Victim Blaming: όταν κακοποιείς το θύμα για δεύτερη φορά

Δε θα επαναλάβουμε όσα λέγονται και γράφονται για το έφηβο κορίτσι, που πέθανε στην Κεφαλονιά από υπερβολική δόση κι αυτό σεβόμενοι και σεβόμενες την μνήμη της Μυρτούς. Το διά ταύτα είναι πως πέθανε ένα κορίτσι, εγκαταλείφθηκε για την ακρίβεια, και δεν έχουμε πάψει να ακούμε και να διαβάζουμε πόσο πολύ… ευθύνεται. Που ήταν με τρεις άντρες,  που δεν πρόσεξε, ή ακόμη και που η εμφάνισή της κάπως, με έναν τρόπο παράλογο, αποτελούσε προοικονομία του θανάτου της.

Είναι το λεγόμενο victim blaming. Να κατηγορείς, δηλαδή, το θύμα. Δεν είναι καινούρια υπόθεση, καθόλου μάλιστα. Θυμάστε, φυσικά, το φινάλε στην “Στέλλα” του Κακογιάννη, όπου η νεκρή Μελίνα Μερκούρη, μαχαιρωμένη μπροστά σε ολόκληρη τη γειτονιά, κατηγορείται από τη γειτόνισσά της. “Οχιά!”, λέει, “αυτή τον έφαγε”, λέει στην αστυνομία την στιγμή που ο Μίλτος (Γιώργος Φούντας) κρατά και το πτώμα της Στέλλας και το μαχαίρι του θανάτου της.

Να κατηγορούμε το θύμα, λοιπόν, συμβαίνει από πάντα. Ή έστω, από πολύ παλιά. Να είναι 2026 και να μην έχουμε προσπαθήσει να αλλάξουμε, αυτό είναι μια ευθύνη δική μας, που έχει απασχολήσει και τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας.

Κατηγορώντας το θύμα- πώς αποτυπώνεται σε αριθμούς

Εξετάζουμε το victim blaming σε δύο περιπτώσεις: την έμφυλη κακοποίηση και τον σχολικό εκφοβισμό. Ακριβώς επειδή το θύμα δεδομένα θα κατηγορηθεί (δευτερογενής θυματοποίηση), ο ΟΗΕ και ο ΠΟΥ επισημαίνουν διαρκώς ότι η ενοχοποίηση του θύματος αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά εμπόδια για την αντιμετώπιση της βίας.

«Ας έφευγε», λένε για τις γυναίκες που έπεσαν θύματα κακοποίησης. Είτε έζησαν, είτε όχι. «Ας μάθει να αμύνεται, έτσι είναι τα παιδιά», λένε για τα θύματα του σχολικού εκφοβισμού. Αλλά ας δούμε τους αριθμούς πιο συγκεκριμένα.

Στην Ελλάδα το 74% των θυμάτων έμφυλης βίας είναι γυναίκες και το 93% των δολοφονιών από ερωτικό σύντροφο είναι γυναικοκτονίες. Από αυτές, το 67% των γυναικοκτονιών συμβαίνουν εκτός της οικογένειας.

Όμως, μόνο το 14% των γυναικών φτάνει να καταγγείλει το θύμα.  Και το 50% δεν μιλά πουθενά για την βία που έχει υποστεί. Μπορούμε μόνο να φανταστούμε πόσες γυναικοκτονίες θα είχαν αποτραπεί, αν τα θύματα δεν ντρέπονταν να μιλήσουν

Τα θύματα του σχολικού εκφοβισμού έχουν ένα εξίσου ανατριχιαστικό αφήγημα victim blaming. Σε έρευνα του 2024 αποτυπώθηκε ότι στην Ελλάδα το 13% των εφήβων έχουν υποστεί άμεσα διαδικτυακή βία και πάνω από 50% των παιδιών  έχουν εκτεθεί σε περιστατικά, είτε ως μάρτυρες, είτε ως θύματα.

Φυσικά, τα κορίτσια και τα ΛΟΑΤΚΙ παιδιά είναι πολύ συχνότερα θύματα. Αλλά το βασικό είναι πως ένα 38% των παιδιών δεν γνωρίζουν πώς να προβούν σε καταγγελίες. Δεν είναι ότι ντρέπονται ή φοβούνται, που πρόκειται για το δεύτερο επίπεδο του συγκεκριμένου προβλήματος. Αρχικά δεν ξέρουν καν πώς να κάνουν μια καταγγελία.

Τα αποτελέσματα του victim blaming, το τραύμα και η αυτοκτονία

Να έχεις επιζήσει βίας και να επανατραυματίζεσαι ακούγεται απαράδεκτο, σωστά; Αλλά γίνεται και μάλιστα συστηματικά. Οι επιπτώσεις του victim blaming στα θύματα χωρίζονται σε ψυχολογικές και συμπεριφορικές. Τα θύματα που βιώνουν μια δευτερογενή θυματοποίηση, με τα ΜΜΕ, την κοινωνία και τις Αρχές να έχουν την κύρια ευθύνη, αναπτύσσουν ψυχικές βλάβες.

Μιλάμε για αγχώδεις διαταραχές, κατάθλιψη, διαταραχή μετατραυματικού στρες και ενοχές, με βασικό αίτιο την αυτοκατηγορία. «Εγώ φταίω που με βίασε». «Εγώ φταίω που με χτύπησαν».

Κατά συνέπεια, τα θύματα φοβούνται να μιλήσουν για την εμπειρία τους, πολλώ δε μάλλον να την καταγγείλουν κιόλας. Αποτέλεσμα είναι η δυσκολία να εμπιστευτούν άλλα άτομα και αποτέλεσμα είναι η κοινωνική απομόνωση.

Οι έρευνες του ΟΗΕ και του ΠΟΥ είναι σαφείς ως προς αυτό: τα θύματα που επανατραυματίζονται λόγω της δευτερογενούς θυματοποίησης κινδυνεύουν πολύ περισσότερο από ψυχικές ασθένειες και, ειδικά στην περίπτωση των εφήβων, αναπτύσσουν συχνότερα αυτοκτονικό ιδεασμό – ακόμη και απόπειρες αυτοκτονίας. Για την ακρίβεια, τα θύματα εκφοβισμού έχουν έως και 3 φορές περισσότερες πιθανότητες να σκεφτούν και να αποπειραθούν αυτοκτονία.

Μιλάμε για έναν μηχανισμό που εντείνει το τραύμα και διατηρεί μία συνθήκη βίας, χωρίς να αποδίδεται δικαιοσύνη. Είναι μία κουλτούρα σιωπής, που υπογράφεται με αίμα.

Θύματα είναι και οι οικογένειες, ειδικά των θυμάτων βίας που δεν επέζησαν. Η δημόσια ενοχοποίηση του θύματος, που πρόκειται για το παιδί τους, τη μητέρα τους, τον αδερφό ή την αδερφή τους, πολλαπλασιάζει το αίσθημα του θυμού, της ενοχής και, στην περίπτωση θανάτου, του πένθους.

Είναι ένα ντόμινο που ξεκινά από την ενοχή και οδηγεί στην κατάθλιψη.

Οι άνθρωποι είμαστε όντα κυριαρχικά. Πιστεύουμε πως αν διατηρήσουμε τον έλεγχο σε μία οποιαδήποτε κατάσταση, αυτό που συνέβη στο όποιο θύμα, δε θα συμβεί σε εμάς ή στο παιδί μας. Αν ντυνόμαστε σεμνά (sic) δε θα μας βιάσουν. Αν διαλέξουμε «σωστά» έναν ερωτικό σύντροφο, που φαίνεται να μην είναι κακοποιητικός, δεν κινδυνεύουμε. Αν το παιδί μας γίνει «σκληρό», δεν θα γίνει θύμα. Είναι η ανάγκη να νιώθουμε ότι έχουμε τον έλεγχο.

Βέβαια, οι άνθρωποι είμαστε, εκτός από κυριαρχικά, και έλλογα όντα. Που σημαίνει ότι μπορούμε να κρατάμε το στόμα μας κλειστό, όταν αποκαλυφθεί ένα περιστατικό κακοποίησης και όχι όσο συμβαίνει. Παρεκτός, βέβαια και αν πρόκειται να υποστηρίξουμε το θύμα. Τότε οφείλουμε να μιλάμε και μάλιστα πολύ.