Η Καθ΄ Ημάς Ανατολή – Κριτική

Μια συλλογή οκτώ δίσκων, οι οποίοι κυκλοφόρησαν από το Εργαστήρι Παλιάς Μουσικής, που μέλη του συγκροτούν επίσης και το Αρχείο Ελληνικής Μουσικής. Πρόκειται για ένα φιλόδοξο δισκογραφικό αφιέρωμα, που προτίθεται να καλύψει τις μουσικές παραδόσεις των Ακριτικών Περιοχών.
Οι “άκρες” είναι τα πολιτισμικά όρια του ελληνισμού, που για πρώτη φορά στην ιστορία του στις μέρες μας αποκόπτεται συστηματικά από τα ζωτικότερα μέλη τους και συρρικνώνεται σε ένα κράτος προσαρτημένο στη Δύση. Όμως ο ελληνισμός είχε ανέκαθεν την ιδιαιτερότητα να επεκτείνεται ιστορικά και πολιτισμικά, πολύ πέρα από τα συγκρινόμενα και περιορισμένα σύνορα του ελληνικού κράτους.
Ιστορικές συγκυρίες και πολιτικές σκοπιμότητες έχουν αποκλείσει από την ελληνική επικράτεια περιοχές, όπου η παρουσία Ελλήνων πιστοποιείται ήδη από την απώτατη αρχαιότητα, ενώ η ιστορική εθνολογική έρευνα αποδεικνύει την αδιάσπαστη πολιτισμική της πορεία μέσα στο χρόνο, περνώντας ομαλά από την αρχαιότητα στο Βυζάντιο και από τη μετα-βυζαντινή εποχή στο νεότερο ελληνισμό. Η γλώσσα, η μουσική και ο χορός (τριάδα ομοούσια και αδιαίρετη του λαϊκού μας πολιτισμού) αποτελούν τα ισχυρότερα τεκμήρια αυτής της αδιάσπαστης παρουσίας, που διαγράφει ένα μεγάλο γεωγραφικό τόξο, επιβεβαιώνοντας τον καίριο ρόλο που παίζει ο ελληνισμός ως γέφυρα που ενώνει τρεις ηπείρους και δύο πολιτισμούς: την Ανατολή με τη Δύση, τα Βαλκάνια με τη Μεσόγειο, τη στεριά με τη θάλασσα, το απολλώνιο πνεύμα με το διονυσιακό. Από τα ελληνόφωνα χωριά του ιταλικού νότου στη Βόρεια Ήπειρο. Από τη Βόρεια Θράκη (Ανατολική Ρωμυλία) και την Ανατολική Θράκη έως την Προποντίδα και την Πάλαι -ποτέ Βασιλεύουσα Πόλη- Κωνσταντινούπολη. Από τον ελληνισμό της Μαύρης Θάλασσας (Πόντος – Αζοφική – Κριμαία) έως τα παράλια της Μικράς Ασίας με τα αστικά τους κέντρα (Σμύρνη, Αϊβαλί κ.ά.). Από τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου (Λήμνο, Λέσβο, Χίο, Σάμο και Ικαρία) ως την Κύπρο.
Αυτές είναι οι “άκρες” του ελληνισμού, τα ευαίσθητα σημεία επαφής του πολιτισμού μας με τα γειτονικά έθνη. Εδώ, όπου μέσα από αδιάκοπους αγώνες αλλά και συμβιώσεις, επιβεβαιώθηκε για άλλη μια φορά η ιδιαιτερότητα του ελληνικού πνεύματος: να είναι δέκτης στοιχείων από την Ανατολή, να τα επεξεργάζεται, συνταιριάζοντας το ήθος με τη μορφή, και στη συνέχεια να λειτουργεί ως πομπός προς τη Δύση αλλά πίσω προς την Ανατολή. Σύμβολο αυτής της πολιτισμικής εμπειρίας οι Ακρίτες, που διαφεντεύανε τις “άκρες” της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και τα ανδραγαθήματά τους τα υμνούσαν οι ραψωδοί σε τραγούδια που έχουν κοιτίδα τους το εσωτερικό της Μικράς Ασίας. Ο επιφανέστερος από τους Ακρίτες, ο Διγενής, είχε μάνα, κόρη Έλληνα στρατηγού και πατέρα, μουσουλμάνο Εμίρη, που για την αγάπη της αλλαξοπίστησε.
Στο δίσκο “Ακρίτας όντας έλαμνεν” περιλαμβάνονται ορισμένα από τα πιο χαρακτηριστικά ακριτικά τραγούδια, που αποδίδει με πιστότητα στο αυθεντικό ύφος και ευαισθησία ο λυράρης και τραγουδιστής Γιώργος Αμαραντίδης, από τους εγκυρότερους αντιπροσώπους της μουσικής παράδοσης του Πόντου.
Επίσης στο δίσκο “Η καθ’ ημάς Ανατολή” έχουμε την ευκαιρία να ακούσουμε μιαν ευρύτατη επιλογή από τραγούδια και σκοπούς, τα οποία διατρέχουν ένα μεγάλο μέρος από αυτό το νοητό “τόξο” των ακριτικών περιοχών που προαναφέραμε: Θράκη και Σαμοθράκη, Ίμβρο, Προποντίδα, Μ. Ασία, Βιθυνία, Πόντο και Κύπρο. Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται σε ορισμένα πολύ μελωδικά τραγούδια της Σμύρνης.
Όμως στη Σμύρνη και στην παράδοση των παραλίων της Ιωνίας είναι αφιερωμένος και ένας ολόκληρος δίσκος, όπου κυριαρχούν τα αστικά λαϊκά τραγούδια που προαναγγέλλουν τα ρεμπέτικα, οι μπάλοι που πέρασαν στη συνέχεια και στα νησιά του Αιγαίου, οι καρσιλαμάδες και τα ζεϊμπέκικα. Τα τελευταία στους χαρακτηριστικούς εννεάσημους ρυθμούς που απαντάμε σε αυτή την περιοχή του ελληνισμού (Αν. Αιγαίο και Ιωνία) από τα αρχαία χρόνια, όταν συναντάμε από τα μετρικά σχήματα στην ποίηση της Σαπφούς.
Δεν είναι τυχαίο λοιπόν ότι στους δίσκους αυτούς, μαζί με τα μέλη του Αρχείου Ελληνικής Μουσικής, συμπράττουν και δύο εξαίρετοι λαϊκοί μουσικοί από τη Λέσβο: ο “πολυτεχνίτης” οργανοπαίχτης και τραγουδιστής Νίκος Καλαϊτζής (γνωστός ως “Μπινταγιάλας”) και ο “αμανετζής” Στρατής Ράλλης από τον Μεσότοπο.
Επίσης ντόπιοι λαϊκοί έχουν ηχογραφηθεί και στο δίσκο με τραγούδια της Σαμοθράκης, Λήμνου και Ίμβρου, ώστε να αποδώσουν τις λεπτές αποχρώσεις και ιδιαιτερότητες του τοπικού ύφους. Για να καταλήξουμε στην Πόλη και την Προποντίδα με την πλούσια μουσική παράδοση, που μέσα από τα πολίτικα συρτά και τα ταταυλιανά “χασάπικα”, ταξίδεψε σ’ όλο το Αιγαίο έως την Κύπρο. Αστικά τραγούδια και χοροί, όπως διασώθηκαν στην προφορική παράδοση αλλά και σε καταγραφές μουσικών λογίων και συλλεκτών, περιλαμβάνονται στον πολύ ενδιαφέροντα δίσκο της σειράς που μας ταξιδεύει στο Βόσπορο.
Τέλος στους δύο δίσκους με τους λαϊκούς θρήνους για την Άλωση της Πόλης, ο ακροατής έχει την ευκαιρία να βρει συγκεντρωμένες συνολικά 30 παραλλαγές των τραγουδιών που αναφέρονται στην Άλωση και στην Πόλη και την Άγια-Σοφιά ως σύμβολα του ελληνισμού.
Ένα γοητευτικό “μωσαϊκό”, όπου διαπιστώνεται η ενότητα των ελληνικής λαϊκής μούσας απέναντι στην τραυματική εμπειρία της Άλωσης, αλλά και οι διαφοροποιήσεις στις επιμέρους μουσικές και ποιητικές “διαλέκτους”. Συνολικά, οι προσεγμένες ηχογραφήσεις και η αισθητική των ένθετων φυλλαδίων (με αναλυτικά σημειώματα για το ρεπερτόριο κάθε περιοχής και παρουσίαση της μουσικής και των στίχων κάθε τραγουδιού) κάνουν τους δίσκους αυτής της σειράς να ξεχωρίζουν.