Κοινωνική πολιτική και προσφυγικό: Τι είναι ο «ασφαλειοποιημένος ανθρωπισμός» και γιατί μας αφορά;

Την Τετάρτη 18 Μαρτίου στις 19.00 πραγματοποιείται στο Πάντειο Πανεπιστήμιο επιστημονική ημερίδα με θέμα «Κοινωνική πολιτική και προσφυγικό 2015-2025».

Η εκδήλωση διοργανώνεται από το Εργαστήριο Κοινωνικής Πολιτικής του Παντείου, με αφορμή την κυκλοφορία του συλλογικού τόμου «Ασφαλειοποιημένος Ανθρωπισμός» (Εκδόσεις Τόπος), που συνεπιμελήθηκαν ο Δημοσθένης Παπαδάτος  Αναγνωστόπουλος και ο Νίκος Κουραχάνης.

Στη συγγραφή του τόμου έχουν συμμετάσχει 40 επιστήμονες, από την Ελλάδα και το εξωτερικό, σε τέσσερις διακριτές θεματικές για το προσφυγικό: το διεθνές και ευρωπαϊκό πλαίσιο, την ελληνική εμπειρία, τις κοινωνικές πολιτικές και τέλος την κοινωνική αλληλεγγύη και τις αντιστάσεις της ελληνικής κοινωνίας.

Ημερίδα για το προσφυγικό

Στην ημερίδα συμμετέχουν διακεκριμένοι ομιλητές με βαθιά γνώση του θέματος: Οι δικηγόροι Ειρήνη Βλάχου και Γιάννα Κούρτοβικ, ο επίκουρος καθηγητής του Παντείου και εργατολόγος Απόστολος Καψάλης, και ο Δημήτρης Χριστόπουλος, ακαδημαϊκός και συγγραφέας με μακρά πορεία συμμετοχής στον δημόσιο διάλογο για τα ανθρώπινα δικαιώματα (έχει διατελέσει μεταξύ άλλων πρόεδρος της Ελληνικής Ένωσης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και Πρόεδρος της Διεθνούς Ομοσπονδίας Δικαιωμάτων του Ανθρώπου).

Την ημερίδα χαιρετίζει ο Διευθυντής του Εργαστηρίου Κοινωνικής Πολιτικής Σταύρος Μαυρουδέας, και συντονίζει ο δημοσιογράφος της Εφημερίδας των Συντακτών Δημήτρης Αγγελίδης, ένας από τους κορυφαίους ρεπόρτερ στην Ελλάδα με ειδίκευση στο προσφυγικό.

Γιατί πρέπει να μας νοιάζει το προσφυγικό;

Όλα αυτά ακούγονται ωραία και ενδιαφέροντα για ένα ειδικό κοινό, θα έλεγε κανείς. Όλους εκείνους και εκείνες που ασχολούνται, σε επιστημονικό, επαγγελματικό ή και ακτιβιστικό επίπεδο με το προσφυγικό, ώστε να μην το κάνουμε εμείς, το γενικό κοινό, οι πολλοί που έχουμε τα δικά μας προβλήματα.

Άλλωστε οι άνθρωποι που ασχολούνται με το προσφυγικό, είναι εκείνοι που έχουν δεχθεί τις περισσότερες επιθέσεις, από συντηρητικές, μισαλλόδοξες αλλά ακόμα και θεσμικές-κυβερνητικές φωνές. Δεν έχει κανείς παρά να δει τις εκστρατείες λάσπης ενάντια σε ανθρώπους που υπερασπίζονται τα δικαιώματα των προσφύγων και των μεταναστών, ακόμα και σε όσους διασώζουν ανθρώπους στη θάλασσα, με χυδαίες ύβρεις, συκοφαντίες από στρατιές τρολ, ακόμα και με ποινικοποίηση της δράσης τους.

Από τις γιαγιάδες της αλληλεγγύης, στο «προφανώς πνίγονται»

Κι όμως, δεν πάνε πολλά χρόνια από τότε που η Ελλάδα είχε προταθεί για Νόμπελ Ειρήνης, για τη δράση των κατοίκων του Αιγαίου που είχαν πρωταγωνιστήσει στα κινήματα αλληλεγγύης στους πρόσφυγες.

Η εμβληματική φωτογραφία του φωτορεπόρτερ Λευτέρη Παρτσάλη, με τις γιαγιάδες της Λέσβου – από το 2015 – να ταΐζουν με μπιμπερό ένα βρέφος, προσφυγόπουλο, με τη μητέρα του δίπλα, συγκίνησε όλο τον κόσμο. Μια απλή, αυθόρμητη χειρονομία ανθρωπιάς, για ένα παιδί που θα μπορούσε να είναι παιδί όλων μας.

Πριν ενάμιση μήνα το «τραγικό ναυάγιο της Χίου», με τους 15 νεκρούς πρόσφυγες που δεν πνίγηκαν απλώς, αλλά  κομματιάστηκαν κυριολεκτικά και τους δεκάδες τραυματίες που έφεραν βαρύτατες κακώσεις, προκάλεσε νέα σοβαρά ερωτηματικά για τον ρόλο του σκάφους του λιμενικού, αλλά και για τις εντολές «αποτροπής» πάση θυσία που δίνει η ελληνική κυβέρνηση.

Όμως οι αντιδράσεις της ελληνικής κοινωνίας απέναντι σε άλλο ένα έγκλημα της αντιπροσφυγικής  – αντιμεταναστευτικής πολιτικής Ελλάδας και ΕΕ (πέρα από τις όποιες ποινικές ευθύνες), ήταν μάλλον υποτονικές.

Δεν έλειψαν κι εκείνοι που είπαν (μουλωχτά ή φωναχτά) «καλά να πάθουν, αφού παίρνουν τις βάρκες και προφανώς πνίγονται». Η επίσημη γραμμή είναι ότι για τους χιλιάδες νεκρούς και αγνοούμενους πρόσφυγες στη Μεσόγειο, όλα αυτά τα χρόνια, φταίνε αποκλειστικά οι «διακινητές-δουλέμποροι» και όχι η πολιτική της Ευρώπης-φρούριο ούτε οι παράνομες επαναπροωθήσεις – pushbacks.

Νεκροί και αγνοούμενοι πρόσφυγες

Μην ξεχνάμε ότι η υπόθεση του ναυαγίου της Πύλου, με τους 500 νεκρούς το 2023, παραμένει ανοιχτή, με 21 μέλη του Λιμενικού Σώματος, ανάμεσά τους και επιτελικά στελέχη, να διώκονται για κακουργήματα.

Μόνο για το 2025 ο απολογισμός των νεκρών και αγνοούμενων προσφύγων στα θαλάσσια σύνορα της Ελλάδας αγγίζει τους 98 – σύμφωνα με την οργάνωση Refugee Support Aegean. Kι αυτή είναι μια ελάχιστη εκτίμηση, με βάση τις διαθέσιμες πληροφορίες, αφού ο πραγματικός αριθμός νεκρών και αγνοούμενων είναι μεγαλύτερος.

Πώς φτάσαμε όμως από τις «γιαγιάδες της αλληλεγγύης» στο «παίρνουν τις βάρκες και προφανώς πνίγονται»; Τι μας συνέβη στο μεταξύ; Μήπως υπήρχαν πάντα και οι δύο τάσεις στην ελληνική κοινωνία και τώρα μοιάζει να έχει πάρει το πάνω χέρι η απανθρωπιά;

Προς ένα νέο προσφυγικό κύμα;

Οι φλόγες του πολέμου που φουντώνουν εκ νέου στη Μέση Ανατολή, με τον πόλεμο στο Ιράν και την επέκτασή του στον Λίβανο, εκτός από την ενεργειακή κρίση, προοιωνίζονται και μια νέα κρίση στο προσφυγικό. Σύμφωνα με εκτιμήσεις της ευρωπαϊκής υπηρεσίας ασύλου, εάν εκτοπιστεί μόλις το 10% του πληθυσμού του Ιράν -μιας χώρας με περίπου 91 εκατομμύρια κατοίκους-, η μετακίνηση αυτή θα μπορούσε να συγκριθεί με τα μεγαλύτερα προσφυγικά κύματα των τελευταίων δεκαετιών.

Μπροστά σε αυτό το ενδεχόμενο, η Ευρώπη προς το παρόν, φαίνεται να απαντά με ενίσχυση των αντιμεταναστευτικών πολιτικών.

Οι ευρωπαϊκές χώρες προετοιμάζονται να προσφέρουν ανθρωπιστική βοήθεια εντός της Μέσης Ανατολής, για να κρατήσουν τους πρόσφυγες εκτός ΕΕ. Αυτό σημαίνει ότι ολόκληρες ζώνες σε γειτονικές χώρες, που ήδη έχουν μετατραπεί σε στρατόπεδα εκτοπισμένων, θα επιβαρυνθούν ακόμα περισσότερο και οι συνθήκες διαβίωσης των προσφύγων θα χειροτερέψουν.

Εξίσου ορατός είναι ο κίνδυνος για αύξηση των νεκρών προσφύγων στη θάλασσα και στη στεριά, στις νάρκες του Έβρου και τον πάτο του Αιγαίου. Εκεί που «χτίζεται η ασφάλεια του κάθε Ευρωπαίου», όμως λέει το μακάβριο, αλλά δυστυχώς κυριολεκτικά ακριβές, σύνθημα.

Για όλους αυτούς τους λόγους, το προσφυγικό σήμερα δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ούτε με εθνικιστικές κορώνες, ούτε ως μια υπόθεση λίγων «ειδικών», αλλά ως θέμα που μας αφορά και μας επηρεάζει όλους και όλες. Γιατί όμως τότε το βάζουμε κάτω από το χαλί;

Στα παραπάνω ερωτήματα, απαντούν οι δύο συνεπιμελητές του βιβλίου «Ασφαλειοποιημένος Ανθρωπισμός», ενόψει της ημερίδας στο Πάντειο.

Ο ανθρωπισμός ως άσκηση εξουσίας

Τι σημαίνει «ασφαλειοποιημένος ανθρωπισμός» και πώς εκφράζεται στο πεδίο της κοινωνικής πολιτικής για το προσφυγικό;

Δημοσθένης Παπαδάτος-Αναγνωστόπουλος: Όλοι σκεφτόμαστε τον ανθρωπισμό ως «ανθρωπιά» – έμπρακτο ενδιαφέρον για τον άνθρωπο που βρίσκεται σε ανάγκη.

Στο βιβλίο δείχνουμε ότι ο ανθρωπισμός λειτουργεί επίσης ως τρόπος άσκησης εξουσίας στο όνομα της ασφάλειας.

Ευρωπαϊκές κυβερνήσεις και φιλάνθρωποι ιδιώτες συμφωνούν ότι η άφιξη προσφύγων στην Ευρώπη παραείναι μαζική και δημιουργεί «κρίση», άρα ζήτημα «ασφάλειας»: για τον τουρισμό, την οικονομία, τη σταθερότητα, τον ευρωπαϊκό τρόπο ζωής.

Χρηματοδοτούν, λοιπόν, ανθρωπιστικές ΜΚΟ και οργανισμούς του ΟΗΕ, ώστε να παρέχουν αυτοί, αντί για τα κράτη, υπηρεσίες σε πρόσφυγες. Αυτή η βοήθεια παρέχεται βραχυπρόθεσμα, «τόσο όσο» να επιβιώνουν οι πρόσφυγες, και σκόπιμα μακριά από τις μεγάλες πόλεις, στα καμπ ή στα hotspot, ώστε οι πρόσφυγες να ακινητοποιηθούν εκεί: αυτό εγγυάται την «ασφάλεια» των χωρών υποδοχής.

Μεταμφιέζοντας το προσφυγικό σε ζήτημα «ασφάλειας», παύουμε να σκεφτόμαστε εναλλακτικές πολιτικές: το άσυλο και τη μακροχρόνια ένταξη των προσφύγων στις πόλεις με ευθύνη των κρατών, τη μετεγκατάσταση και τη δίκαιη κατανομή ευθυνών για την υποδοχή των προσφύγων. Η Κοινή Δήλωση ΕΕ-Τουρκίας, το 2016, έκανε αυτονόητο αυτόν τον ασφαλειοποιημένο «ανθρωπισμό».

Επίφαση φροντίδας

Νίκος Κουραχάνης: Ο όρος «ασφαλειοποιημένος ανθρωπισμός» περιγράφει μια μορφή κοινωνικής μέριμνας που συνδυάζει την επίφαση φροντίδας για τους πρόσφυγες με αυστηρό έλεγχο και περιορισμούς. Πρόκειται για μια φιλοσοφία βοήθειας που δεν απορρέει από τον σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα και το διεθνές δίκαιο. Στην πράξη, αυτό σημαίνει τη δημιουργία στρατοπεδικών κέντρων, την προσωρινή και περιορισμένη υποστήριξη μέσω ΜΚΟ, την προτεραιότητα μόνο στους πλέον ευάλωτους, αλλά και την υποχρέωση άμεσης ένταξης στην εργασία.

Ταυτόχρονα, επικεντρώνεται στον έλεγχο πληθυσμών που κατασκευάζονται ως «περιττοί», ενισχύει την αστυνομοκεντρική επιτήρηση, νομιμοποιεί πολιτικές αποτροπής και συχνά αποκρύπτει τη βία και τις αδικίες που συνδέονται με τη διαχείριση των προσφύγων. Το αποτέλεσμα είναι ότι οι πρόσφυγες παραμένουν σε καθεστώς επισφάλειας και προσωρινότητας, παρά την επίφαση φροντίδας.

Ριζική τομή στο προσφυγικό το 2016

Γιατί θεωρείτε σημείο καμπής την υπογραφή της ευρωτουρκικής δήλωσης το 2016; Ποια ήταν η ριζική τομή που επέφερε;

Ν.Κ: Η υπογραφή της Κοινής Δήλωσης ΕΕ-Τουρκίας αποτέλεσε σημείο καμπής, καθώς εντατικοποίησε τον τρόπο με τον οποίο η Ευρώπη διαχειρίζεται το προσφυγικό. Πριν από τη συμφωνία υπήρχαν ήδη περιορισμοί και πολιτικές αποτροπής, αλλά η δήλωση σηματοδότησε ένα πλαίσιο που συνδυάζει ανθρωπιστική βοήθεια με αυστηρό έλεγχο και επιτήρηση. Οι πρόσφυγες πλέον ζουν σε κλειστά κέντρα τύπου ΚΕΔ (Κλειστές Ελεγχόμενες Δομές), με περιορισμένη πρόσβαση σε κοινωνικά δικαιώματα, ενώ η μετακίνηση και η καθημερινότητά τους υπόκειται σε αυστηρό έλεγχο. Με άλλα λόγια, η Δήλωση σηματοδότησε τη μετάβαση σε μια «ασφαλειοποιημένη» διαχείριση κρίσεων.

Δ.Π-Α.: Το 2016 είναι ιστορικό πλήγμα για το μεταπολεμικό σύστημα διεθνούς προστασίας, αλλά και καμπή για την ελληνική πολιτική. Λίγο πριν από την Κοινή Δήλωση, η Ελλάδα δοκίμαζε την αποσυμφόρηση κέντρων-κολαστηρίων, όπως η Αμγυδαλέζα, και τη δημιουργία δομών υποδοχής μέσα στις πόλεις, όπως ο Ελαιώνας. Με την Κοινή Δήλωση, η κυβέρνηση κινείται πια με βάση το «παράδειγμα» της Μόριας. Οι πρόσφυγες κατηγοριοποιούνται αυθαίρετα: άλλη μεταχείριση όσοι ήρθαν στην Ευρώπη από τον Έβρο και άλλη όσοι πέρασαν από τα νησιά – άλλη όσοι έφτασαν πριν και άλλη όσοι ήρθαν μετά το 2016. Αναγνωρίζοντας την Τουρκία ως «ασφαλή τρίτη χώρα», η ΕΕ ακυρώνει στην πράξη τη Σύμβαση της Γενεύης και τις ευθύνες των κυβερνήσεων για την υποδοχή.

Από την αλληλεγγύη στα pushbacks

Πώς φτάσαμε από τις  «γιαγιάδες της αλληλεγγύης» το 2015 στο «κάντε τους τον βίο αβίωτο» και στην κανονικοποίηση των pushbacks ως πολιτικών αποτροπής;  

Δ. Π-Α.: Το κλείσιμο του «διαδρόμου» της Ειδομένης σήμανε ότι οι πρόσφυγες δεν θα «διέρχονταν» πλέον: θα έμεναν.

Σε αυτό αντιδρούν επιχειρηματίες σε νησιά, πολιτικοί και εκκλησιαστικοί παράγοντες της Δεξιάς και της Ακροδεξιάς σε όλη τη χώρα. Η κυβέρνηση διχάζεται επίσης το 2015-16: ένα μέρος της εκπέμπει μήνυμα αλληλεγγύης, ένα άλλο ζητά καιρό πριν ευρωπαϊκή συνδρομή για την ανάσχεση των αφίξεων ή θεωρεί ότι ο εμβολιασμός στην Ειδομένη αποτελεί «παράγοντα έλξης μεταναστών».

Όσο η κοινωνία θεωρεί ότι η τότε κυβέρνηση δίνει μάχη κατά της λιτότητας, το μήνυμα της αλληλεγγύης ακούγεται δυνατά ή, έστω, είναι ανεκτό. Από την Κοινή Δήλωση και μετά, ζήτημα αντιμετώπισης της λιτότητας δεν υπάρχει, το κυβερνητικό μήνυμα συντονίζεται με τη μεταστροφή της καγκελαρίου Μέρκελ, οι καταλήψεις που στεγάζουν πρόσφυγες δέχονται επίθεση, Δεξιά και Ακροδεξιά (συχνά υπό την αιγίδα μητροπολιτών) αντεπιτίθενται.

Στο κλίμα αυτό, οι αντοχές του κόσμου της αλληλεγγύης δοκιμάζονται – και η πολιτική αλλαγή του 2019 γίνεται καταλύτης για την πολιτική που οδηγεί στην Πύλο και τη Χίο.

Το προσφυγικό και ο πόλεμος στο Ιράν

Ενώ το θέμα του προσφυγικού είναι φλέγον, και μάλιστα εντείνεται υπό το φως των νέων πολέμων στη Μέση Ανατολή, μοιάζει να έχει υποχωρήσει από την πρώτη γραμμή της επικαιρότητας.  Πού το αποδίδετε; Μήπως ο κόσμος «έχει κουραστεί»;

 Δ. Π-Α.:  Το προσφυγικό δεν φέρνει ψήφους σε όσους στηρίζουν τους πρόσφυγες. Αντίθετα, θεωρείται «εισαγωγή φτώχειας» σε μια κοινωνία δοκιμασμένη σκληρά από παρατεταμένη λιτότητα. Η κούραση, ωστόσο, δεν είναι μόνιμο χαρακτηριστικό: απ’ τη μια είδαμε κινητοποιήσεις όπως αυτές για τα Τέμπη, απ’ την άλλη κόπωση και μούδιασμα μπροστά στο 13ωρο ή τον πόλεμο στη γειτονιά μας.

Οι άνθρωποι κινητοποιούνται ευκολότερα όταν νιώθουν ότι η κινητοποίησή τους μπορεί να κινητοποιήσει πολλούς και να έχει επιπτώσεις. Στο προσφυγικό έχει κατασκευαστεί εδώ και χρόνια η αίσθηση της μειοψηφικής διεκδίκησης και του αδιεξόδου. Κι όμως, τα Αντιρατσιστικά Φεστιβάλ δείχνουν χρόνια τώρα ότι μια πολιτική που διεκδικεί δικαιώματα και δικαιοσύνη για όλες και όλους μπορεί να έχει πλειοψηφική απεύθυνση. Το κρίσιμο είναι πώς συνδέουμε αγώνες: ο πόλεμος θέτει επειγόντως αυτή την πρόκληση.

Η «ΜΚΟοποίηση» της κοινωνικής πολιτικής

Ασχολείστε ιδιαίτερα με την ιδιωτικοποίηση- «ΜΚΟοποίηση» των κοινωνικών πολιτικών. Μπορείτε να μου πείτε κάποια πρακτικά παραδείγματα;

Νίκος Κουραχάνης: Όπως επισημαίνεται στο βιβλίο αλλά και σε πρόσφατη συναφή εργασία (Η Βιομηχανία του Ανθρωπισμού, 2024, εκδ. Τόπος), τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια στην Ελλάδα η κοινωνική πολιτική έχει υποστεί έντονη ιδιωτικοποίηση και «ΜΚΟποίηση», με αποτέλεσμα τη μετατόπιση της ευθύνης από το κράτος στους πολίτες.

Στη διαχείριση της ακραίας φτώχειας, οι ΜΚΟ καλούνται να καλύψουν βασικές ανάγκες υλικής υποστήριξης, λειτουργώντας σε ανταγωνιστικό, επιχειρηματικού τύπου περιβάλλον και εξαρτώμενες από χρηματοδοτήσεις, με βραχυπρόθεσμες και κατακερματισμένες δράσεις.

Ιδιαίτερα στον προσφυγικό τομέα, μετά το 2015, οι ΜΚΟ διαχειρίζονται μεγάλο μέρος της φιλοξενίας, ενώ το κράτος περιορίζεται σε υπολειμματικές πολιτικές ελέγχου συνόρων. Εν γένει, οι ΜΚΟ αναλαμβάνουν κρίσιμες κοινωνικές ευθύνες που θα όφειλε να καλύπτει το κράτος στη βάση των κοινωνικών δικαιωμάτων. Η δράση τους ωστόσο συχνά επικεντρώνεται στην επιβίωση των οργανισμών και όχι στην ενίσχυση της συλλογικής κοινωνικής αλληλεγγύης. Αυτό ενισχύει την ατομική ευθύνη και περιορίζει τις συλλογικές διεκδικήσεις.

• κεντρική φωτογραφία: Η βραβευμένη με Pulitzer φωτογραφία του Γιάννη Μπεχράκη  από το προσφυγικό κύμα στη Λέσβο το 2015.
• πληροφορίες για την ημερίδα: ΕΔΩ