Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος ΙΣΤ’)

Πέραν των Στωικών, τις προλήψεις χρησιμοποιούν ως τεχνικό όρο και οι Επικούρειοι, όσοι ασπάζονταν δηλαδή τις αντιλήψεις του Επίκουρου, ενός αθηναίου κληρούχου από τη Σάμο, ο οποίος ίδρυσε στην Αθήνα τη δική του φιλοσοφική σχολή, τον περίφημο Κήπο, περί το 306 π.Χ. Σύμφωνα με την επικούρεια σκέψη, που γέννησε μάλιστα τον όρο αυτόν, οι προλήψεις είναι αληθείς πεποιθήσεις ή ορθές γνώμες, μνήμες που προκαλούνται από επαναλαμβανόμενες εξωτερικές φανερώσεις. Με άλλα λόγια, είναι στέρεες παραστάσεις ή νοητικές εικόνες, που διαμορφώνονται από τις διαχρονικές μας εμπειρίες, ενεργοποιούνται από διάφορα ερεθίσματα –γίνονται αντιληπτά μέσω των αισθήσεων– και αποτελούν τα πρίσματα μέσα από τα οποία αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο.

Κατά τη γνωσιοθεωρία του Επίκουρου, οι αισθήσεις, οι προλήψεις και τα πάθη (τα βιώματα-αισθήματα) είναι τα κριτήρια της αληθείας. Η λέξη κριτήριον –απαντά επίσης στους Στωικούς, αλλά και στους Σκεπτικούς– έχει την έννοια του μέσου διακριβώσεως, του εργαλείου με το οποίο μπορεί κανείς να κρίνει σωστά, να ξεχωρίσει δηλαδή το πραγματικό από το φανταστικό. Όπως παραδίδει ο Διογένης ο Λαέρτιος, ο επικουρισμός πρεσβεύει ότι μια γνώμη (δόξα) είναι αληθής όταν επιβεβαιώνεται (αν μεν γαρ επιμαρτυρήται) ή δεν καταρρίπτεται (ή μη αντιμαρτυρήται), ενώ ελέγχεται ως ψευδής όταν δεν επιβεβαιώνεται (εάν δε μη επιμαρτυρήται) ή καταρρίπτεται (ή αντιμαρτυρήται).

Ένας άλλος τεχνικός όρος που συναντάται στο επικούρειο φιλοσοφικό σύστημα είναι η επίνοια, η μετέπειτα σκέψη (δευτέρα σκέψις) ή συλλογισμός, η εκ των υστέρων έννοια (αυτό υποδηλώνει και το πρώτο συνθετικό της λέξης, η πρόθεση επί, που προσδίδει στο δεύτερο συνθετικό, στο ουσιαστικό νους, τη σημασία τού κατόπιν/μετά). Πρόκειται για ένα αμιγώς νοητικό κατασκεύασμα, ένα επινόημα, που γεννιέται από τις αισθήσεις –με τη συμβολή και της λογικής σκέψης, του λογισμού– με τέσσερις τρόπους: κατά περίπτωσιν (άμεση αντίληψη), κατ’ αναλογίαν (αναλογική σκέψη), καθ’ ομοιότητα (συνειρμική σκέψη) και κατά σύνθεσιν (συνδυασμός).

Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι η επίνοια των Επικουρείων και η υπόστασις των Στωικών (τεχνικός όρος για τον οποίον κάναμε λόγο σε παλαιότερο άρθρο μας) συνθέτουν ένα ζεύγος αντίθετων εννοιών, ιδιαίτερα σημαντικό στο πεδίο της φιλοσοφίας, καθώς συνδέεται με τις παγίδες της διανοίας. Το εν λόγω δίπολο δηλώνει την αντίθεση ανάμεσα στο αντικειμενικό (ύπαρξη καθ’ υπόστασιν) και στο υποκειμενικό (ύπαρξη κατ’ επίνοιαν), δηλαδή ανάμεσα σε αυτό που ομολογουμένως υπάρχει κατ’ αλήθειαν και σε αυτό που συλλαμβάνει το υποκείμενο της αντίληψης ως αποτέλεσμα της έρευνάς του.

*Στη φωτογραφία του παρόντος άρθρου, ξενόγλωσση έκδοση αφιερωμένη στον επικουρισμό (επιμέλεια James Warren, Cambridge University Press, 2009).

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Α’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Β’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Γ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Δ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Ε’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος ΣΤ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Ζ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Η’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Θ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Ι’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος ΙΑ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος ΙΒ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος ΙΓ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος ΙΔ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος ΙΕ’)