Το πικρό χαμόγελο των αξολότλ: Θεότητα Αζτέκων, megastar στα social media, μασκότ στο Μουντιάλ, υπό εξαφάνιση στη φύση

Το αξολότλ, αυτή η παράξενη σαλαμάνδρα από το Μεξικό, με το αιώνιο χαμόγελο και τις μαγικές ικανότητες αναγέννησης, κατακτά τους πάντες. Από ενήλικες σε παιδιά, από κινούμενα σχέδια σε βιντεοπαιχνίδια, από την Πόλη του Μεξικό που αποκάλυψε με υπερηφάνεια την επίσημη μασκότ της – ένα γοητευτικό αξολότλ ντυμένο στα χρώματα της εθνικής σημαίας και φέροντας περήφανα τον αριθμό 10 στη μύτη του – τους πάντες. Την ίδια στιγμή που το φυσικό της περιβάλλον απειλείται με οριστική καταστροφή.

Τα αξολότλ είναι το νέο viral πλάσμα της φύσης, κερδίζοντας δημοφιλία σε TikTok, στάμπες σε sweater, και δημοφιλία που πριν από αυτά είχαν οι μονόκεροι. Αν είσαι ένα ζώο με ασυνήθιστη εμφάνιση, δεν γίνεται παρά να είσαι viral σήμερα.

Ακόμα και άνθρωποι που δεν έχουν δει ποτέ ένα αξολότλ από κοντά (είναι δύσκολο) σίγουρα θα έχουν συναντήσει μια καρτουνίστικη ή λούτρινη εκδοχή του. Το αξολότλ διαθέτει ακριβώς το είδος της εμφάνισης που είναι πλασμένη για να αναπαραχθεί -σε προϊόντα, στη μυθοπλασία, σε πλάνα που διαμοιράζονται με ιογενή ρυθμό.

Σε μεγάλα καταστήματα παγκοσμίως, μπορεί κανείς να αγοράσει αξολότλ ως λούτρινα παιχνίδια, σε κάλτσες, φούτερ και κλινοσκεπάσματα, ή ακόμα και ως φωτιστικά νυκτός. Μπορείς να πλέξεις ένα αξολότλ, να κολλήσεις ένα λαστιχένιο στην άκρη του μολυβιού σου ή να το φοράς στο εσώρουχό σου. Το περιοδικό Economist, καταγράφοντας την τάση, τα χαρακτηρίζει ως «παγκόσμιους megastars».

@theeconomist Axolotl toys are likely to be on many children’s wish lists this Christmas. How did the small Mexican amphibian become so popular? #axolotl #pokemon #mexico #mexico🇲🇽 #sciencetok #nature #endangeredspecies #animallover ♬ original sound – The Economist

Περισσότερα από 1.000 προϊόντα με θέμα το αξολότλ περιλαμβάνονται στους καταλόγους της Walmart, ενώ κοσμούν ακόμα και το χαρτονόμισμα των 50 πέσο στο Μεξικό, ένα σχέδιο τόσο δημοφιλές που πέρυσι η Τράπεζα του Μεξικού ανέφερε ότι 12,9 εκατομμύρια άνθρωποι αποταμίευαν τα συγκεκριμένα χαρτονομίσματα αντί να τα χρησιμοποιούν.

Τα αξολότλ (το όνομα τους προέρχεται από τον θεό του κεραυνού και ψυχοπομπό των Αζτέκων Σόλοτλ που στην προσπάθεια του να γλιτώσει από θυσία, μεταμορφώθηκε σε σαλαμάνδρα) ζούσαν στη λίμνη Τεξκόκο, μέχρι που οι Ισπανοί την αποξήραναν τον 16ο αιώνα. Σήμερα ζουν στις λίμνες Σοτσιμίλκο και Τσάλκο του Μεξικού και απειλούνται με εξαφάνιση τη στιγμή που η δημοφιλία τους πολλαπλασιάζεται.

«Κάθε φορά που κοιτάζω ένα, δεν μπορώ παρά να του ανταποδώσω το χαμόγελο», λέει στον The Guardian η Νικόλ Ρόου, η οποία διευθύνει ένα κέντρο φιλοξενίας αξολότλ στο σπίτι της στα Γουέστ Μίντλαντς της Αγγλίας. «Ξέρετε αυτό που λένε: Αν χαμογελάς για αρκετή ώρα, τελικά θα αρχίσεις να νιώθεις πιο ευτυχισμένος; Αυτή είναι η επίδραση που έχουν πάνω μου».

Η Ρόου ανακάλυψε τα αξολότλ μέσω των Pokémon, αν και στην Ιαπωνία ήταν ήδη γνωστά από μια διαφήμιση για νουντλς το 1985. Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, το αγαπημένο της Pokémon ήταν το Mudkip, το οποίο όπως έμαθε αργότερα ήταν μια διασταύρωση ψαριού και αξολότλ.

Όταν απέκτησε το πρώτο της ζωντανό αξολότλ οκτώ χρόνια πριν, ήταν μοναδική. Το κατάστημα έπρεπε να παραγγείλει ένα αξολότλ ειδικά για εκείνη. Έκτοτε, η παρουσία τους στην ποπ κουλτούρα εκτοξεύτηκε. Το 2010 αποτέλεσαν έμπνευση για τον δράκο στην ταινία Πώς Να Εκπαιδεύσετε Τον Δράκο Σας, το 2020 εμφανίστηκαν στο Fortnite και το 2021 το Minecraft εισήγαγε τα αξολότλ στους 140 εκατομμύρια παίκτες του, προκαλώντας κατακόρυφη αύξηση στη ζήτησή τους ως κατοικίδια.

@coralfish12g The Worlds Most Famous Axolotl! #mexico #axolotl ♬ original sound – George Mavrakis

Τι είναι όμως αυτό που κάνει τους ανθρώπους να τα βρίσκουν τόσο ελκυστικά; Από εμπορική άποψη, όπως εξηγεί ο Τζο Έβανς, αγοραστής στο πολυκατάστημα Selfridges, έχουν εκραγεί ως ο απαραίτητος χαρακτήρας για τη γενιά Alpha. Με τα μαλακά τους σχήματα και τα εκφραστικά τους πρόσωπα, προσφέρουν μια αίσθηση θαλπωρής. Για κάποιους, υπάρχει μια γοητεία στο γεγονός ότι αυτά τα σχεδόν μυθικά πλάσματα είναι πραγματικά ζώα.

Από την άλλη, το αξολότλ είναι το όνειρο κάθε θιασώτη του ανθρωπομορφισμού. Βέβαια δεν σου δίνουν και πολλές επιλογές. Τα αξολότλ είναι σαν να έχουν χαμόγελο παιδικής αφέλειας και ευτυχίας.

«Έχουν επίσης χαρακτηριστικά μωρού, μάτια σε μεγάλη απόσταση μεταξύ τους», επισημαίνει ο καθηγητής Λουίς Ζαμπράνο, οικολόγος που διεξάγει απογραφή του άγριου πληθυσμού στους πλωτούς κήπους της λίμνης Σοτσιμίλκο στο νότιο Μεξικό. Υπάρχουν επίσης εκείνα τα πολύ ανθρώπινα χέρια τους. «Λατρεύω τα δάχτυλά τους», λέει η Ρόου. «Μερικές φορές βλέπεις το ένα χέρι να κρατιέται από ένα φυτό και το υπόλοιπο σώμα τους να επιπλέει, μοιάζουν με μικρή σημαία στο νερό. Είναι τόσο γλυκό».

Πέρα από την εμφάνιση, τα αξολότλ έχουν μαγεία στη βιολογία τους. «Η εμφάνισή τους μπορεί να είναι το πρώτο πράγμα που σε προσελκύει, αλλά όταν αρχίζεις να ψάχνεις πώς λειτουργούν, είναι εκπληκτικό», λέει η Άιντα Ροντρίγκο Άλμπορς, ερευνήτρια στο Κέντρο Αναγεννητικής Ιατρικής του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου.

@trista.adine6 Why Everyone’s Falling in Love With Axolotls #tiktok #animal #amazing #fyp #axolotl ♬ original sound – trista.adine6

«Είναι απλά πλάσματα, αλλά έχουν απίστευτες δυνάμεις. Αν χάσουν την ουρά τους, μπορούν να αναγεννήσουν μια νέα, μπορούν να δημιουργήσουν ολόκληρη σπονδυλική στήλη. Οποιονδήποτε ιστό και να ονομάσετε, μπορούν να τον αναγεννήσουν. Ακόμα κι αν χάσουν ένα μεγάλο μέρος του εγκεφάλου τους, ξαναμεγαλώνει!» προσθέτει.

Η δύναμη της αναγέννησης δεν είναι ένα στιγμιαίο μαγικό φίλτρο, χρειάζεται εβδομάδες ή μήνες, αλλά οι προεκτάσεις για την ανθρώπινη ιατρική είναι δελεαστικές. Αντίθετα με τις περισσότερες σαλαμάνδρες, τα αξολότλ φτάνουν στην ενηλικίωση χωρίς ποτέ να μεταμορφωθούν. «Μεγαλώνουν και μεγαλώνουν, ζουν πάνω από 20 χρόνια, αλλά παραμένουν ως γυρίνοι όλη τους τη ζωή», εξηγεί η Άλμπορς.

Σε μια εποχή που η μακροζωία έχει περάσει από ένα περιθωριακό και μερικές φορές αλλόκοτο ερευνητικό ενδιαφέρον σε μια βιομηχανία πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων, η γοητεία τους είναι δικαιολογημένη και προφανής. Από αυτή την άποψη, τα αξολότλ αντιπροσωπεύουν ένα είδος πηγής αρχαίας γνώσης. Δεν είναι ακριβώς η αιώνια νεότητα ή η φιλοσοφική λίθος, αλλά τα αξολότλ μπορεί να είναι ό,τι πιο κοντινό έχει περπατήσει ποτέ στη στη Γη.

Ίσως γι’ αυτό οι άνθρωποι αποθεώνουν αυτές τις σαλαμάνδρες με αλλόκοτους, συχνά παιδικούς τρόπους -όπως τραγουδώντας το Ask an Axolotl, το viral τραγούδι που μετράει εκατομμύρια προβολές σε YouYube και άλλα social media.

@doctor_waffleFriendly intruders at Drippo’s studio♬ original sound – Doctor Waffle

Οι ιδιότητες των αξολότλ σαφώς προσελκύουν την ανθρώπινη αγάπη για τη φαντασία. Αυτά τα φτερωτά βράγχια τους δίνουν μια μυθική ή εξωγήινη εμφάνιση. Στο διήγημα του Χούλιο Κορτάσαρ, Axolotl, του 1956, ο αφηγητής κοιτάζει τόσο έντονα τις σαλαμάνδρες στον ζωολογικό κήπο που γίνεται κι αυτός μία από αυτές. Το γεγονός ότι τα αξολότλ είναι «τόσο διαφορετικά στην όψη» από οτιδήποτε είναι κομμάτι της γοητείας τους. «Μοιάζουν σαν να μην είναι από αυτόν τον κόσμο», σχολιάζει η Ρου.

Το παράδοξο είναι πως το αξολότλ ανήκει στην κατηγορία των κρισίμως κινδυνευόντων ζώων στην άγρια φύση. Ο καθηγητής Ζαμπράνο λέει ότι θα θεωρήσει τον εαυτό του τυχερό αν δει έστω και ένα αξολότλ στα κανάλια της λίμνης Σοτσιμίλκο στην τελική φάση της απογραφής του.

Η αποστράγγιση, η οικιστική ανάπτυξη και η εισαγωγή αρπακτικών ψαριών έχουν οδηγήσει το είδος στην κατηγορία των κρίσιμα κινδυνευόντων. Το 1998 υπήρχαν 6.000 αξολότλ ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο στη λίμνη. Το 2014, ο αριθμός αυτός είχε πέσει μόλις στα 36!

@grupoplatinomultimedia ⚽ CDMX presentó su nueva mascota oficial para el Mundial 2026: un ajolote con penacho multicolor que representa la alegría y diversidad de la capital. El ajolote vestirá camiseta roja con el logo de la ciudad y lleva los colores de la bandera mexicana. Esta mascota acompañará eventos deportivos y culturales durante el Mundial. La ciudadanía podrá votar para elegir su nombre. #noticiasen1minuto #noticiasmexico #noticiasnacionales #grupoplatinomultimedia #Noticias #fyp #mundial2026 #mundial2026🇲🇽🇺🇸🇨🇦 ♬ sonido original – Grupo Platino Multimedia

Στο γραφείο του, ο Ζαμπράνο έχει πολλά παιχνίδια αξολότλ που του χαρίζουν, αλλά τονίζει ότι το άγριο αξολότλ είναι εντελώς διαφορετικό από το κατοικίδιο. Είναι καφέ ή γκρι και σπάνια χαμογελάει. «Φυσικά και δεν θέλουν να είναι συμπαθητικά, δεν τους αρέσετε. Είναι άγρια…» λέει. Ο ίδιος ανησυχεί ότι η δημοφιλία τους μέσω του TikTok και του Minecraft έχει δημιουργήσει έναν παράλληλο κόσμο. «Δεν έχει σημασία αν τα αληθινά αξολότλ εξαφανίζονται, αφού υπάρχουν στη μυθοπλασία…. Διεθνώς, πηγαίνουμε προς μια πολύ περίεργη κατεύθυνση».

Ο Ζαμπράνο πιστεύει ότι η κυβέρνηση του Μεξικού θα έπρεπε να κάνει για τα αξολότλ ό,τι έκανε η Κίνα για τα πάντα, δημιουργώντας προστατευόμενες περιοχές αντί να τα βλέπει απλώς ως τουριστική ατραξιόν.

«Ο πληθυσμός μειώνεται, ο βιότοπος είναι σε πολύ κακή κατάσταση, αλλά όταν τα βλέπεις να επιπλέουν σε μια δεξαμενή, βρίσκονται σε κατάσταση ζεν», σχολιάζει ο Ζαμπράνο που βοήθησε στην έναρξη μιας εκστρατείας συγκέντρωσης χρημάτων με την ονομασία Adoptaxolotl για τη χρηματοδότηση της απογραφής και για να φέρει την υπό εξαφάνιση απειλή των αξολότλ στην άγρια ​​φύση.  Ίσως αυτή η ηρεμία και το χαμόγελο μπροστά στην πιθανή λήθη να είναι κάτι με το οποίο οι άνθρωποι μπορούν να ταυτιστούν.

Και ίσως, επίσης, να ταυτιζόμαστε με την προφανή παραξενιά των αξολότλ σε μια εποχή που και οι ίδιοι βρίσκουμε τους εαυτούς μας όλο και πιο παράξενους και ένα χαμόγελο είναι πάντα ευπρόσδεκτο.