Η αποικιοκρατία δεν τελείωσε ποτέ

Υποτίθεται ότι δεκαετίες τώρα η αποικιοκρατία αποτελεί παρελθόν. Οι παλιές αποικιακές αυτοκρατορίες που κάλυπταν μεγάλο μέρος του πλανήτη έχουν διαλυθεί. Αν κρατούν κάποιες «υπερπόντιες κτήσεις» είναι πρωτίστως για λόγους γεωπολιτικούς παρά για την άγρια εκμετάλλευση των ιθαγενών πληθυσμών. Φαινομενικά ο πλανήτης μας κατά βάση είναι οργανωμένος γύρω από την έννοια του ανεξάρτητου κυρίαρχου κράτους, η συντριπτική πλειοψηφία των οποίων εκπροσωπείται στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ. Σημαίνει αυτό ότι η αποικιοκρατία, με όσα συνεπαγόταν, τον εξανδραποδισμό ολόκληρων πληθυσμών, τη βαναυσότητα, το δουλεμπόριο, τις γενοκτονίες αυτοχθόνων, τα βασανιστήρια και τις μαζικές εκτελέσεις, τις φυλετικές διακρίσεις σε όλες τις παραλλαγές τους, είναι κάτι που αφορά απλώς τους ιστορικούς; Εύκολα αντιλαμβανόμαστε ότι κάθε άλλο παρά ισχύει.

Με μία έννοια η αποικιοκρατία δεν τέλειωσε ποτέ. Οι δομικές ανισότητες του πλανήτη, που αντανακλώνται στη μεγάλη απόσταση ανάμεσα στον Παγκόσμιο Βορά και τον Παγκόσμιο Νότο, ο τρόπος που ακόμη και σήμερα οι «επενδύσεις» που στρέφονται στις χώρες του Νότου επιδιώκουν την απόσπασης φυσικών πόρων σε φτηνή τιμή, η χρήση του χρέους ως εργαλείου πολιτικής, οι αλαζονικές «αυτοκρατορικές» απόπειρες ένοπλης εξαγωγής «δημοκρατίας και οικονομίας της αγοράς», ο «πόλεμος κατά της τρομοκρατίας», η γενοκτονία στη Γάζα ως απόληξη μιας λογικής εποικισμού, αλλά και η διαρκής αναπαραγωγής του ρατσισμού σε βάρος των ανθρώπων που έρχονται από τις πρώην αποικίες εντός των «μητροπόλεων», συμπεριλαμβανομένης της προσπάθειας να κλείσουν τα σύνορα για μετανάστες και πρόσφυγες, αποτυπώνουν τις πολλαπλές επιβιώσεις της αποικιοκρατίας σήμερα.

Στην πραγματικότητα η αποικιοκρατία δεν ήταν μια σκοτεινή παρένθεση στην νεωτερικότητα, ένα τελευταίο στάδιο βαρβαρότητας, πριν την ιστορική πρόοδο. Σε τελική ανάλυση ούτε ο 20^ος αιώνας, με το Ολοκαύτωμα και δύο παγκοσμίους πολέμους, ούτε ο 21^ος αιώνας με τη διάχυτη αίσθηση καθόδου στο χάος, στο έδαφος της ήττας κινημάτων που διεκδίκησαν τη χειραφέτηση, ταιριάζουν εύκολα σε ένα αφήγημα αδιάκοπης προόδου. Σε αυτή τη βάση, η αποικιοκρατία υπογραμμίζει ότι η βαναυσότητα ήταν πάντα το αναγκαίο συμπλήρωμα των διακηρύξεων «ελευθερίας και ισότητας», αλλά και το μεγάλο εργαστήριο των μορφών βαρβαρότητας που ζήσαμε και ζούμε.

Όλα αυτά εξηγούν γιατί είναι ιδιαίτερα σημαντικό ότι πλέον κυκλοφορεί και στα ελληνικά από τις εκδόσεις San Casciano τo κλασικό κείμενο του Αιμέ Σεζαίρ, «Λόγος περί αποικιοκρατίας», σε μια έκδοση όπου την ευθύνη της μετάφρασης είχε η Μυρτώ Ταπεινού και την εισαγωγή, που προσφέρει μια ιδιαίτερα αναλυτική και κατατοπιστική παρουσίαση του έργου και της προβληματικής του Σεζαίρ, υπογράφει ο Στάθης Παπασταθόπουλος. Ένα κείμενο που αποτελεί δεκαετίες τώρα σημείο αναφοράς όσων προσπάθησαν να στοχαστούν την αποαποικιακή συνθήκη, ξεκινώντας από τον ίδιο τον Φραντς Φανόν. Ποιητής, θεατρικός συγγραφέας και πολιτικός από τη Μαρτινίκα (την οποία εκπροσώπησε για πολλά χρόνια στη Γαλλική Εθνοσυνέλευση), ο Σεζαίρ υπερασπίστηκε σε όλη του τη ζωή, τον αγώνα κατά της αποικιοκρατίας, τη διεκδίκηση της μαύρης ταυτότητας και την πολιτιστική επαναδιεκδίκηση. Ο «Λόγος περί αποικιοκρατίας» γράφτηκε σε τρεις διαδοχικές επεξεργασίες στην περίοδο 1948-1955, σε μια περίοδο που ο Σεζαίρ ήταν στρατευμένος στο Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα, από το οποίο θα αποχωρήσει το 1956 κατηγορώντας το για σιωπή απέναντι στα σταλινικά εγκλήματα αλλά και για υποτίμηση της σημασίας της αποαποικιοποίησης.

Για τον Σεζαίρ η αποικιοκρατία βρίσκεται στον πυρήνα της βαναυσότητας των ευρωπαϊκών χωρών, και ήταν αυτή που διαμόρφωσε ακόμη και το είδος της βαρβαρότητας που εκφράστηκε από τον ναζισμό. Όπως λέει χαρακτηριστικά αυτό για το οποίο η «χριστιανική αστική τάξη του 20^ου αιώνα […] δεν μπορεί να συγχωρήσει τον Χίτλερ δεν είναι το έγκλημα αυτό καθαυτό, το έγκλημα κατά της ανθρωπότητας, δεν είναι ο εξευτελισμός της ανθρωπότητας ως τέτοιας, αλλά το έγκλημα κατά της λευκής ανθρωπότητας, ο εξευτελισμός της λευκής ανθρωπότητας, το γεγονός δηλαδή ότι εφάρμοσε και στην Ευρώπη αποικιοκρατικές πρακτικές που μέχρι τότε προορίζονταν αποκλειστικά για τους Άραβες της Αλγερίας, τους κούληδες της Ινδίας και τους νέγρους της Αφρικής».

Ο Αιμέ Σεζαίρ

Σε αυτό το φόντο η αποικιοκρατία είναι πρωτίστως σχέσεις κυριαρχίας και υποταγής «που μετατρέπουν τον αποικιοκράτη σε ανδρείκελο, σε χωροφύλακα, σε αφεντικό, σε μαστιγοφόρο και τον αυτόχθονα σε εργαλείο παραγωγής». Όμως, αυτή η διαδικασία που συγκροτεί την αποικιοκρατία ταυτόχρονα αποδιαρθρώνει προηγούμενες κοινωνικές μορφές, κοινωνίες «που δεν ήταν απλώς προκαπιταλιστικές […] αλλά και αντικαπιταλιστικές. Ήταν συνεργατικές κοινωνίες, αδελφικές κοινωνίες». Γι’ αυτό και ο Σεζαίρ επισημαίνει όλες τις μορφές που πήρε η προσπάθεια ιδεολογικής νομιμοποίησης της αποικιοκρατίας μέσα από μία απαξιωτική παρουσίαση των αυτοχθόνων πληθυσμών και πολιτισμών ως παρωχημένων, παραβλέποντας όλα τα ιστορικά επιτεύγματα των μη δυτικών πολιτισμών. Γι’ αυτό και θεωρεί ότι η μόνη ελπίδα για την Ευρώπη είναι μια επανάσταση από το προλεταριάτο, τη «μόνη τάξη που εξακολουθεί να έχει μια καθολική αποστολή, αφού όλα τα σφάλματα της ιστορίας, όλα τα παγκόσμια δεινά καίνε τα σωθικά της».

Όλα αυτά σημαίνουν ότι την ώρα που η Δύση αναμασά τη ρητορική του ανθρωπισμού στην πραγματικότητα απέχει όσο ποτέ από τον να μπορεί να τον κάνει πράξη ακριβώς «εξαιτίας της μεγαλύτερης απόστασης που χώρισε ποτέ τη Δύση από την ικανότητα να φέρει σε πέρας  τις απαιτήσεις ενός αληθινού ανθρωπισμού, την ίδια στιγμή, μάλιστα, που έχει κάνει αυτή τη λέξη καραμέλα. Ενδεικτική, δηλαδή, της ανικανότητάς της να ενσαρκώσει τον αληθινό ανθρωπισμό – τον ανθρωπισμό στο μέτρο του κόσμου»

Στο δεύτερο κείμενο του βιβλίου, ο Σεζαίρ υπερασπίζεται τη Νεγροσύνη ως «αναζήτηση της ταυτότητάς μας, διακήρυξη του δικαιώματός μας στη διαφορά, απαίτηση από όλους για αναγνώριση αυτού του δικαιώματος και σεβασμό της κοινοτικής μας ταυτότητας». Ωστόσο, η διεκδίκηση της διαφοράς δεν σημαίνει άρνηση του αιτήματος της οικουμενικότητας, αλλά θέση της πάνω σε νέες βάσεις: «οικουμενικότητα, σαφώς, όχι όμως μέσω της άρνησης, αλλά ως βαθιά κατανόηση της ολόδικής μας μοναδικότητας».