωγικές εμπειρίες και προγράμματα που αναλύει και σχολιάζει ο Γκότσης δεν περιορίζονται μόνο στη νεολαία, αναφέρεται και σε προγράμματα που έγιναν για την Τρίτη Ηλικία, αλλά και σε δράσεις στο Ειδικό Κατάστημα Κράτησης Νέων Αυλώνα.

Η οπτική του Γκότση σε σχέση με τις προκλήσεις μια σύγχρονης και κριτικής μουσειοπαιδαγωγικής αντίληψης συγκεφαλαιώνονται στις σκέψεις του με αφορμή τη συμμετοχή του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου στο πρόγραμμα Roma Routes και τη συνάντηση ενός μουσείου με τους Ρομά:

«Ειδικά στους δύσκολους καιρούς που ζούμε, με την οικονομική κρίση να γεννά φτώχεια και ανεργία και αυτές, με τη σειρά τους  να υποδαυλίζουν φαινόμενα κοινωνικού αποκλεισμού, ρατσισμού και μισαλλοδοξίας, τα μουσεία, οι επιστημονικοί και πολιτιστικοί φορείς δεν έχουν παρά έναν δρόμο να ακολουθήσουν. Να επιμείνουν με προσήλωση στη διεύρυνση της γνώσης για όλους, στην επιστημονικά τεκμηριωμένη και νηφάλια προσέγγιση ιστορικών περιόδων, λαών και πολιτισμών, στην ενδυνάμωση της κριτικής ικανότητας των ανθρώπων. Να επιμείνουν, με άλλα λόγια στην ενίσχυση των εργαλείων που μπορούν να οδηγήσουν στην κοινωνική χειραφέτηση. Ακόμη και όταν αυτό μοιάζει δύσκολο ή και ουτοπικό».

Σε κάθε περίπτωση, έχουμε να κάνουμε με μια σημαντική δουλειά, που βοηθά να κατανοήσουμε τον συνολικότερο τον παιδαγωγικό ρόλο που μπορούν να έχουν τα μουσεία, αλλά και τον τρόπο ώστε αυτός να συμβάλει σε μια πραγματικά κριτική και τελικά χειραφετητική κατεύθυνση.

Μια τελευταία  αναγκαία παρατήρηση: ο Γκότσης, πέραν του σημαντικού έργου που προσέφερε στο υπουργείο Πολιτισμού, υπήρξε και ιδιαίτερα ενεργός συνδικαλιστής, εκπροσωπώνας τις/τους συναδέλφους του μέχρι και την εκτελεστική επιτροπή – το ανώτερο όργανο – της ΑΔΕΔΥ. Επομένως, σε πείσμα με μια αντίληψη ότι συνδικαλισμός και εργασιακή ή επιστημονική προσφορά, την οποία έντεχνα αλλεπάλληλες κυβερνήσεις καλλιέργησαν, εδώ έχουμε την πλήρη διάψευση αυτής της μυθολογίας: μια ενεργό δράση συνδικαλιστική που συνδυάστηκε με σημαντική επιστημονική εργασία και πραγματική κοινωνική προσφορά.