Αλγόριθμοι, παραπληροφόρηση και Fake News: Μπορεί η ΕΕ προσπαθεί να κρατήσει την αλήθεια ζωντανή;

Το φαινόμενο των fake news δεν είναι κάτι καινούργιο.

Η παραπληροφόρηση υπήρχε πάντα ως μέσο για την επηρεασμό και τη διαμόρφωση κοινωνικών συγκρούσεων, πολιτικών αντιπαλοτήτων και αγώνων εξουσίας.

Ωστόσο, από την εμφάνιση του διαδικτύου και, πιο πρόσφατα, των συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης, η τακτική αυτή έχει αυξηθεί εκθετικά.

Το τρέχον γεωστρατηγικό πλαίσιο αποτελεί το τέλειο έδαφος για την παραπληροφόρηση στο ψηφιακό περιβάλλον, καθώς πλέον να αναπαράγεται ευκολότερα και με μεγαλύτερο αντίκτυπο, καθιστώντας την ένα δίκοπο μαχαίρι.

Η ελευθερία της έκφρασης είναι θεμελιώδες δικαίωμα σε μια δημοκρατία, αλλά η κατάχρησή της μπορεί να μετατραπεί σε εργαλείο αποσταθεροποίησης των πολιτικών συστημάτων και των δημοκρατικών κοινωνιών, εμποδίζοντας την ύπαρξη ενός αληθινού και αξιόπιστου οικοσυστήματος πληροφοριών.

Η νομοθετική απάντηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Η παραπληροφόρηση έχει καταστεί μία από τις κύριες ρυθμιστικές προκλήσεις για την Ευρωπαϊκή Ένωση στις προσπάθειές της να προστατεύσει τις δημοκρατικές εγγυήσεις, σύμφωνα με ένα συνεργατικό άρθρο στο The Conversation.

Σήμερα, η παραπληροφόρηση θεωρείται ένα είδος «υβριδικής απειλής», μιας έννοιας δύσκολης ορισμού που αναφέρεται στη συνδυασμένη χρήση ποικίλων μέσων (πολιτικών, οικονομικών, τεχνολογικών κ.λπ.) με στόχο την αποσταθεροποίηση ενός κράτους χρησιμοποιώντας μεθόδους που συχνά περνούν απαρατήρητες.

Αντιμέτωπη με αυτό το πρόβλημα, η εξεύρεση ισορροπίας μεταξύ της ελευθερίας της έκφρασης και της καταπολέμησης της παραπληροφόρησης αποτελεί μια ολοένα και πιο επείγουσα ανάγκη.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θέσει σε λειτουργία τον νομοθετικό της μηχανισμό για να αναπτύξει ένα ολοκληρωμένο ρυθμιστικό πλαίσιο που της επιτρέπει να αντιμετωπίσει αυτό το σενάριο με τους ακόλουθους τρεις βασικούς νόμους:

• Νόμος για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (DSA) : θεσπίζει κριτήρια επιλογής περιεχομένου και υποχρεώσεις διαφάνειας για τις ψηφιακές πλατφόρμες.
• Νόμος για τις Ψηφιακές Αγορές (DMA) : αποσκοπεί στη διασφάλιση ενός ανταγωνιστικού και δίκαιου ψηφιακού τομέα, καθώς και της ασφάλειας των χρηστών του διαδικτύου.
• Νόμος για τα Μέσα Ενημέρωσης (EMFA) : θεσπίζει το κοινό κοινοτικό πλαίσιο για την προστασία της ελευθερίας των μέσων ενημέρωσης, του πλουραλισμού και της συντακτικής ανεξαρτησίας.

Επεξεργασμένο περιεχόμενο ή τεχνολογική εξάρτηση

Αν και η προσπάθεια της Ένωσης να ρυθμίσει αυτό το ζήτημα είναι πολύ ευπρόσδεκτη, η πρακτική εφαρμογή της δεν είναι χωρίς προκλήσεις, όπως αυτές οι πέντε:

1. Μαζική αύξηση του επεξεργασμένου περιεχομένου: η ευκολία δημιουργίας και διάδοσης πληροφοριών έχει υποβαθμίσει την ακεραιότητα του οικοσυστήματος πληροφοριών, επισημαίνοντας την άνοδο των deepfakes και των πληροφοριών σε γκρίζες ζώνες που απαιτούν τη βοήθεια επαληθευτών για να ελεγχθεί η ακρίβειά τους.
2. Έλλειψη ουδετερότητας και «σύλληψη πληροφοριών»: οι αλγόριθμοι δεν είναι ουδέτεροι, δίνουν προτεραιότητα στον εντυπωσιασμό για τη μεγιστοποίηση των κερδών, δημιουργώντας μια «σύλληψη πληροφοριών» όπου οι πλατφόρμες αποφασίζουν ποιο περιεχόμενο φτάνει στους χρήστες (το «shadow ban» ή shadowbanning).
3. Ιδιωτικοποίηση της διαμόρφωσης περιεχομένου: Επί του παρόντος, το 99% των αποφάσεων για την αφαίρεση περιεχομένου λαμβάνεται από ιδιωτικές εταιρείες με τους δικούς τους όρους, ενώ η δικαστική παρέμβαση είναι ελάχιστη (0,001%).
4. Η παραπληροφόρηση ως υβριδικός πόλεμος: ξένοι παράγοντες χρησιμοποιούν τη χειραγώγηση της πληροφορίας ως εργαλείο γεωπολιτικής αποσταθεροποίησης και κοινωνικής πόλωσης.
5. Ευπάθεια των πολιτών και τεχνολογική εξάρτηση: η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε ψευδείς αφηγήσεις αυξάνει την πιθανότητα να τις πιστέψουν, ειδικά δεδομένης της έλλειψης ψηφιακής υποδομής στην ΕΕ.

Υπάρχει φως στο τέλος του τούνελ;

Αλλά, σύμφωνα με το άρθρο, δεν είναι όλα κακά νέα. Αν και αυτό το φαινόμενο έχει εδραιωθεί, υπάρχουν λύσεις που προσφέρουν κάποιο λόγο για αισιοδοξία:

• Ιχνηλασιμότητα του περιεχομένου που δημιουργείται από τεχνητή νοημοσύνη. Σύμφωνα με εξειδικευμένες αναλύσεις του υβριδικού οικοσυστήματος των μέσων ενημέρωσης, είναι ζωτικής σημασίας η προώθηση περιεχομένου βασισμένου σε αποδεικτικά στοιχεία και η τεχνική βελτίωση της επισήμανσης του περιεχομένου που δημιουργείται από τεχνητή νοημοσύνη, προκειμένου να προστατευθεί ο δημόσιος διάλογος.
• Επιβολή αυστηρών υποχρεώσεων διαφάνειας που απαιτούν από τις εταιρείες να εξηγούν τον τρόπο λειτουργίας των συστημάτων συστάσεων ( feeds ) τους και τη διαφανή σχεδίαση των ψηφιακών δομών.
• Ενίσχυση του δικαιώματος του χρήστη στην ενημέρωση σχετικά με τους λόγους περιορισμού του περιεχομένου και διασφάλιση της ανεξαρτησίας των εθνικών ρυθμιστικών αρχών, ώστε να αποφεύγεται ο κίνδυνος αυτολογοκρισίας (chilling effect).
• Πρέπει να επιβάλλονται κυρώσεις στους υπεύθυνους φορείς, να αναστέλλονται οι άδειες λειτουργίας των κρατικών μέσων προπαγάνδας και να ενισχύεται η στρατηγική συνεργασία μεταξύ θεσμικών οργάνων, ιδιωτικών φορέων και πολιτών. Οι ψηφιακές πλατφόρμες, ιδίως κατά τη διάρκεια εκλογικών περιόδων, πρέπει να αναφέρουν ρητά εάν το περιεχόμενο έχει χρηματοδοτηθεί από τρίτα κράτη.
• Εφαρμογή προγραμμάτων ψηφιακής παιδείας στην επίσημη εκπαίδευση, ακολουθώντας επιτυχημένα μοντέλα ( Φινλανδία, Εσθονία) και επένδυση στην ευρωπαϊκή τεχνολογική κυριαρχία μέσω της δημιουργίας κέντρων δεδομένων σε ευρωπαϊκή κλίμακα.

Η καταπολέμηση της παραπληροφόρησης δεν εξαρτάται μόνο από την ύπαρξη ενός σταθερού ρυθμιστικού πλαισίου.

Η ενίσχυση της διαφάνειας, ο περιορισμός της πολιτικής παρέμβασης και η καταπολέμηση της χειραγώγησης της πληροφορίας απαιτούν πολιτική βούληση και στενό συντονισμό μεταξύ κρατικών και μη κρατικών φορέων: οικονομικών φορέων, ψηφιακών πλατφορμών, μέσων ενημέρωσης, ρυθμιστικών φορέων, της ακαδημαϊκής κοινότητας και της κοινωνίας των πολιτών.