Κ. Θ. Δημαράς: Εκείνοι που τον βοήθησαν

Αναμνήσεις από τους δασκάλους των γυμνασιακών και των πανεπιστημιακών χρόνων έφερε ο καθηγητής Κ. Θ. Δημαράς στην αίθουσα της Εταιρείας Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού, στην τελευταία εκδήλωση του τριημέρου «Η παρουσία του Κ. Θ. Δημαρά στην επιστήμη των νεοελληνικών γραμμάτων».

Την Πέμπτη το βράδυ (σ.σ. 21 Μαρτίου 1985), μιλώντας για τη «χειροθεσία» —τη μεταβίβαση δηλ. της λογίας εμπειρίας από τους παλαιότερους στους νεότερους, από τους δασκάλους στους μαθητές—, θυμήθηκε όπως είπε ο ίδιος «τα νιάτα μου και τους πρεσβυτέρους που με βοήθησαν».

«ΤΑ ΝΕΑ», 23.3.1985, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Κρατώντας, το κατά δύναμιν, το «μισητό εγώ» του Πασκάλ έξω από τις αναμνήσεις του, τόνισε εναρκτικά «θέλουμε να γνωρίσουμε τι παιδεία ποτίστηκε από τους δασκάλους του ένας νεαρός Αθηναίος στις δεκαετίες 1910 και 1920».

Και αναφέρθηκε κατ’ αρχήν στο δάσκαλό του στο γυμνάσιο Γιάννη Αποστολάκη, που καθώς είπε έκανε 30 χρόνια ν’ απαλλαγεί απ’ τις επιδράσεις του, και θυμήθηκε τι διδάχτηκε από κείνον σε μακρινούς περιπάτους — Σολωμό, δημοτικά τραγούδια και, κυρίως, τα τεχνικά του επαγγέλματος.

«ΤΑ ΝΕΑ», 23.3.1985, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Μνημόνευσε κατόπιν τον Μανόλη Τριανταφυλλίδη, που τον χαρακτήρισε ως «αβρό σύντροφο σε μια συμπόρευση πολύτιμη για μένα», που τον έσπρωξε προς άλλες κατευθύνσεις και ορίζοντες, πρωτομιλώντας του για την ψυχανάλυση, τον Σ. Κυριακίδη, τον Ζαχαρία Παπαντωνίου, τον Κωνσταντίνο Ρακτιβάν, που επίσης σε περιπάτους —τότε η Αθήνα ήταν πόλη που μπορούσες να περπατήσεις— του μιλούσε για τις αναγνώσεις του και του υπέβαλλε τις απορίες του για να τις λύσει, και τον Σβορώνο, που κέντρισε την ιστορική φαντασία του, και καθώς είπε «κοντά του απέκτησα την αίσθηση της ιστορίας».

Από τους πανεπιστημιακούς του δασκάλους ο Κ. Θ. Δημαράς θυμήθηκε με λόγια θερμά τον Θεόφιλο Βορέα για «τη μοναδική διδακτική του ικανότητα, τη διαύγεια και ακρίβεια λόγου». Ο Θ. Βορέας ήταν εκείνος που στο τρίτο έτος της Φιλοσοφικής τον έστρεψε προς τις φυσικές επιστήμες, εάν ήθελε να γίνει φιλόσοφος, πράγμα που τον έκανε να μελετήσει ιατρική, φυσική, χημεία, ανατομική, φυσιολογία κ.ά.

Μνημόνευσε επίσης με θερμά λόγια τον καθηγητή Κωνσταντίνο Άμαντο, που τον αποκάλεσε «κατ’ εξοχήν δάσκαλο για μένα», και τα πρώτα χρόνια της γνωριμίας τους τα χαρακτήρισε ως «ένα διαρκές ελεύθερο πανεπιστήμιο».

Αναφέρθηκε τέλος στον ιστορικό Μανουήλ Γεδεών, που τον γνώρισε στη δεκαετία του ’30, από τον οποίον, καθώς ετόνισε, «έμαθα να ζω την ύλη της ιστορίας».

Για τη δημόσια γραφική του καριέρα ο κ. Δημαράς είπε ότι οφείλει πολλά στους δημοσιογράφους Γεράσιμο Λύχνο, Άριστο Καμπάνη, Κώστα Παπαλεξάνδρου, Γεώργιο Συριώτη, Γιώργο Φτέρη, που τον εδίδαξαν το αίσθημα ευθύνης απέναντι στον αναγνώστη.

*Άρθρο αφιερωμένο στον Κ. Θ. Δημαρά, που έφερε τον τίτλο «Ένας δάσκαλος θυμάται τους δασκάλους του» και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Τα Νέα» το Σάββατο 23 Μαρτίου 1985.

Ο Κωνσταντίνος Θησέως Δημαράς, ευρέως γνωστός ως Κ. Θ. Δημαράς, γεννήθηκε στην Αθήνα στις 21 Μαΐου 1904 και απεβίωσε στο Παρίσι στις 18 Φεβρουαρίου 1992.

Kριτικός και ιστορικός της νεοελληνικής λογοτεχνίας, ο Δημαράς υπήρξε ο πρώτος και σημαντικότερος μελετητής του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.

Ξεκίνησε τις σπουδές του στην Ιατρική, αλλά ύστερα ενεγράφη στη Φιλοσοφική Αθηνών και πήρε τελικά πτυχίο από το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, το οποίο και τον αναγόρευσε διδάκτορα Φιλολογίας.

Τα επιστημονικά του δημοσιεύματα άρχισαν από το 1926. Συνεργάστηκε με σημαντικά περιοδικά και εφημερίδες (όπως Eλληνικά Γράμματα και Πρωία, αλλά κυρίως Tο Bήμα και Nέα Eστία).

Το έργο ζωής του Δημαρά είναι η Ιστορία της Nεοελληνικής Λογοτεχνίας (πρώτη έκδοση 1948), όπου συνέθεσε γνωστά και άγνωστα στοιχεία, προκειμένου να καταγράψει την πορεία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, να την ερμηνεύσει και να την εντάξει σε ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο.

Ο Δημαράς διετέλεσε, μεταξύ άλλων, γενικός διευθυντής του Iδρύματος Kρατικών Yποτροφιών από συστάσεώς του, το 1951, καθώς και διευθύνων σύμβουλος του Eθνικού (τότε Bασιλικού) Iδρύματος Eρευνών, επίσης από συστάσεώς του, το 1961.

Οι Απριλιανοί τον απομάκρυναν και από τις δύο αυτές θέσεις το 1970.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1970 ο Δημαράς αποδέχτηκε πρόσκληση του Πανεπιστημίου της Σορβόνης για να διδάξει στην έδρα της Νέας Ελληνικής Λογοτεχνίας και να διευθύνει το Νεοελληνικό Ινστιτούτο.

Τις θέσεις αυτές διατήρησε έως το 1978, όταν αποσύρθηκε από την ενεργό υπηρεσία.

Σε ό,τι αφορά το ερευνητικό και συγγραφικό έργο του Κ. Θ. Δημαρά, αυτό στράφηκε αρχικά σε ζητήματα αρχαίας ελληνικής και ευρωπαϊκής φιλοσοφίας.

Μετά το 1925 τα ενδιαφέροντά του μετατοπίστηκαν προς τη λογοτεχνική κριτική και την ερμηνευτική των αισθητικών φαινομένων.

Από την ενασχόλησή του με την ποίηση, προπάντων του Παλαμά και του Καβάφη, προέκυψαν αξιόλογα κριτικά δοκίμια.

Η σφαιρική θεώρηση της νεοελληνικής παιδείας, που τον ώθησε στη μελέτη του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, του Ρομαντισμού και της ιστορίας της λογοτεχνίας στο σύνολό της, άρχισε να τον απασχολεί προς τα τέλη της δεκαετίας του 1930.

Ιδιαίτερη σημασία έδινε πλέον στα τεκμήρια, στα αρχεία και στις πρωτογενείς πηγές, μια μεθοδολογική αρχή που σχετίζεται άμεσα με την εκτίμησή του για τις θετικές επιστήμες.

Στην Κατοχή, την κυρίως περίοδο κατά την οποία έδωσε τελειωτικό σχήμα στην Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, αλλά και δημιούργησε τις ερευνητικές απαρχές των περισσότερων ιστοριογραφικών του μελετών, ο Δημαράς χρησιμοποίησε ως βασικό άξονα τη σύγκριση των ιστορικών, κοινωνικών, γραμματολογικών και αισθητικών φαινομένων μιας περιόδου.

Η πρώτη δίτομη έκδοση της Ιστορίας της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας αποτέλεσε σταθμό για τα γράμματα του 20ού αιώνα.

Είναι η πρώτη συστηματική παρουσίαση, συγκριτική συνεξέταση, ερμηνευτική και αξιολογική προσέγγιση της ελληνικής γραμματείας από τη Μεταβυζαντινή Εποχή έως το τέλος του Μεσοπολέμου.

Ο Κ. Θ. Δημαράς κατάφερε να δημιουργήσει μια πολυπρισματική ερμηνευτική μέθοδο προσέγγισης, γραμμένη σε μια γλώσσα αφηγηματική, εύληπτη και γοητευτική.