Στις 2 Μαρτίου 1924 γεννήθηκε στην Αθήνα ο Ρένος Αποστολίδης, προσωπικότητα αναμφίβολα χαρισματική αλλά και άκρως αμφιλεγόμενη, η οποία συντέλεσε ουσιωδώς στη διαμόρφωση του ιδεολογικού στίγματος μιας ολόκληρης εποχής κατά τη διάρκεια του περασμένου αιώνα.

Ο γιος του δημοσιογράφου Ηρακλή Αποστολίδη (υπήρξε αρχισυντάκτης σε πολλές αθηναϊκές εφημερίδες, διευθυντής της Εγκυκλοπαίδειας του Πυρσού και διευθυντής της Εθνικής Βιβλιοθήκης) και της Ελπινίκης Ζαμπέλη τέλειωσε το δημοτικό σχολείο το 1935 και το Βαρβάκειο Γυμνάσιο το 1941.


Στα χρόνια της Κατοχής παρέμεινε ανένταχτος. Σπούδασε στο Τμήμα Ιστορίας – Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, από το οποίο αποφοίτησε το 1950. Κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου, ενόσω ήταν ακόμα φοιτητής, στρατεύτηκε με το βαθμό του οπλίτη.

Μετά την αποφοίτησή του, και επί έντεκα χρόνια, εργάστηκε ως καθηγητής αρχαίων και νέων ελληνικών, ιστορίας και λατινικών σε ιδιωτικά γυμνάσια της Αθήνας.


Στο χώρο των γραμμάτων ο Αποστολίδης πρωτοεμφανίστηκε το 1944 με τη δημοσίευση του δοκιμίου του «Καιρός» στο περιοδικό «Γράμματα» και την έκδοση του έργου του «Τρεις σταθμοί μιας πορείας», ύστερα από ένα χρόνο.

Συνεργάστηκε με πολλές εφημερίδες και περιοδικά της πρωτεύουσας ως συντάκτης και ως κριτικός. Από το 1951 ανέλαβε την αρχισυνταξία και την κριτική στήλη στο περιοδικό «Ο Αιώνας μας», ενώ το 1959 ίδρυσε μαζί με τον πατέρα του το λογοτεχνικό περιοδικό «Τα Νέα Ελληνικά».


Το 1964 ο Αποστολίδης καταδικάστηκε σε κάθειρξη δυόμισι ετών –εξέτισε τελικά ποινή φυλάκισης τριών μηνών–, επειδή είχε εισβάλει στη Βουλή ηγούμενος μιας ομάδας ακραίων στοιχείων.

Επί απριλιανής δικτατορίας δημοσιεύονταν υποχρεωτικώς σε εφημερίδες της εποχής διηγήματα της «Ανθολογίας Διηγήματος» του Αποστολίδη. Μετά τη δικτατορία ο Αποστολίδης συνέχισε να ασκεί κριτική από τις σελίδες του περιοδικού «Τετράμηνα», έως το 1979.


Κυρίαρχο χαρακτηριστικό του έργου του Αποστολίδη είναι η παρεμβολή του συγγραφέα στη ροή της αφήγησης, η έκφραση της προσωπικής άποψης και οπτικής.

Βασική πηγή της θεματολογίας του Αποστολίδη είναι η περίοδος της Κατοχής και του Εμφυλίου, ενώ στα μεταγενέστερα έργα του στρέφεται προς τη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα, εμμένοντας όμως στην άποψή του για τον προδρομικό χαρακτήρα του Εμφυλίου όσον αφορά τις αλλαγές που συντελέστηκαν κατά τη μεταπολεμική περίοδο στην πολιτική και κοινωνική ζωή της Ελλάδας.


Από την πληθώρα των έργων του τα σημαντικότερα είναι τα εξής: «Πυραμίδα 67», «Ιστορίες από τις νότιες ακτές», «Ο γρασαδόρος και τα χειρόγραφα του Max Tod», «Κριτική του Μεταπολέμου», «Κατηγορώ», «Ο Α2», «Η άλλη ιστορία», «Η δίνη», «Ουλάν Μπατόρ».

Ο Ρένος Αποστολίδης, γνωστός στη γραμματεία μας απλώς ως Ρένος, απεβίωσε στην Αθήνα στις 10 Μαρτίου 2004.

Στο φύλλο του «Βήματος» που είχε κυκλοφορήσει στις 4 Φεβρουαρίου 1968, ημέρα Κυριακή, περιλαμβανόταν ένα κριτικό κείμενο του διακεκριμένου κριτικού και δημοσιογράφου Βάσου Βαρίκα (1913-1971) για το συγγραφικό έργο του Ρένου «Στη γέμιση του φεγγαριού».


«ΤΟ ΒΗΜΑ», 4.2.1968, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Από την εκτενή ανάλυση του Βαρίκα προέρχονται τα κάτωθι αποσπάσματα:


Ο κ. Ρένος Αποστολίδης είναι και θέλει να παραμείνη ένας μαχητής. Όχι μονάχα στην κριτική του εργασία, η οποία αρχίζοντας από τη θεώρηση των λογοτεχνικών μας πραγμάτων επεκτείνεται σε τρόπο που να καλύπτη όλους τους τομείς της σύγχρονης ελληνικής ζωής, αλλά και στην «καθαρά» πεζογραφική του επίδοση. Οι δύο ιδιότητες άλλωστε, του στοχαστή και πεζογράφου, δεν χωρίζονται προκειμένου για τον συγγραφέα της «Πυραμίδας 67». Ο μόνος διαχωρισμός που ανέχονται είναι η ανίχνευση σε κάθε συγκεκριμένο κείμενό του ποια από τις δυο προεξέχει, χρωματίζοντάς το ανάλογα. […] Ο συγγραφέας της «Κριτικής του Μεταπολέμου» ξεκινάει και σταθμεύει πάντα στο συγκεκριμένο. Στόχος του, το «πραγματικό», το οποίο και πλησιάζει με την πρόθεση να το μεταβάλη, με μαχητική δηλαδή διάθεση. Να το προσαρμόση στις δικές του πεποιθήσεις. Αναμετράται καθημερινά με το «επίκαιρο», δίνοντας μεγαλύτερο βάρος στα άτομα που εκφράζουν ωρισμένες καταστάσεις παρά στις ίδιες τις καταστάσεις. Το γεγονός αυτό σε συνδυασμό με την οξεία πολεμική του σε κάνουν συχνά να αναπολείς τον «παμφλετίστα» των προηγουμένων εποχών, ο οποίος φαίνεται να ενυπάρχη στον κ. Αποστολίδη και τον οποίο, ανεξάρτητα από τον τρόπο που εκδηλώνεται, δεν είναι δύσκολο να επισημάνης και στο πλέον «αμιγές» λογοτεχνικό του κείμενο.

Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και με το νέο του βιβλίο «Στη γέμιση του φεγγαριού», συλλογή πεζογραφημάτων, άνισων και στην έκταση και στην ποιότητα αλλά και διάφορων στα εξωτερικά καθέκαστα. Έτσι, δίπλα στο φανταστικό αφήγημα ή την αλληγορία, θα συναντήσουμε τη «ρεαλιστική» εικόνα, που συχνά εξαντλείται σε μια απλή σκηνή ή ένα «ανέκδοτο», ή θα εκτιμήσουμε την άνεση με την οποία ο συγγραφέας κινείται στο στερεό έδαφος της Ιστορίας. Υπάρχουν ακόμη στο βιβλίο «αυτοβιογραφικές» σελίδες, δοσμένες με τη μορφή του «ημερολογίου», και ένα εκτεταταμένο πεζογράφημα, που το ποικίλλουν και το θερμαίνουν, ανάμεσα στ’ άλλα, και μνήμες από την παιδική ηλικία του συγγραφέα. Την εξωτερική όμως αυτήν ανομοιογένεια έρχεται να την αναιρέση η εσωτερική ενότητα των κειμένων που περιλαμβάνει το βιβλίο. Δεν αναφερόμαστε μονάχα στην προσωπικότητα του συγγραφέα, που πάντα παραμένει ευδιάκριτη. Είναι και η κοινότητα των στόχων, ο προγραμματισμός, στον οποίο φαίνεται να προσπάθησε να ανταποκριθή η επιλογή. […] Ο συγγραφέας με το νέο του βιβλίο θέλησε να αποδυθή και πάλι σ’ έναν αγώνα. Στον οποίο η άμυνα εναλλάσσεται με την αντεπίθεση και ο κατηγορούμενος που απολογείται με τον κατήγορο που καταγγέλλει αλληλοϋποκαθιστώνται συχνά. Φυσικό, λοιπόν, κριτήριο της επιλογής των σελίδων που διαβάζουμε να στάθηκε κυρίως η μαχητική αξία των κειμένων, η πιθανή αποτελεσματικότητά τους στην ιδεολογική αναμέτρηση που ανέλαβε ο συγγραφέας, και λιγώτερο η αισθητική αποτίμησή τους, στον βαθμό φυσικά που είναι δυνατός παρόμοιος διαχωρισμός, λόγω του είδους της γραφής.


Ο Βάσος Βαρίκας

Αμύνεται πράγματι και αντεπιτίθεται εναντίον υπαρκτών ή φανταστικών εχθρών ο κ. Αποστολίδης, στα περισσότερα από τα αφηγήματα του τόμου. Προσφεύγοντας πότε στη σάτιρα, άλλοτε στον υπαινιγμό, και συχνότερα στην κατ’ ευθείαν αναμέτρηση. Για να δικαιώση το δικό του «πιστεύω» ή, πράγμα που δεν διαφέρει ουσιαστικά, να αποδείξη πόσο είναι σαθρά και συμβατικά τα ερείσματα του ομαδικού και του κοινωνικού, αυτού που ο ίδιος αποκαλεί «αγελαία ζωή». Δεν μας είναι άγνωστο, ούτε άλλωστε και εξαιρετικά πρωτότυπο το «πιστεύω» του, αφού η ανταρσία κατά του ομαδικού, στο όνομα των δικαιωμάτων του ξεχωριστού ατόμου να γίνη το ίδιο αποκλειστικός νομοθέτης της ζωής του, χρονολογείται από τις αρχές, ίσως, ακόμη της κοινής ανθρώπινης συμβιώσεως, με εξάρσεις και υφέσεις, ανάλογα με την ανοχή που της παρέχει το κλίμα κάθε εποχής. Αντιτίθεται ο κ. Αποστολίδης σε κάθε τι το καθιερωμένο και το, από συνήθεια, γενικά παραδεκτό. Ελέγχει την συμβατικότητα των κοινωνικών σχέσεων και την υποταγή σε «δόγματα» και «κανόνες», που αποξηραίνουν τον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου και τον μεταβάλλουν σε ρομπότ. Απορρίπτει τους «συμβιβασμούς», την «προσαρμογή», την κάθε είδους «υποχώρηση», γιατί προϋποθέτουν την παραδοχή του ψεύδους και της υποκρισίας, έκπτωση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Το συναίσθημα της ασφαλείας, θα υπαινιχθή, που χαρίζει η ένταξη στην «ομάδα», την όποια «ομάδα», ανταλλάσσεται με το βαρύ τίμημα της απεμπόλησης της ιδιοτυπίας, που μόνη ελέγχει τη μοναδικότητα του ατόμου. Είναι μερικές από τις ιδέες που, σε συνδυασμό με άλλες παραπλήσιες, θα συναντήσουμε στα πεζογραφήματα του κ. Αποστολίδη, με τη φιλοδοξία στη σύνθεσή τους να συγκεκριμενοποιήσουν μια προσωπική στάση ζωής. Στάση κριτικής, η οποία όμως δεν αναφέρεται αποκλειστικά στο Σήμερα, σε συγκεκριμένο κοινωνικό σύστημα, αλλά αγκαλιάζει κάθε μορφή κοινωνικής ζωής. Είναι, ίσως, η «αχίλλειος πτέρνα» της. Γιατί δείχνει τον κ. Αποστολίδη να αντιμάχεται τον εαυτό του, μια και του είναι αδύνατο ή δεν αποφασίζει, οδηγώντας τις αντιλήψεις του στις άκρες λογικές τους συνέπειες, έμπρακτα να αρνηθή την κοινή συμβίωση. Αν μόνος νομοθέτης είναι οι ατομικές μας παρορμήσεις, ριζικά αντίθετες, όπως υπογραμμίζει, προς την όποια κοινωνική επιταγή, τότε και μόνη η παρουσία μας μέσα στην κοινωνία αποτελεί «υποχώρηση» και «συμβιβασμό». Άρνηση δηλαδή του «πιστεύω» μας.


Αποδεικτικός ο λόγος στα περισσότερα από τα πεζογραφήματα της συλλογής, κινεί ίσως την περιέργεια, σου επιτρέπει να διαπιστώσης την καταπληκτική συγγραφική ευφυΐα του κ. Αποστολίδη, ο οποίος με τη βοήθειά της ανακαλύπτει συνεχώς και νέα μέσα για να πολεμήση την πνευματική νωθρότητα του αναγνώστη, μη αρνούμενος να προσφύγη στην βοήθεια κι’ αυτών των τυπογραφικών στοιχείων, αλλά στην ψυχρότητά του σε αφήνει μάλλον απαθή. Ευφραδής και δεξιοτέχνης στον χειρισμό της γλώσσας και την οργάνωση της φράσεως, ο κ. Αποστολίδης, μεθώντας ίσως ο ίδιος από τις επιτεύξεις του, αφήνεται όχι σπάνια να παρασυρθή ως την περισσολογία και την επιτήδευση, που γίνονται περισσότερο αισθητές και ενοχλητικές όπου το ψυχικό υπόστρωμα του αφηγήματος δεν αρκεί μόνο του να παρασύρη τον αναγνώστη. Και αυτό συμβαίνει κυρίως εκεί που ο λόγος δίνεται στον αγωνιστή, ο οποίος, στην προσπάθειά του να παρασύρη με το μέρος του λογικά τον αναγνώστη, λησμονάει ότι οι ιδέες στην αφηγηματική πεζογραφία μονάχα σαν ανθρώπινο βίωμα, στον βαθμό δηλαδή που πραγματώνονται με τη ζωή και τη συμπεριφορά του ήρωα, αποκτούν ενδιαφέρον και πειστικότητα. Δεν ήταν διάφορη η στάση ζωής του συγγραφέα στην «Πυραμίδα» και περισσότερο στις «Ιστορίες από τις νότιες ακτές», που παραμένουν νομίζω τα αξιολογώτερα μέχρι της στιγμής πεζογραφικά επιτεύγματα του συγγραφέα τους. Τη δεχόμασταν όμως χωρίς αντιδράσεις, γιατί ο κ. Αποστολίδης έστηνε μπροστά μας ζωντανούς ανθρώπους, που η αλήθεια της υπάρξεώς τους μας ανάγκαζε να συμφιλιωθούμε και με ό,τι πιθανόν, λογικά, θα αποκρούαμε.

[…]

Ειδήσεις Σήμερα: