200 της Καισαριανής: Γιατί είναι σημαντική η δημιουργία ενός Κεντρικού Μουσείου Εθνικής Αντίστασης

Αποστολή εξετελέσθη. Οι φωτογραφίες που βρέθηκαν στα χέρια ενός Βέλγου συλλέκτη και αφορούν στην ιστορική στιγμή της εκτέλεσης των 200 κομμουνιστών κρατούμενων από τους Ναζί στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944, αφενός είναι γνήσιες, αφετέρου θα έλθουν στην κυριότητα του ελληνικού κράτους. Η απόκτησή τους ξαναφέρνει στην επικαιρότητα ένα καίριο ζήτημα: τη δημιουργία ενός Κεντρικού μουσείου Εθνικής Αντίστασης.

Η προεργασία

Τις τελευταίες μέρες και πάνω στην κουβέντα που άνοιξε αναφορικά με το αν είναι γνήσιες οι φωτογραφίες ή όχι και για το αν οφείλει να τις αγοράσει το κράτος ή το ΚΚΕ (από τη στιγμή που οι εκτελεσθέντες ήταν κομμουνιστές), επανήλθε στη δημόσια σφαίρα η προετοιμασία που είχε κάνει η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ το 2018 προκειμένου να συγκεντρώσει όλα τα ιστορικά τεκμήρια που αφορούσαν την περίοδο της Κατοχής και να τα εκθέσει σε έναν κεντρικό χώρο: ένα μουσείο αφιερωμένο στην Εθνική Αντίσταση.

Επί του προκειμένου ο Nίκος Βούτσης, πρόεδρος της Βουλής επί ΣΥΡΙΖΑ, δεν κουράζεται να επαναλαμβάνει πως από το 2019 έχει κατατεθεί στη Βουλή όλη η προεργασία για το μουσείο, ήτοι η προμελέτη, τα σχέδια, ο προσδιορισμός του χώρου μέχρι και μια προκαταρκτική διερεύνηση για το κόστος δημιουργίας του Μουσείου, μαζί με τις θεματικές του ενότητες. Ουσιαστικά είχε ολοκληρωθεί η μελέτη για το Μουσείο της Εθνικής Αντίστασης.

Παρ’ όλα αυτά η κυβέρνηση της ΝΔ δεν προχώρησε το έργο. Η επίσημη δικαιολογία που ακούγεται κατά καιρούς από κυβερνητικά χείλη είναι πως υπάρχουν αρκετά ανάλογα μουσεία διασκορπισμένα ανά την Ελλάδα, π.χ. το μουσείο ΕΑΜικής αντίστασης στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, υπάρχει στη Νίκαια, στην Ηλιούπολη, στα Καλάβρυτα και σε άλλα μαρτυρικά σημεία της χώρας, εκεί που υπήρξαν εκτελέσεις αγωνιστών και απλών ανθρώπων από τους Ναζί.

Όταν η ΝΔ δεν αναγνώρισε την Εθνική Αντίσταση

Το 1982 με τον νόμο 1285 το ΠΑΣΟΚ αναγνωρίζει την Εθνική Αντίσταση σε μια προσπάθεια να επιτευχθεί η φημισμένη εθνική συμφιλίωση. Από τη διαδικασία θα αποχωρήσει σύσσωμη η ΝΔ υπό τον Ευάγγελο Αβέρωφ. Ο μοναδικός που θα παραμείνει στην αίθουσα της Βουλής εκ μέρους της ΝΔ ήταν ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος.

Η ΝΔ δεν επιθυμούσε σε καμία περίπτωση να επιτευχθεί η αναγνώριση της αντίστασης από την πλευρά του ΕΑΜ. Ωστόσο δεν είχε προβάλει ενστάσεις όταν η Χούντα με το νόμο 179 του 1969, είχε αναγνωρίσει ως «αντιστασιακούς» τους Ταγματασφαλίτες -τους συνεργάτες των Ναζί δηλαδή- με το πρόσχημα ότι είχαν πολεμήσει κατά του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ και της «επικράτησης του κομμουνισμού».

«Σήμερα περάσατε οριστικά στο περιθώριο της Ιστορίας», θα πει ο Ανδρέας Παπανδρέου, απευθυνόμενος στον Ευάγγελο Αβέρωφ, ο οποίος με τη σειρά του κατά τη διάρκεια της σύντομης ομιλίας του στη Βουλή είχε ευχηθεί «να μην γινόταν ποτέ αυτή η συζήτησις».

Την επόμενη μέρα τα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων ήταν ενδεικτικά της κατάστασης που επικρατούσε. Η «Αυγή» έκανε λόγο για την «Μεγάλη ώρα του έθνους», ενώ στον αντίποδα η «Βραδυνή» μιλούσε για «Συγχωροχάρτι στα εγκλήματα του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ»

«Δεν είναι νοητό να έχουν αναγνωρισθεί οι άλλες οργανώσεις και να μην αναγνωρίζεται το ΕΑΜ, που ήταν η μεγαλύτερη και πιο μαζική και που είχα σαν πιο μαζική τα πιο πολλά θύματα και τις πιο πολλές απώλειες», θα δηλώνει ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, ο μόνος από πλευράς ΝΔ που θα ψηφίσει τον νόμο του ΠΑΣΟΚ. Θα εκφράσει επίσης τη θλίψη του για τη στάση του κόμματός του.

«Φωτογραφίες ανεκτίμητης αξίας»

Επανερχόμενοι στο θέμα των φωτογραφιών της Καισαριανής, ο Πολυμέρης Βόγλης, καθηγητής κοινωνικής ιστορίας στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, τις χαρακτηρίζει «ανεκτίμητης αξίας». Όπως μάς λέει, «ενώ το ίδιο το γεγονός είναι ιστορικά τεκμηριωμένο, ποτέ δεν είχαμε φωτογραφική του απεικόνιση». Ένας άλλος λόγος που τις κάνει σημαντικές, είναι ότι δεν υπάρχουν πολλά φωτογραφικά ντοκουμέντα από τις θηριωδίες των Ναζί στην Ελλάδα, είτε είχαν να κάνουν με εκτελέσεις, συλλήψεις, βασανιστήρια κλπ. «Τη διετία 1943-1944 έχουμε πολλές τέτοιες εκτελέσεις στην Ελλάδα, στο πλαίσιο γερμανικών αντιποίνων», συμπληρώνει.

Για το θέμα της δημιουργίας ενός κεντρικού μουσείου Εθνικής Αντίστασης, ο κ. Βόγλης αναφέρει πως τα υπάρχοντα τεκμήρια από την εποχή εκείνη, «στην καλύτερη περίπτωση είναι διασκορπισμένα σε διάφορα σημεία και μουσεία ανά την Ελλάδα, στη χειρότερη περίπτωση είναι στα χέρια ιδιωτών, ως μέρος ιδιωτικών συλλογών».

«Η δημιουργία ενός κεντρικού μουσείου Εθνικής Αντίστασης θα είχε ακριβώς αυτόν το στόχο. Να συγκεντρώσει όλα τα διασκορπισμένα τεκμήρια αλλά και ταυτόχρονα να παρακινήσει ανθρώπους που έχουν στην κατοχή τους τέτοια ντοκουμέντα και πειστήρια, ώστε να τα εκθέσουν σ΄έναν ενιαίο χώρο. Αυτό θα έπρεπε να έχει γίνει εδώ και αρκετές δεκαετίας αλλά δυστυχώς δεν έχει ακόμα δημιουργηθεί. Πιστεύω ότι τώρα είναι η ευκαιρία να γίνει ώστε να αναδειχθεί και να τιμηθεί η μνήμη της Εθνικής Αντίστασης».

Η επόμενη ερώτηση έχει να κάνει με το αν είναι πολιτικοί οι λόγοι που δεν έχει ιδρυθεί ένα μουσείο Εθνικής Αντίστασης έως σήμερα. Κι αν όλο αυτό έχει άμεση σχέση με τη σπουδή κάποιων να αποφορτίσουν ιδεολογικά τους 200, χαρακτηρίζοντάς τους ως «Έλληνες» και απαλείφοντας το γεγονός πως ήταν «κομμουνιστές» και πολιτικοί κρατούμενοι από την εποχή του δικτάτορα Μεταξά.

Θέμα ταμπού

«Μεταπολεμικά το θέμα της Εθνικής Αντίστασης ήταν ταμπού, σχεδόν απαγορευμένο», σημειώνει ο κ. Βόγλης. «Θα πρέπει να φτάσουμε στο 1982 για να αναγνωριστεί ο κομβικός ρόλος του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ. Θα πρέπει να λάβουμε υπόψιν μας επίσης ότι ειδικά τις δύο τελευταίες δεκαετίες υπήρξε μια πολύ συστηματική προσπάθεια να υποβαθμιστεί η Εθνική Αντίσταση. Μπορώ να πω, ακόμα και να απαξιωθεί. Κάποιοι βρέθηκαν να υποστηρίζουν ότι η Αντίσταση περισσότερο έβλαψε παρά ωφέλησε την Ελλάδα. Το γεγονός όμως ότι υπήρξε τέτοια κινητοποίηση μεγάλου μέρους της κοινωνίας με αφορμή τις φωτογραφίες, αποδεικνύει τον κομβικό ρόλο της Εθνικής Αντίστασης στην ιστορική μνήμη της ελληνικής κοινωνίας».

«Αυτό λοιπόν νομίζω ότι πρέπει να το λάβουμε σοβαρά υπόψιν. Το γεγονός δηλαδή ότι για πολλούς Έλληνες και Ελληνίδες η Εθνική Αντίσταση είναι κάτι το οποίο θεωρούν κομμάτι της ιστορίας μας και είναι περήφανοι γι΄αυτήν. Γι’ αυτό και λέω πως έστω και αργά η Εθνική Αντίσταση πρέπει να τιμηθεί με τη δημιουργία ενός μουσείου αφιερωμένου σ’ αυτήν», λέει ο κ. Βόγλης.

Με την Ακροδεξιά να ανεβάζει τα ποσοστά της παντού στην Ευρώπη και τον τραμπισμό να προελαύνει, με την Αριστερά να μετράει ήττες την ίδια ώρα, η ανεύρεση των φωτογραφιών μοιάζει με φάρο στο σκοτάδι, με μια νίκη από το πουθενά. Ζητάω από τον κ. Βόγλη ένα σχόλιο επ’ αυτού. «Χωρίς να θέλω να πολιτικοποιήσω το θέμα, συμφωνώ», λέει και συνεχίζει: «Αυτό που έχει σημασία είναι πως για τη μεγάλη πλειονότητα των Ελλήνων η Εθνική Αντίσταση εξακολουθεί να κατέχει κυρίαρχη θέση και θετικό πρόσημο».