Στάλιν: Ο θρύλος που γρήγορα γκρεμίστηκε και γρήγορα λησμονήθηκε

Στις 8:50 μ.μ. (ώρα Ελλάδας) της 5ης Μαρτίου 1953 απεβίωσε ο Ιωσήφ Στάλιν, ο κραταιός ηγέτης της ΕΣΣΔ, ο οποίος κατάφερε να κυριαρχήσει στο Κομμουνιστικό Κόμμα και στην απέραντη χώρα του επί τρεις ολόκληρες δεκαετίες, σε καιρούς μάλιστα ταραχώδεις.

Ο Ιωσήφ Βισαριόνοβιτς Στάλιν (Τζουγκασβίλι ήταν το πραγματικό επώνυμό του), πρόεδρος του υπουργικού συμβουλίου της Σοβιετικής Ένωσης και γενικός γραμματέας της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος της ΕΣΣΔ, είχε γεννηθεί στο Γκόρι της Γεωργίας στις 6/18 Δεκεμβρίου 1878.

Είκοσι χρόνια μετά το θάνατο του Στάλιν, το 1973, ένας διακεκριμένος δημοσιογράφος του πρακτορείου ειδήσεων United Press International, o Henry Shapiro (1906-1991), είχε επισκεφθεί τη Μόσχα, προκειμένου να καταγράψει το πώς διέκειντο οι τότε Σοβιετικοί απέναντι στον άλλοτε πανίσχυρο ηγέτη της χώρας τους. Είναι αξιοσημείωτο ότι ο παλαίμαχος δημοσιογράφος (είχε γεννηθεί στη Ρουμανία και πολιτογραφήθηκε Αμερικανός το 1928) είχε παραμείνει ως ανταποκριτής του προαναφερθέντος ειδησεογραφικού πρακτορείου στη Μόσχα επί πάρα πολλά χρόνια (από το 1937 έως το 1973, όταν αποσύρθηκε από την ενεργό δημοσιογραφία), ενώ ήταν εκείνος που είχε μεταδώσει (μεταξύ διαφόρων άλλων μεγάλων γεγονότων που σημάδεψαν την ιστορία της ΕΣΣΔ) το ρεπορτάζ για το θάνατο του Στάλιν το 1953.

Ο Henry Shapiro

Η εφημερίδα «Τα Νέα», στο φύλλο της που είχε κυκλοφορήσει την Τετάρτη 7 Μαρτίου 1973, είχε προβεί —αξιοποιώντας εύστοχα και έγκαιρα το δίκτυο των διεθνών συνεργασιών της— στην αναδημοσίευση του άρθρου που είχε προκύψει από την επιστροφή του Shapiro στη Μόσχα (τίτλος του, «Ο άνθρωπος που πέθανε δυο φορές»). Τα κατωτέρω προέρχονται από την πένα του Shapiro:

Μόλις είκοσι έτη έχουν περάσει από το θάνατο του ανθρώπου ο οποίος κυριάρχησε στη Σοβιετική Ένωση και σε ολόκληρο τον κομμουνιστικό κόσμο, και σήμερα μοιάζει να είναι σχεδόν ανύπαρκτος.

«ΤΑ ΝΕΑ», 7.3.1973, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ο ήλιος ανέτελλε και έδυε επί 30 χρόνια με το όνομα του Ιωσήφ Στάλιν, ιδιαίτερα μάλιστα όταν ανεδείχθη νικητής ηγέτης μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Τώρα δεν τιμάται σχεδόν καθόλου, αφού ούτε καν αναφέρεται το όνομά του στα σοβιετικά ημερολόγια.

Βρισκόμουν στη Μόσχα την ημέρα του θανάτου του, στις 5 Μαρτίου 1953, και είδα, στους παγωμένους δρόμους της Μόσχας, πολλούς ανθρώπους να κλαίνε. Επί τρεις δεκαετίες διδάσκονταν για το μύθο του μεγαλείου και της αθανασίας του Στάλιν και τώρα ο ηγέτης ήταν νεκρός.

«ΤΑ ΝΕΑ», 7.3.1973, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Τρία χρόνια μετά το θάνατό του, ο σοβιετικός λαός αιφνιδιάσθηκε όταν ο Νικήτας Χρουστσώφ, που είχε διατελέσει βοηθός και διάδοχος του Στάλιν, απεκάλυπτε στην Ολομέλεια του Κομμουνιστικού Κόμματος ότι ο Στάλιν δεν ήταν ημίθεος, ούτε γίγας, αλλά ένας τρελλός για την εξουσία πολιτικός δυνάστης, ένας σκληρός τύραννος, που ήθελε μόνος του να κυβερνά τη χώρα. Ο Χρουστσώφ πρότεινε να απομακρυνθή η σορός του Στάλιν από το Μαυσωλείο του Λένιν στην Ερυθρά Πλατεία. Ο τάφος του Στάλιν είναι πολύ απλός τώρα και βρίσκεται στο τείχος του Κρεμλίνου.

Σε όλη τη διάρκεια της ζωής του ο Στάλιν πήρε διαστάσεις μεγάλου ηγέτη, όσο κανείς άλλος, έως ότου ανέτειλε το άστρο του Μάο Τσε Τουγκ, που έγινε και αυτός λατρευτός ήρωας. Αλλά ο Στάλιν έμεινε σαν θέμα διαμάχης και αμφισβητήσεως μέσα στα κομμουνιστικά κόμματα, με μόνη εξαίρεση την Κίνα και την Αλβανία. Στις δύο αυτές χώρες ο Στάλιν όχι μόνο αναφέρεται απλώς, αλλά μαζί με τον Μαρξ, τον Ένγκελς και τον Λένιν θεωρείται σαν ένας από τους πατέρες του διεθνούς κομμουνισμού. Και αυτό, παρά το γεγονός ότι ο Στάλιν ήταν εχθρός του Μάο και του μαοϊσμού.

«ΤΑ ΝΕΑ», 7.3.1973, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Σήμερα, στη Σοβιετική Ένωση, ο Στάλιν είναι σχεδόν λησμονημένος και για πολλά άτομα θεωρείται σαν ένας ασυγχώρητος άνθρωπος. Και η εξέλιξη αυτή συνέβη στο 20ό Συνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ενώσεως, που συνήλθε υπό την ηγεσία του Νικήτα Χρουστσώφ, ο οποίος εφήρμοσε από τότε ένα πρόγραμμα αποσταλινοποιήσεως.

Η πολιτική σταδιοδρομία του Στάλιν μπορεί να διαιρεθή σε δύο περιόδους. Η πρώτη περίοδος καλύπτει τη δραστηριότητά του από την Οκτωβριανή Επανάσταση ως τα 1934 και θεωρείται ότι κατά την περίοδο αυτή ήταν καλός μαρξιστής και συνέβαλε στην εδραίωση του κομμουνιστικού συστήματος της χώρας, αλλά και στην ανοικοδόμησή της.

Η δεύτερη περίοδος καλύπτει τα έτη από το 1934 έως το 1953, οπότε και υπέκυψε στο μοιραίο. Κατά τα χρόνια αυτά καλλιέργησε στο έπακρο τη λατρεία της προσωπικότητος, επέβαλε μια γυμνή δικτατορία στο εσωτερικό και προκάλεσε μεγάλες ζημιές στη Σοβιετική Ένωση. Ήταν η περίοδος κατά την οποία συγκέντρωσε όλη την εξουσία στα χέρια του, πραγματοποίησε τις πιο μεγάλες εκκαθαρίσεις και έφθασε σε τρομερές υπερβολές.

Κατά τα έτη της αποσταλινοποιήσεως, από το 1956 έως το 1961, ο Χρουστσώφ επέτυχε να εδραιώση τη θέση του. Αλλά όταν αργότερα διετυπώθησαν επικρίσεις για την πολιτική του, οι αντίπαλοί του είπαν ότι έρριξε όλες τις ευθύνες στον Στάλιν και δεν αναγνώρισε τις θετικές πλευρές της πολιτείας του. Επομένως και ο Χρουστσώφ έφθασε στην υπερβολή με την αποσταλινοποίησή του.

Σήμερα η επίσημη θέση του Κομμουνιστικού Κόμματος για τον Στάλιν είναι ότι πρόσφερε σημαντικές υπηρεσίες και υπήρξε ιδιοφυής ηγέτης σε ορισμένες περιόδους της κυριαρχίας του, αλλά και έκανε τραγικά λάθη, με βαρύτατες συνέπειες για τη Σοβιετική Ένωση. Με άλλα λόγια, ήταν και ιδιοφυΐα και δαίμονας. Οπωσδήποτε, δεν γίνονται δημόσιες συζητήσεις για το ρόλο του. Πρέπει να σημειώση κανείς ότι ο Μπρέζνιεφ, στο λόγο που εξεφώνησε για την 50ή επέτειο της Ρωσικής Επαναστάσεως, δεν ανέφερε ούτε μια φορά το όνομα του Στάλιν, του ανθρώπου ο οποίος εκυριάρχησε επί τριάντα χρόνια στη ζωή της Σοβιετικής Ενώσεως. Αλλά ο ίδιος ο Μπρέζνιεφ ανέφερε τον Ιούνιο του 1970 το όνομα του Στάλιν κατά την επέτειο της συμμαχικής αποβάσεως στη Νορμανδία. Και υπεγράμμισε τις στρατηγικές ικανότητές του, ενώ ο Χρουστσώφ ήθελε να τον γελοιοποιήση.

«ΤΑ ΝΕΑ», 29.3.1956, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Το συμπέρασμα είναι ότι ο Στάλιν έχει μια ελάχιστη παρουσία σήμερα στην πρόσφατη σοβιετική ιστορία, σύμφωνα με τις επίσημες πηγές και ερμηνείες. Δεν θεωρείται πλέον η ιδιοφυΐα, όπως ανέφεραν. Η τακτική που ακολουθεί το επίσημο κράτος είναι καταδίκη για την όλη πολιτεία του, με λίγες εξαιρέσεις και επαίνους.