Wild Bunch, The – Κριτική

Η Αγρια Συμμορία έχει μείνει στη μνήμη των πολλών από τις βίαιες και άγριες σκηνές μάχης που περιέχει, με αποκορύφωμα την τελική σκηνή, για την οποία και ο ίδιος ο Peckinpah έχει δηλώσει ότι τη θεωρεί χορογραφία θανάτου. Σήμερα, βέβαια, αυτές οι σκηνές δεν φαίνονται τόσο αποκρουστικά άγριες (και δεν είναι!), συνηθισμένοι όπως είμαστε πλέον στις κινηματογραφικές σκηνές βίας, ακόμη και σ’ αυτές χωρίς νόημα. Συγχρόνως, πρέπει να τονίσουμε ότι αυτές οι σκηνές είναι μόνο δύο. Μία στην αρχή της ταινίας και μία στο τέλος. Κάπου, στη μέση περίπου της δράσης, υπάρχει και η σύγκρουση των ανταρτών του Pancho Villa με τους στρατιώτες των Huerta και Mapache, μάχη που περιγράφεται με γενικά πλάνα και δεν φορτίζει συναισθηματικά την αφήγηση. Αντίθετα, οι άλλες δύο σκηνές περιγράφουν καταστάσεις των ηρώων μας και εξελίσσουν τους χαρακτήρες.
H τελική σκηνή του μακελειού -για να αρχίσουμε από αυτήν- είναι μαγική! Είναι κάτι το ασύλληπτο. Όσες φορές κι αν τη δει κανείς δεν τη χορταίνει. Αυτό το αιματοκύλισμα, αυτή η απόγνωση που σπέρνει θάνατο, δεν έχει καμία, μα καμία απολύτως σχέση με αυτό που αποκαλούμε γενικώς «βίαιες σκηνές». Εδώ, οι σκοτωμοί δεν γίνονται ούτε α λα Rambo, από εκδίκηση, ούτε a la Harisson Ford, από ανάγκη για την επιβολή του Καλού, ούτε από κάποιο μανιακό δολοφόνο. Εδώ, παρουσιάζονται τέσσερις άνθρωποι, που κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες μπλέκονται σε μια περιπέτεια με τον εαυτό τους και είναι αναγκασμένοι να πάρουν θέση. Δεν έχουν άλλη επιλογή από το να πεθάνουν. Και πεθαίνουν. Όχι ηρωικά, αλλά όμορφα. Δεν πεθαίνουν δίκαια ή άδικα ή για κάποιο μεγάλο σκοπό, πεθαίνουν για τον εαυτό τους και μόνον, πεθαίνουν για να παραμείνουν αξιοπρεπείς. Είναι μία σκηνή υψηλής ποιότητας. Σκηνή, που ίσως δεν περιγράφεται με λόγια η δύναμή της. Αποτελεί την ωριμότερη κορύφωση της δράσης, το επιστέγασμα της πορείας αυτών των παράνομων μέσα στη διάρκεια της ταινίας. Η σκηνή της απόφασής τους και της πορείας τους προς τους μεθυσμένους Μεξικανούς στην πλατεία, έχει αντιγραφεί από τότε άπειρες φορές (Wyatt Earp, Tombstone κ.λπ.) και δικαίως, διότι αποτελεί μια από τις ομορφότερες εισαγωγές σε σκηνή σύγκρουσης στην ιστορία του κινηματογράφου. Η μεξικάνικη μπαλάντα που ακούγεται και συνοδεύει το ρυθμό του βηματισμού τους, παιζόταν ζωντανά κατά τη διάρκεια του γυρίσματος, για να δημιουργεί κλίμα και να διευκολύνει το παίξιμο των ηθοποιών. Η μόνη πρόσθεση που έγινε, εκ των υστέρων, στο ηχητικό επίπεδο, είναι το μαρς που επαναλαμβάνεται, διακόπτεται και ξεκινά, τονίζει ή υποβόσκει, προσθέτοντας μια ανυπέρβλητη χάρη στη σκηνή: φορτωμένη με λεπτομέρειες εικόνα, φορτωμένος ήχος. Δεν θα μπορούσε να γίνει αλλιώς. Αλλά υπάρχουν και οι παύσεις. Αυτές οι παύσεις της δράσης, για να εκφραστούν τα πρόσωπα, να δηλωθούν οι εσωτερικές αποφάσεις χωρίς λόγια και φλυαρίες, κόβουν την ανάσα.
Γενικά οι παύσεις του Peckinpah, σ’ αυτή την ταινία ιδιαίτερα, σε παγώνουν με τη δύναμή τους. Κάθε ένταση συνοδεύεται και από ένα παιχνίδι βλεμμάτων που προσθέτει μια άλλη διάσταση στη δράση. Την εμπλουτίζει με στοιχεία για τους ανθρώπινους χαρακτήρες και τις σχέσεις τους και συγκινεί βαθύτατα με την ενορχήστρωση των συνδυασμών και των αντιθέσεών τους. Ο θεατής βλέπει, παρακολουθεί την αναμέτρηση που γίνεται ανάμεσα στους ήρωες. Και, συνήθως, μετά από κάθε ένταση υπάρχει ένα ξέσπασμα χαλάρωσης που ανακουφίζει τους πάντες, ήρωες και θεατές, έστω και προσωρινά. Μόνο στην τελική μάχη, αυτή η αναμέτρηση φθάνει στα άκρα της. Ενώ έχουν αποσοβηθεί με απόλυτο έλεγχο από τη μεριά του Pike και του Dutch επικείμενες συγκρούσεις, είτε ανάμεσα στα μέλη της ίδιας της συμμορίας, είτε ανάμεσα στη συμμορία και στους στρατιώτες του Mapache, μετά το θάνατο του συντρόφου τους, Angel, η αναβολή της σύγκρουσης δεν έχει πλέον κανένα νόημα. Και αποφασίζουν να πεθάνουν. Κι εμείς απολαμβάνουμε ένα πραγματικό αριστούργημα ρυθμού και πολυεπίπεδης ανάγνωσης.

Αίσθηση ελευθερίας;
Γιατί όμως; Γιατί μια σκηνή κορύφωσης, τόσο βίαιη και απόλυτα απελπισμένη, προκαλεί στο θεατή αυτή την τόσο έντονη αίσθηση ελευθερίας; Διότι η Αγρια Συμμορία αυτό πραγματεύεται από την αρχή. Βρισκόμαστε στα 1913, κοντά στο Μεξικό, όπου γίνεται επανάσταση και, συγχρόνως, ο σιδηρόδρομος και το αυτοκίνητο εισβάλλουν στην αμερικάνικη κοινωνία. Τα πράγματα αλλάζουν, οι συμμορίες, για να επιβιώσουν, πρέπει να προσαρμοσθούν. Η δικιά μας Συμμορία, σ’αυτή την εποχή που αλλάζουν οι αξίες, προσπαθεί να ανασυγκροτηθεί και να βρει την παλιά της δύναμη. Ο αρχηγός της, ο Pike (William Holden), μεσήλικας πλέον, με τους φίλους της νιότης του, Dutch (Ernest Borgnine) και Sykes (Edmond O’Brien) και τρία πολύ νεότερα μέλη, τους αδελφούς Gorch και το Μεξικανό – Ινδιάνο Angel, αποτελούν, πλέον, αυτό που έμεινε από την Αγρια Συμμορία. Ο Angel, που έρχεται από άλλο κόσμο, είναι ο μόνος με ψήγματα πολιτικής και κοινωνικής συνείδησης. Τα δύο αδέλφια δεν ενδιαφέρονται παρά για τις γυναίκες και τα λεφτά. Μπορούν να πουλήσουν και ν’ αγοράσουν οτιδήποτε με την ίδια αδιαφορία. Η «παλιά φρουρά», ο Pike, o Dutch και ο Sykes μπορούν, επίσης, να πουλήσουν και ν’ αγοράσουν οτιδήποτε, εκτός από τους βασικούς ηθικούς κανόνες που διέπουν το θεσμό της συμμορίας. «Όταν είσαι με κάποιον μένεις μαζί του. Αν δεν μπορείς να το κάνεις αυτό είσαι ένα ζώο, είσαι τελειωμένος», λέει ο Pike κάποια στιγμή μέσα στην ταινία και δίνει το στίγμα των αξιών της. Αυτό πληρώνουν μέχρι το τέλος. Δεν μπορούν να αντέξουν να αφήσουν το σύντροφό τους Angel στα χέρια του Mapache. «Δεν έχει σημασία αν δίνεις το λόγο σου, σημασία έχει σε ποιον δίνεις το λόγο σου», λέει κάποια στιγμή ο Dutch στον Pike, και η απόφαση για την τελική αναμέτρηση αρχίζει να διαμορφώνεται στο μυαλό του. Ακόμη και τα αδέλφια, αδιάφορα απέναντι σε οτιδήποτε, ταράζονται από την πράξη του Angel και ευαισθητοποιούνται. Όταν ο Pike τους ζητά λακωνικά να τον ακολουθήσουν στην τελική αναμέτρηση με τους ανθρώπους του Mapache, λέγοντάς τους «Let’s go», του απαντούν εξίσου λακωνικά «Why not!»
Οι ήρωές μας δεν είναι καλοί με την έννοια που δινόταν στο κλασικό western. Είναι κακοί -κατ αρχήν- αλλά γίνονται ανθρώπινοι και κερδίζουν τη συμπάθειά μας στην πορεία της ταινίας. Εξάλλου, η αρχική σκηνή, που περιέχει και τους τίτλους, βασίζεται πάνω στην ανατροπή των συναισθημάτων, που προκαλεί στο θεατή.
Η ταινία αρχίζει με την άφιξη μιας ομάδας έφιππων στρατιωτών σ’ ένα χωριό. Τα παιδιά στο δρόμο παίζουν άγρια μ’ ένα σκορπιό που τον τυραννούν, γελώντας. Παράλληλα, διαδραματίζεται μια συγκέντρωση των πολιτών για τις βλαβερές συνέπειες του κρασιού. Mε λίγα λόγια, μια φυσιολογική πόλη με τις δραστηριότητές της. Εκεί, ανάμεσα, εμφανίζονται οι τίτλοι, και η εικόνα παγώνει σε αρνητικό ασπρόμαυρο, καθώς και όλοι οι ήχοι εκτός από τη μουσική. Στρατιώτες, που βρίσκονται ήδη στο χωριό, σηκώνονται και χαιρετούν τους καβαλάρηδες που έρχονται. Υπάρχουν κάποιες αδιόρατα ύποπτες κινήσεις, στις οποίες όμως ο θεατής δεν μπορεί να αποδώσει τη πλήρη σημασία τους και τις προσπερνά. Μια γηραιά κυρία περνά το δρόμο, σκοντάφτει επάνω τους, τη βοηθούν και τη συνοδεύουν έως τα γραφεία του σιδηρόδρομου. Έως εδώ, καλά. Μόλις όμως οι «στρατιώτες» μπαίνουν μέσα στα γραφεία των σιδηρόδρομων, αντιλαμβανόμαστε ότι πρόκειται για ένοπλη ληστεία. Ο Pike, λέει την κλασική πλέον φράση, που αργότερα έγινε τίτλος βιβλίου για το συνολικό έργο του Peckinpah: «If they move, kill ‘m.» Εδώ πέφτει ο τίτλος της σκηνοθεσίας, και τα παιδιά στο δρόμο καίνε τον σκορπιό, γελώντας. Αμέσως μετά, αντιλαμβανόμαστε ότι τους έχουν στήσει παγίδα, και η πρώτη μάχη αρχίζει. Σ’ αυτή την πρώτη σκηνή, ο θεατής δεν μπορεί να ταυτιστεί μαζί τους, και η αγριότητα όλης της δράσης πράγματι σοκάρει. Γυναίκες σκοτώνονται, αλλά αργότερα, μέσα στη ταινία, οι γυναίκες σκοτώνουν. Παιδιά παίζουν άγρια παιχνίδια, αλλά ένα παιδί σκοτώνει στο τέλος τον Pike. Όλα αυτά, όμως, δεν είναι γνωστά κατ αρχήν και, πράγματι, ακινητοποιούν το θεατή. Στη διάρκεια όμως των δύο ωρών που ακολουθούν, όλα βρίσκουν τη θέση τους. Τους κυνηγά ο Νόμος, ο οποίος αντιπροσωπεύεται από τον παλιό τους σύντροφο Deke Thornton, τον υπέροχο Robert Ryan. Η περίεργη, γεμάτη σεβασμό και αγάπη σχέση των δύο αντιπάλων, του Thornton και του Pike, εξηγείται απόλυτα μέσα από τις σκηνές flash-back, στις οποίες ξαναθυμούνται και οι δύο τον τρόπο με τον οποίο χώρισαν. Συνήθως τα flash-back, στον κινηματογράφο, αποτελούν μνήμη και εικόνα ενός από τους ήρωες. Η καινοτομία του Peckinpah συνίσταται στο ότι το flash-back το βλέπουν συγχρόνως και οι δύο ήρωες, ενώ βρίσκονται σε δύο τελείως διαφορετικές περιοχές και καταστάσεις. Χωρίς αυτές τις σκηνές, η σύγκρουση των ηρώων με τον εαυτό τους, κυρίως, δεν γίνεται κατανοητή, και η ταινία χάνει το νόημά της.
Συγκεκριμένα, αυτές τις σκηνές παλαιότερα είχε αποφασίσει αυθαίρετα να κόψει ο παραγωγός Feldman, αλλά ευτυχώς σήμερα τις βρίσκουμε ενσωματωμένες στη νέα έκδοση.
Η Αγρια Συμμορία επιβεβαιώνει πλήρως αυτό που λέμε εδώ και καιρό, ότι το να βλέπεις δεύτερη ή πολλοστή φορά μια ταινία αυξάνει την απόλαυση, απελευθερώνει το θεατή από την αγωνία της υπόθεσης και επιτρέπει την παρατήρηση πραγμάτων μέσα στο πλάνο, όσο και στη συνολική κατασκευή, πραγμάτων που σίγουρα διαφεύγουν την πρώτη φορά. Ταινία πλούσια, ταινία σφικτή και γεμάτη. Το widescreen είναι γεμάτο έως τα άκρα του, τα κοντινά γεμίζουν το κάδρο, πολλές φορές μια λεπτομέρεια προσώπου, ένα μάτι, ένα αυτί κρατά τη μια άκρη και πίσω στο φόντο ξετυλίγεται ήδη η επόμενη δράση. Λεπτομέρειες, που στην πρώτη θέαση έχουν χαθεί στα σίγουρα, αλλά έχουν αφήσει αυτή την αίσθηση του μεγάλου, του πληθωρικού, του πολυεπίπεδου των καταστάσεων.