Η αρχιτεκτονική του Ηρακλείου

ΔΗΜΟΣ ΑΡΚΑΛΟΧΩΡΙΟΥ
Παραδοσιακό κτίριο Λιοντάκη
Στον οικισμό Λευκοχωρίου, 7χλμ. νοτιοδυτικά από το Αρκαλοχώρι, υπάρχει παραδοσιακό κτίριο της οικογένειας Λιοντάκη, που δωρήθηκε στο Δήμο με σκοπό να στεγάσει λαογραφικό μουσείο.
Ενετική γέφυρα (Δεμάτι)
Κτισμένο στη δυτική όχθη του Αναποδάρη ποταμού, 15χλμ. νοτιοανατολικά από το Αρκαλοχώρι, το χωριό Δεμάτι έχει ενετική γέφυρα, η οποία έχει χαρακτηριστεί προστατευόμενο μνημείο.
Ενετικό φρούριο Belvedere
Σε μικρή απόσταση από το Δεμάτι, στην κορυφή απόκρημνου υψώματος 400μ., βρίσκονται τα ερείπια ενετικού κάστρου κτισμένου στη θέση της αρχαίας Πριανσού. Η πανοραμική θέα που προσφέρει η τοποθεσία εξηγεί την ονομασία του (Belvedere, δηλαδή Καλλιθέα), ενώ η ύπαρξή του έδωσε στο λόφο το όνομα Κάστελλος.

ΔΗΜΟΣ ΓΑΖΙΟΥ
Στους οικισμούς της Ροδιάς, των Λινοπεραμάτων, της Παντάνασσας και του Παλαιοκάστρου βρίσκονται διάσπαρτες ενετικές επαύλεις, με γνωστότερη εκείνη των Καλλέργηδων στη Ροδιά, η οποία αποτελεί και το μοναδικό δείγμα ιδιωτικής κατοικίας που σώθηκε από την περίοδο της Ενετοκρατίας.
Το ενετικό Μέγαρο των Γεωργίου και Φραγκίσκου Μοδινών, φεουδαρχών της περιοχής, κηρύχθηκε διατηρητέο μνημείο.

ΔΗΜΟΣ ΓΟΡΓΟΛΑΙΝΗΣ
Κρήνη Quirini (Πενταμόδι)
Στο Πενταμόδι, 4χλμ. βορειοδυτικά από τον Αγιο Μύρωνα, και σε απόσταση 100μ. από την εκκλησία του χωριού, υπάρχει ενετικό συντριβάνι του 15ου αιώνα που θεωρείται ένα από τα καλύτερα δείγματα κρήνης αυτής της εποχής. Φέρει το έμβλημα της οικογένειας Quirini και στην κορυφή της ένα λιοντάρι.

ΔΗΜΟΣ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ
Τα Τείχη
Οι πρώτες οχυρώσεις έγιναν στην πόλη επί Βυζαντινών και στη συνέχεια επί Αράβων. Οι τελευταίοι μάλιστα γύρω από το τείχος έσκαψαν βαθύ χαντάκι, από όπου η πόλη πήρε το όνομα Χάνδακας. Το 1204 οι Ενετοί ξεκίνησαν το κτίσιμο των τειχών, που περιέβαλαν την πόλη μαζί με τις βυζαντινοαραβικές οχυρώσεις, και με την πάροδο του χρόνου τα συμπλήρωναν και τα ανανέωναν. Το πραγματικό όμως έργο άρχισε το 1462 και τελείωσε έναν αιώνα μετά. Υπήρχαν τρεις πύλες προς την ξηρά, που ονομάζονταν του Αγίου Γεωργίου, του Ιησού και των Χανίων αντίστοιχα, και μία προς τη θάλασσα. Tα τείχη είχαν μήκος μεγαλύτερο από τέσσερα χιλιόμετρα. Το σχήμα τους ήταν τρίγωνο και είχαν επτά προμαχώνες. Οι Βενετοί έκτισαν το λιμάνι και αρκετά οικοδομήματα υπέροχης αρχιτεκτονικής. Η στρατηγική σημασία των οχυρώσεων αποδείχθηκε όταν η πόλη πολιορκήθηκε. Η πολιορκία από τους Τούρκους κράτησε 21 χρόνια και ήταν ίσως η μεγαλύτερη στην ιστορία. Η τελική παράδοση έγινε το 1669, αφού είχαν σκοτωθεί 100.000 Τούρκοι και 30.000 Βενετοί. Για προστασία, ως συνέχεια με το παράλιο τείχος αλλά ανεξάρτητα από αυτό, υπήρχαν τείχη που ορθώνονταν πάνω στους δύο λιμενοβραχίονες. Πάνω σε αυτά υπήρχαν δύο πύργοι. Ο δυτικός ονομαζόταν Καστέλλι ή Πύργος του Λέοντα και επί Τουρκοκρατίας Μεγάλος Κούλες και ο ανατολικός Μικρός Κούλες. Μπροστά στο λιμάνι υπήρχε πλατεία, που σήμερα λέγεται πλατεία Δασκαλογιάννη, επειδή εκεί οι Τούρκοι έγδαραν ζωντανό τον Κρητικό ήρωα Δασκαλογιάννη.
Το 1303 σεισμός γκρέμισε το Μεγάλο Κουλέ. Στη θέση του κτίστηκε νέος, αλλά και εκείνος γκρεμίστηκε από νέο σεισμό το 1500. Το οχυρό που σήμερα υπάρχει κτίστηκε το 16ο αιώνα, από το 1523 έως το 1540.
Στο νοτιότερο και υψηλότερο σημείο του παραλιακού τείχους βρίσκεται ο τάφος του Νίκου Καζαντζάκη.

Τάφος Νίκου Καζαντζάκη
Πάνω στον προμαχώνα Μαρτινέγκο, στη νοτιοδυτική άκρη του τείχους, βρίσκεται ο τάφος του Νίκου Καζαντζάκη. Δεν τάφηκε στο νεκροταφείο της πόλης λόγω του αφορισμού του από την εκκλησία για τις απόψεις του. Το μνημείο είναι λιτό και επιβλητικό και φέρει χαραγμένη την πλέον αντιπροσωπευτική «καζαντζάκια ρήση: «Δεν ελπίζω τίποτα, δεν φοβάμαι τίποτα, είμαι λεύτερος.

Λότζια
Πρόκειται για το απαραίτητο δημόσιο οικοδόμημα κάθε ενετικής πόλης, τον επίσημο χώρο συγκέντρωσης ευγενών και αρχόντων. Θεωρείται για την Κάντια (Ηράκλειο) ένα από τα κομψότερα αρχιτεκτονικά μνημεία της ενετικής περιόδου.
Η Λότζια που σώζεται σήμερα βρίσκεται στην άκρη της μικρής πλατείας του Αγίου Τίτου, είναι η τέταρτη κατά σειρά, και κτίστηκε περίπου το 1628 από το γενικό αρμοστή Φραγκίσκο Μοροζίνη, γνωστό και από την ομώνυμη κρήνη, στο κέντρο της πόλης. Βρίσκεται δίπλα στην οπλαποθήκη και είναι ένα ορθογώνιου σχήματος διώροφο κτίσμα, με κίονες δωρικού ρυθμού στο ισόγειο και ιωνικού ρυθμού στον πρώτο όροφο. Χρησιμοποιήθηκε για τη στέγαση διαφόρων υπηρεσιών και υπέστη ποικίλες καταστροφές. Το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου άρχισαν οι εργασίες ανοικοδόμησης και αποκατάστασης του κτιρίου και σήμερα πλέον χρησιμοποιείται ως αίθουσα τελετών και συνεδριάσεων του Δημοτικού Συμβουλίου του Δήμου Ηρακλείου.

Καπνοκοπτήριο
Βρίσκεται στην Αγία Τριάδα, στη θέση όπου το 17ο αιώνα υπήρχε το Μοναστήρι της Παναγίας της Ακρωτηριανής, το οποίο κατεδαφίστηκε από τους Τούρκους. Με τα υλικά του κατασκευάστηκε το 10ο αιώνα το σημερινό κτίριο.
Σήμερα, τόσο ο λιθόκτιστος τοίχος που το περιβάλλει όσο και το κτίριο έχουν κηρυχθεί μνημεία.
Το Καπνοκοπτήριο είναι ένα διώροφο κτίσμα με τρεις πτέρυγες. Το κυρίως κτίριο έχει δύο αίθουσες, μία σε κάθε όροφο, και η επικοινωνία του ισογείου με τον πρώτο όροφο γίνεται με δύο ξύλινες σκάλες.

Ιταλική Αρχαιολογική Σχολή (Κονάκι Μιρτζά Εφέντη)
Βρίσκεται στην οδό Αλμπερτ και θεωρείται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα αρχιτεκτονικά δείγματα της πόλης. Το κονάκι του Μιρτζά εφέντη είναι σήμερα ιδιοκτησία της Ιταλικής Αρχαιολογικής Σχολής και συνδυάζει οθωμανικά και νεοκλασικά αρχιτεκτονικά στοιχεία. Η αυλή του είναι στρωμένη με βότσαλα.

Κτίριο Ιστορικού Μουσείου
Κτίστηκε το 1870, πυρπολήθηκε από τους Τούρκους και καταστράφηκε το 1898. Το 1903 ξανακατασκευάστηκε με σχέδια που βασίστηκαν σε αυτά του προηγούμενου κτιρίου. Είναι ένα διώροφο κτίριο, θαυμάσιο δείγμα νεοκλασικής αρχιτεκτονικής και έχει χαρακτηριστεί ιστορικό, διατηρητέο μνημείο και έργο τέχνης. Τα παράθυρα του ισογείου πλαισιώνουν Καρυάτιδες που φέρουν αέτωμα. Στη βόρεια πλευρά του κτιρίου είναι φανερή η ενετική επίδραση, ενώ στη νότια υπάρχει αυλή με νεοκλασικό αυλότοιχο. Οι τοίχοι στο εσωτερικό κοσμούνται με θέματα από την Ιλιάδα και την Οδύσσεια.

Κτίριο Εφκάφι ιδιοκτησίας κληρονόμων Μηλιαρά
Κτίστηκε το 1878 και σε αυτό στεγάστηκε η τουρκική δημόσια υπηρεσία Εφκαφίων, η οποία είχε στην αρμοδιότητά της τα κτίρια των φιλανθρωπικών ιδρυμάτων. Εχει νεοκλασικά στοιχεία και αποτελεί ένα ιδιαίτερα κομψό και ενδιαφέρον δείγμα αυτής της αρχιτεκτονικής. Βρίσκεται στην οδό Εβανς 24.

Κτίριο ιδιοκτησίας Φ.Χατζηδάκη, Ζωγράφου και Αβέρωφ
Διώροφο κτίριο με νεοκλασικά στοιχεία που διαθέτει υπόγειο και ξύλινη στέγη με κεραμίδια. Η πρόσοψή του είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, φέρει δωρικές και ιωνικές κολώνες, ενώ η σιδεριά της πόρτας εισόδου είναι σε ρυθμό art nouveau.

Κτίριο Bon Marche, ιδιοκτησίας Α.Πολυκράτη
Κατασκευάστηκε το 1892 και ήταν το κατάστημα των υιών Χουσεΐν Μοχαρέμ Λιτσαρδάκη. Αποτελεί δείγμα κτιρίου της τουρκικής περιόδου με νεοκλασικά στοιχεία. Βρίσκεται στην οδό Αγίου Μηνά 8.

Κτίριο ιδιοκτησίας Καληωράκη
Κτίστηκε στις αρχές του 20ού αιώνα. Εχει κίονες ιωνικού ρυθμού στον εξώστη του πρώτου ορόφου, κολώνες δωρικού ρυθμού στο μπαλκόνι του ισογείου και σφυρήλατο κιγκλίδωμα στα μπαλκόνια. Αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα νεοκλασικής αρχιτεκτονικής.
Η διεύθυνσή του είναι: Λ. Σοφ.Βενιζέλου και Θεοτοκοπούλου.

Κτίριο Πλαστήρα 106
Πετρόκτιστο διώροφο κτίριο με κεραμοσκεπή και νεοκλασικά στοιχεία. Η είσοδός του, που βρίσκεται από την πλαϊνή πλευρά του, είναι σκεπαστή και το δώμα της αποτελεί την αυλή του ορόφου. Η σιδεριά της αυλής έχει γεωμετρικό διάκοσμο.

Αρχοντικό του Μπέη Σεκεριά, ιδιοκτησία Σκ.Μπλαβάκη
Μοναδικής ομορφιάς κτίριο, που αποπνέει υψηλή αισθητική αντίληψη, και αποτελεί δείγμα της βαλκανικής αρχιτεκτονικής με νεοκλασικές επιρροές. Βρίσκεται στην οδό Αποκορώνου 15.

Κτίριο ιδιοκτησίας Τσαχάκη
Ενα από τα κομψότερα δείγματα του ρομαντικού νεοκλασικισμού, το κτίριο αυτό κατασκευάστηκε στις αρχές του 20ού αιώνα, από τον αρχιτέκτονα Δ.Κυριακό. Δωρικοί κίονες υποβαστάζουν τον εξώστη, ενώ πεσσοί, παραστάδες και αετώματα κοσμούν τις όψεις του κτιρίου.
Η διεύθυνσή του είναι Θεσσαλονίκης 11.

Κτίριο Μαυράκη
Νεοκλασικό κτίριο των αρχών του 20ού αιώνα. Η ξύλινη τρουλοειδής κατασκευή του, συνήθης στα αστικά κέντρα της Βόρειας και της Κεντρικής Ελλάδας, είναι εξαιρετικά ασυνήθιστη για τα νησιά.
Βρίσκεται στην οδό Στυλιανού Γιαμαλάκη 7.

Οικία Χρονάκη
Πανέμορφο κτίριο με βοτσαλωτές αυλές που ανακαινίστηκε από τις τεχνικές υπηρεσίες του Δήμου Ηρακλείου (σε συνεργασία με την τοπική εφορία Νεοτέρων Μνημείων). Το ισόγειο είναι πέτρινο, ενώ το υπόλοιπο ξύλινο. Εσωτερικά είναι ζωγραφισμένο.

Μέγαρο Φυτάκη
Χαρακτηρίζεται έργο τέχνης και ιστορικό διατηρητέο μνημείο. Κτίστηκε το 1926 προκειμένου να στεγάσει καταστήματα στο ισόγειο και κατοικίες στους τέσσερις ορόφους. Ηταν το πρώτο πολυώροφο κτίριο στην πόλη του Ηρακλείου, για την κατασκευή του οποίου πρώτη φορά χρησιμοποιήθηκε το οπλισμένο σκυρόδεμα. Σήμερα παραμένει εγκαταλειμμένο, στη διασταύρωση των οδών Δουκός Μποφώρ και Επιμενίδου.

Κρήνη Μοροζίνη
Στο κέντρο της πλατείας Βενιζέλου βρίσκεται η κρήνη του Μοροζίνη, που κατασκευάστηκε το 1628 από το γενικό αρμοστή Φραγκίσκο Μοροζίνη. Αυτός με σύστημα αγωγών έφερε από τις Αρχάνες νερό στην πόλη του Ηρακλείου, ανακουφίζοντας έτσι στους διψασμένους κατοίκους.
Εχει οκτώ λεκάνες διακοσμημένες με νύμφες και τρίτωνες, που ιππεύουν δελφίνια, ταύρους ή θαλάσσια τέρατα. Η ψηλότερη λεκάνη στηρίζεται σε τέσσερα λιοντάρια, που θυμίζουν εκείνα της Αλάμπρας στη Γρανάδα. Στη μέση της λεκάνης υπήρχε άγαλμα του Ποσειδώνα με τρίαινα.

Κρήνη Bembo
Στη σημερινή πλατεία Κορνάρου βρίσκεται η κρήνη Bembo, η οποία κατασκευάστηκε από τον capitano Gianmatteo Bembo, μεταξύ 1552-1554. Κοσμείται με οικόσημα και άλλα στοιχεία γοτθικού τύπου. Στη μέση υπάρχει ακέφαλο άγαλμα ρωμαϊκής περιόδου, ενώ ο κρουνός είναι διακοσμημένος με ανάγλυφα στοιχεία.

Κρήνη Sagredo
Κατασκευάστηκε από τον Giovanni Sagredo μεταξύ 1602-1604. Σήμερα τμήμα της βρίσκεται εντοιχισμένο στη βορειοδυτική γωνία της Λότζια. Διακοσμείται με λαξευμένο άγαλμα γυναίκας, που ίσως κρατούσε ασπίδα με το αριστερό της χέρι, ενώ με το δεξί ένα είδος μεγάλου σφυριού. Πιθανολογείται ότι το άγαλμα αποτελούσε την προσωποποίηση της Κρήτης.

Κρήνη Priuli
Κατασκευάστηκε το 1666 από το γενικό αρμοστή Antonio Priuli και βρίσκεται πίσω από το Μποδοσάκειο Δημοτικό Σχολείο, στην περιοχή της Πύλης Δερματά, στην οδό Ντελημάρκου.
Την κοσμούσαν κίονες, πεσσοί και κιονόκρανα. Η κατασκευή στέφεται με τριγωνικό αέτωμα. Οι μετόπες, που βρίσκονται εκατέρωθεν των κιόνων, φέρουν περίτεχνη διακόσμηση. Στο μέσο της κρήνης υπάρχει τουρκική επιγραφή με το όνομα του πασά που ξανάφερε νερό στην κρήνη.

ΔΗΜΟΣ ΝΙΚΟΥ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ
Στο δήμο υπάρχουν ενδιαφέροντα παραδείγματα αρχιτεκτονικής, τα οποία δεν έχουν αναγκαστικά αξιοποιηθεί. Τα ερείπια ενετικών φρουρίων είναι ορατά στις θέσεις Θόλοι, του χωριού Μελέσες, και Κάστελλος, στο Καταλαγάρι, ενώ στην τοποθεσία Αγιος Νικόλαος του χωριού Αστρίτσι λειτουργεί ακόμα βυζαντινό υδραγωγείο. Στην ίδια τοποθεσία υπάρχουν άλλα τρία υδραγωγεία, εκ των οποίων το ένα έχει τοξοειδή κάτοψη. Επίσης, στη θέση Κάτω Βρύση της Ρεματιάς Κήπων Αστριτσίου βρίσκεται κτίσμα των αρχών του 20ού αιώνα που αξιοποιεί τη φυσική πηγή μόνιμης ροής, ενώ μπροστά της έχει διαμορφωθεί χώρος εκδηλώσεων με 1.500 θέσεις. Εξάλλου, μέσα στο Αστρακιανό φαράγγι σώζονται νερόμυλοι και πανδοχείο της βυζαντινής περιόδου, που φέρουν στους τοίχους και στα δάπεδα χαραγμένα οθωμανικά σύμβολα και έχουν χαρακτηριστεί διατηρητέα μνημεία.

ΔΗΜΟΣ ΤΕΜΕΝΟΥΣ
Κρήνη Φουντάνα (Κανλί Καστέλλι)
Στο δυτικό λόφο του δίκορφου υψώματος της Ρόκκας βρίσκεται η ενετική κρήνη Φουντάνα, προφανής παράφραση της ιταλικής λέξης fontana. Η κρήνη τροφοδοτείται από υπόγεια πηγή της Ρόκκας και κατά τους βυζαντινούς και ενετικούς χρόνους υδροδοτούσε το φρούριο Τέμενος.

Φρούριο Τέμενος
Στο δίκορφο ύψωμα Ρόκκα, σε μικρή απόσταση από το κεφαλοχώρι του Προφήτη Ηλία, σώζονται τα ερείπια του βυζαντινού κάστρου που κτίστηκε επί Νικηφόρου Φωκά, το 961μ.Χ., και ανακαινίστηκε από τους Ενετούς όταν περιήλθε στην κατοχή τους. Η φυσική οχύρωση της τοποθεσίας εξηγεί τη μετατροπή της σε φρούριο με οχυρωματικά έργα και τείχη.
Σήμερα σώζονται στην ανατολική πλευρά μέρος των τειχών, δύο δεξαμενές, καθώς και η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου προς την πλευρά του ανατολικού λόφου, ενώ ανάμεσα στις δύο κορυφές υπάρχουν τμήματα των οχυρώσεων και η εκκλησία της Αγίας Παρασκευής. Στα δυτικά βρίσκονται μια διπλή δεξαμενή, η κρήνη Φουντάνα και οι εκκλησίες της Παναγίας και του Αγίου Αντωνίου.
Ο χώρος έχει χαρακτηριστεί αρχαιολογική ζώνη και πρόκειται να αναβαθμιστεί από το Δήμο Τεμένους με τη δημιουργία συναυλιακού και θεατρικού χώρου, καθώς και βοτανολογικού πάρκου.

Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Ηρακλείου