Από τον Σάχη στους μουλάδες, η πορεία του σύγχρονου Ιράν

37

Στην περιοχή της σημερινής Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν άνθισαν και παρήκμασαν πολιτισμοί, θρησκείες και αυτοκρατορίες, αφήνοντας το στίγμα τους στο περίπλοκο χαλί της «χώρας των Αρείων».

Το νήμα της σύγχρονης ιστορίας του όμως ξεκινά με το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν Βρετανία και η Σοβιετική Ενωση εισβάλουν στο έδαφος του Ιράν και ανατρέπουν τον τότε Σάχη των στενών δεσμών με τη ναζιστική Γερμανία, Ρεζά Χαν Παχλαβί.

Στο θρόνο ανεβαίνει ο γιος του, Μοχάμμεντ Ρεζά Παχλαβί, σύμμαχος του Αξονα, που θα επιτρέπει στις βρετανικές και σοβιετικές δυνάμεις να χρησιμοποιήσουν το έδαφος του Ιράν. Ο Παχλαβί συνέβαλε τα μέγιστα στον εκσυγχρονισμό του Ιράν: Ακόμη και οι επικριτές του, αναγνωρίζουν τα τεράστια βήματα που έγιναν στις δομές της χώρας, γινόταν όμως όλο και περισσότερο συγκεντρωτικός, χρησιμοποιώντας τις μυστικές υπηρεσίες της χώρας για να καταπνίξει την αντιπολίτευση.

Ο Σάχης έχαιρε της υποστήριξης της Δύσης στο ψυχροπολεμικό κλίμα, και όταν ο πρωθυπουργός του Ιράν από το 1951 Μοσάντεκ εθνικοποίησε τις πετρελαϊκές πηγές της χώρας, η μεν Βρετανία αντέδρασε με εμπάργκο στο πετρέλαιο του Ιραν, οι δε ΗΠΑ κατέληξαν στην ανατροπή του Ιρανού πρωθυπουργό με την επιτυχή «Επιχείρηση Αίας».

Σε ένα τέτοιο κλίμα, άρχισαν να εντείνονται οι φωνές αποδοκιμασίας της ιρανικής ηγεσίας. Από τους σημαντικότερους εκφραστές της υπήρξε ο Αγιατολλάχ Χομεϊνί, ο οποίος αφού φυλακίστηκε για 18 μήνες για την απόπειρα ανατροπής της κυβέρνησης, ξεκίνησε να επικρίνει την αμερικανική κυβέρνηση και την εμπλοκή της στο Ιράν.

Ο Σάχης, με την αυταρχική του πολιτική και το απηρχαιωμένο του στυλ διακυβέρνησης, έστρεψε εναντίον του εξαιρετικά διαφορετικές μεταξύ τους πολιτικές ομάδες, σε σημείο που ο θρησκευτικός ηγέτης Χομεϊνί κατέληξε να έχει την υποστήριξη μερίδας της δυτικότροπης αστικής ιρανικής τάξης και σημαντικού τμήματος της αριστερής διανόησης.

Ο Χομεϊνί εξορίστηκε, πηγαίνοντας πρώτα στην Τουρκία, έπειτα στο Ιράκ όπου ξεκίνησε να αναπτύσσει το δικό του μοντέλο ισλαμικού κράτους, και μετά στη Γαλλία.

H Επανάσταση

Προς το τέλος της δεκαετίας του 70, η αγανάκτηση του λαού του Ιράν μεγαλώνει, και τον Ιανουάριο του 1978 οργανώνονται τεράστιες διαδηλώσεις εναντίον του Σάχη.

Υπό το βάρος των διαδηλώσεων, των απεργιών, και των μαχών εντός των πόλεων μεταξύ του φιλοκυβερνητικού και του αντικυβερνητικού μέρους του στρατού, η οικογένεια του Σάχη εγκαταλείπει το Ιράν. Ο στρατός υποχωρεί απέναντι στους αντάρτες στις αρχές του Φεβρουαρίου, η δυναστεία Παχλαβί τερματίζεται οριστικά και η χώρα γίνεται πια Ισλαμική Δημοκρατία, επικυρωμένη με δημοψήφισμα τον Απρίλιο και τον Αγιατολλάχ Χομεϊνί ανώτατο πνευματικό ηγέτη.

Η Επανάσταση, η ταχύτητα της οποίας εξέπληξε τη δυτική κοινότητα, ήταν ένα τεράστιο κύμα που τροφοδότησαν φιλελεύθεροι και συντηρητικοί, οπαδοί ενός κοσμικού κράτους και θρησκευτικές φιγούρες, δεξιοί και αριστεροί διαδηλωτές, στην κορυφή του οποίου προέβαλε ο Αγιατολάχ.

Το νέο καθεστώς, όμως, δεν υπήρξε εξίσου πολυσυλλεκτικό: όταν η κατάσταση ξεκαθάρισε, η νεά κυβέρνηση άρχισε τις εκκαθαρίσεις των αντιφρονούντων -ακόμη και όσων υπήρξαν εναντίον του Σάχη.

Η πολιτική του Χομεϊνί στρέφεται εναντίον των ΗΠΑ, οι οποίες καταλήγουν να υποστηρίζουν το γειτονικό Ιράκ και τον ηγέτη του, Σαντάμ Χουσείν στον πόλεμο που κηρύσσει στο Ιράν το 1980.

Ο πόλεμος με το Ιράκ και η «σκληρή γραμμή»

Ο πόλεμος, που έγινε σε δύο φάσεις και τελείωσε το 1988, αν και δεν κατέληξε σε αλλαγή συνόρων, υπήρξε καταστροφικός για τη χώρα: όχι μόνο οι απώλειες Ιρανών έφτασαν το ένα εκατομμύριο, αλλά κατά τη διάρκεια του πολέμου το καθεστώς άρχισε να ριζοπαστικοποιείται στο εσωτερικό της χώρας, εκτελώντας αριστερούς πολιτικούς κρατουμένων και προχωρώντας την «ισλαμοποίηση».

Ο θρησκευτικός ηγέτης πεθαίνει το 1989, και στη θέση του το Συμβούλιο των Φρουρών της Επανάστασης τοποθετεί τον Αγιατολλάχ Αλί Χαμεϊνί. Η απελευθέρωση της οικονομίας παραμένει ανεκπλήρωτη υπόσχεση, και το 1995 έρχονται κλιμακώνονται ακόμη περισσότερο οι κυρώσεις από τις ΗΠΑ.

Στον προεδρικό θώκο ανεβαίνει το 1997 ο μετριοπαθής Μοχάμεντ Χαταμί. Δεν καταφέρνει όμως να επιφέρει σημαντικές μεταρρυθμίσεις, προσπαθώντας να ενώσει περισσότερους χώρους από όσους μπορεί, και τελικά ο σκληροπυρηνικός Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ ψηφίζεται πρόεδρος το 2005, με το πρόγραμμά του ναεπικεντρώνονται στην ανάπτυξη πυρηνικού προγράμματος και το λόγο του να στρέφεται κατά του Ισραήλ.

Newsroom ΑΛΤΕΡ ΕΓΚΟ