Στέγαση: Ζώντας στη χώρα με το μηδενικό απόθεμα κοινωνικής κατοικίας

Η στέγαση στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια έχει εξελιχθεί σε ένα από τα πιο φλέγοντα κοινωνικά και οικονομικά ζητήματα. Μετά από μια μακρά περίοδο στασιμότητας λόγω της οικονομικής κρίσης, η αγορά ακινήτων παρουσιάζει μια εικόνα έντονης ανισορροπίας. Οι τιμές τόσο για αγορά όσο και για ενοικίαση έχουν σημειώσει ραγδαία άνοδο ειδικά στα μεγάλα αστικά κέντρα (Αθήνα, Θεσσαλονίκη) και στις τουριστικές περιοχές.

Η στέγαση δεν είναι πλέον μόνο ζήτημα προσφοράς και ζήτησης, αλλά ένα σύνθετο κοινωνικό πρόβλημα

Με τη στέγαση να αποτελεί ένα θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα που βρίσκεται υπό απειλή η στεγαστική κρίση είναι δομική, συστημική και εκδηλώνεται με διάφορες μορφές σε εθνικό και τοπικό επίπεδο.

Η νέα έκθεση με τίτλο: «Αντιμετώπιση της στεγαστικής κρίσης στην Ευρώπη: Προοδευτικές ιδέες για προσιτές και βιώσιμες πολιτικές στέγασης» που υπογράφει το ETERON σε συνεργασία με το Foundation for European Progressive Studies (FEPS), το φινλανδικό ίδρυμα Kalevi Sorsa και το ινστιτούτο Progres από τη Βόρεια Μακεδονία, αναδεικνύονται τα κρίσιμα μέτωπα και οι προτεραιότητες που πρέπει να δοθούν από την ΕΕ και τις εθνικές κυβερνήσεις για την αντιμετώπιση του προβλήματος.

Προσιτή Κατοικία

Στην Ελλάδα, το 31% του αστικού πληθυσμού και το 24,7% των αγροτικών περιοχών βιώνουν υπερβολική επιβάρυνση κόστους στέγασης. Τα ποσοστά είναι ακόμη υψηλότερα για τα χαμηλότερα εισοδήματα (88,6% του πληθυσμού στο πρώτο τεταρτημόριο και 35,7% στο δεύτερο, έναντι 27,8% και 8% σε επίπεδο ΕΕ)71.

Το 2024, το 29% των νέων ηλικίας 18 έως 34 ετών ζούσαν με τους γονείς τους. Η ιδιοκατοίκηση μειώθηκε από 77,2% το 2010 σε 69,7% το 2024, κυρίως όσον αφορά την ιδιοκατοίκηση με στεγαστικό δάνειο (από 17,5% το 2010 σε 8,4% το 2024)73. Οι τιμές των κατοικιών αυξήθηκαν κατά 13,9% το 2023 και 8,7% το 2024, ενώ το διαθέσιμο εισόδημα αυξήθηκε μόνο κατά 8,1% και 5,6% αντίστοιχα.

Απόθεμα κοινωνικής κατοικίας

Σύμφωνα με την έκθεση η Ελλάδα είναι το μοναδικό κράτος-μέλος της ΕΕ με 0% απόθεμα κοινωνικής κατοικίας, χωρίς δημόσια, δημοτική ή συνεταιριστική στέγαση, παρότι καταγράφονται κάποιες ελπιδοφόρες πρωτοβουλίες που εισάγουν θεμελιώδεις αρχές στέγασης σε τοπικό και πιλοτικό επίπεδο.

Από το 2022, η συζήτηση και οι θεσμικές απαντήσεις έχουν ενταθεί, με αποκορύφωμα τον νόμο 5006/2022, ο οποίος εισήγαγε μια σειρά παρεμβάσεων για την αντιμετώπιση της κρίσης διαθεσιμότητας κατοικιών και εισήγαγε στη νομοθεσία την έννοια της «κοινωνικής κατοικίας» για πρώτη φορά. Ωστόσο, τα προβλεπόμενα μέτρα εστιάζουν σε μεγάλο βαθμό σε δάνεια για ιδιοκατοίκηση, κίνητρα για ιδιώτες ιδιοκτήτες ακινήτων, επιδοτήσεις για συγκεκριμένες κατηγορίες του πληθυσμού και σχήματα σύμπραξης δημόσιου-ιδιωτικού τομέα (κοινωνική αντιπαροχή), τα οποία υλοποιούνται μέσω της αξιοποίησης δημόσιων ακινήτων με αντάλλαγμα την προσιτότητα ενός μέρους του παραγόμενου στεγαστικού αποθέματος για απροσδιόριστη χρονική διάρκεια

Ενεργειακή φτώχεια

Στην Ελλάδα η ενεργειακή φτώχεια είναι ιδιαίτερα σοβαρή μεταξύ των ενοικιαστών με χαμηλό εισόδημα, των ηλικιωμένων που ζουν μόνοι, καθώς και των κατοίκων αγροτικών και νησιωτικών περιοχών με περιορισμένες ενεργειακές υποδομές.

Σύμφωνα με έρευνα για τον αντίκτυπο της ενεργειακής φτώχειας στην υγεία (που αναφέρεται στη μελέτη του Ιδρύματος Heinrich Böll), το 1-2,7% των θανάτων που καταγράφονται ετησίως στην Ελλάδα, καθώς και το 2,7-7,4% των καρδιαγγειακών παθήσεων και το 3,1-8,5% των αναπνευστικών λοιμώξεων που νοσηλεύονται σε νοσοκομεία, οφείλονται στην ενεργειακή φτώχεια. Ο δείκτης αυξημένης θνησιμότητας συνδέεται άμεσα με έντονα καιρικά φαινόμενα και, ως εκ τούτου, με ιδιαίτερα χαμηλές ή υψηλές θερμοκρασίες εντός των κατοικιών.

Βραχυχρόνιες Μισθώσεις

Ο τουρισμός, οι βραχυχρόνιες μισθώσεις και οι ξένες επενδύσεις στην αγορά ακινήτων, συμπεριλαμβανομένου του προγράμματος Golden Visa, αποτελούν τους κύριους μοχλούς αύξησης των τιμών στην αγορά κατοικίας.

Οι βραχυχρόνιες μισθώσεις καταγράφουν συνεχή άνοδο από το 2019. Τον Ιούνιο του 2025, 246.000 καταλύματα σε εθνικό επίπεδο ήταν διαθέσιμα για βραχυχρόνια μίσθωση (έναντι 232.196 το 2024).

Η Ελλάδα καταγράφει υψηλή τουριστική εξάρτηση/βαθμό τουριστικοποίησης με βάση τη μελέτη του Πανεπιστημίου Αιγαίου (δείκτης μέτρησης της τουριστικοποίησης βάσει έξι μεταβλητών, συμπεριλαμβανομένου του αριθμού κλινών και αφίξεων ανά κάτοικο, καθώς και της εξάρτησης του τοπικού εργατικού δυναμικού από τους τομείς της εστίασης και της φιλοξενίας). Οι έγκυρες άδειες διαμονής για μόνιμους επενδυτές (Golden Visa) ανήλθαν σε 17.791 – 9.000 περισσότερες από το 2024 και 8.000 περισσότερες από το 2023– με τις αιτήσεις που υποβάλλονται να αυξάνονται ραγδαία, σε σύγκριση με περίπου 4.300 το 2022.

Τρεις κρίσιμοι άξονες

Η έκθεση  καλεί την ΕΕ και τις εθνικές κυβερνήσεις να δράσουν σε τρεις κρίσιμους άξονες:

• Επέκταση της Δημόσιας Στέγασης: Κοινωνικοποίηση του υπάρχοντος αποθέματος και δημιουργία νέων δημόσιων και συνεταιριστικών κατοικιών.
• Ρύθμιση της Αγοράς: Επιβολή ελέγχων στα ενοίκια, περιορισμούς στην εταιρική ιδιοκτησία ακινήτων και αυστηρότερο πλαίσιο για τις βραχυχρόνιες μισθώσεις.
• Δίκαιη Πράσινη Μετάβαση: Στοχευμένες ανακαινίσεις για ενεργειακά φτωχά νοικοκυριά με κοινωνικές δικλείδες ασφαλείας κατά των εξώσεων.

«Η στέγαση πρέπει να αντιμετωπίζεται ως θεμελιώδες δικαίωμα και κοινωνικό αγαθό, όχι ως μέσο κερδοσκοπίας» τονίζουν, μεταξύ άλλων, οι συγγραφείς της μελέτης, Δήμητρα Σιατίτσα, Meriç Özgüneş και Στεφανία Γυφτοπούλου.