Σημαντικά ευρήματα από το ναυάγιο του πλοίου «ΜΕΝΤΩΡ» στα Κύθηρα

Σημαντικά ευρήματα έφερε στο φως η συστηματική υποβρύχια αρχαιολογική έρευνα της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων στο ιστορικό ναυάγιο του «ΜΕΝΤΩΡ», σύμφωνα με πρόσφατη ανακοίνωση του Υπουργείου Πολιτισμού.

Όπως αναφέρεται, η έρευνα συνεχίσθηκε το 2025, υπό την διεύθυνση του αρχαιολόγου, Δρ. Δημητρίου Κουρκουμέλη-Ροδοστάμου, αναπληρωτή προϊστάμενου της Υπηρεσίας.

Υπενθυμίζεται ότι τον 19ο αιώνα, ο λόρδος Έλγιν ναύλωσε -μεταξύ άλλων- το ΜΕΝΤΩΡ, μεταφέροντας ένα μέρος των γλυπτών που είχαν αφαιρεθεί από μνημεία της Ακρόπολης και της Αθήνας.

Ωστόσο, τον Σεπτέμβριο του 1802 το πλοίο βυθίστηκε λόγω ακραίων καιρικών συνθηκων έξω από το λιμάνι του Αβλέμονα, στα Κύθηρα.

Στα χρόνια που ακολούθησαν το βυθισμένο πλοίο υπήρξε το επίκεντρο πολλών ναυαγιαιρεσιών και ερευνών, καθώς υπήρχαν εικασίες ότι στο χώρο του ναυαγίου υπάρχουν «μάρμαρα».

Τομή 1/2025

Η πρώτη ανασκαφική τομή ονομάσθηκε Τομή 1/2025 και πραγματοποιήθηκε σε απόσταση περίπου πέντε μέτρων δυτικότερα του σωζόμενου σκαριού. Σκοπός της ήταν να διερευνηθεί κατά πόσο είχαν τυχόν διατηρηθεί κατάλοιπα από το σκαρί του πλοίου.

Κατά την ανασκαφή δεν εντοπίσθηκαν ίχνη του πλοίου, γεγονός που ενδέχεται να επιβεβαιώνει την υπόθεση ότι το σκαρί του πλοίου παρέμεινε για αρκετό διάστημα εκτεθειμένο στον πυθμένα, με αποτέλεσμα να αποσυντεθεί πλήρως και με γοργούς ρυθμούς.

Σε αυτό συνέβαλλε και η πρώτη ναυαγιαιρεσία του φορτίου το 1802, όταν οι σφουγγαράδες που είχαν αναλάβει την ανέλκυση του φορτίου, λόγω της δυσκολίας πρόσβασης στο εσωτερικό του, οδηγήθηκαν στην διάνοιξη εισόδου προς το αμπάρι από το πέτσωμα του πλοίου.

Πρόκειται για το σημείο, όπου είχε προκληθεί η εισροή υδάτων κατά την πρόσκρουση του πλοίου στα βράχια, όπως περιγράφεται και στις επιστολές του γραμματέα του Λόρδου Έλγιν, Γουίλιαμ Χάμιλτον, ο οποίος συντόνιζε τη διαδικασία ανέλκυσης του φορτίου.

Η διαδικασία αυτή συνέβαλε, ώστε το μεγαλύτερο τμήμα του σκαριού του πλοίου να καταστραφεί ολοσχερώς.

Η ανασκαφή ολοκληρώθηκε σε βάθος περίπου -1μ. από την επιφάνεια του πυθμένα, χωρίς να εντοπισθούν ίχνη από το σκαρί του πλοίου.

Τομή 2/2025

Η δεύτερη τομή (Τομή 2/2025) διενεργήθηκε βόρεια του σωζόμενου τμήματος της τρόπιδας του πλοίου για να διαπιστωθεί η τυχόν διασπορά καταλοίπων του σκαριού προς την περιοχή αυτή.

Αν και κατά την ανασκαφή δεν εντοπίστηκαν θραύσματα νομέων από το πέτσωμα του πλοίου, εντούτοις εντοπίσθηκαν αντικείμενα προερχόμενα από τον εξαρτισμό του, καθώς και θραύσματα σκευών καθημερινής χρήσης.

Επιπροσθέτως, εντοπίσθηκαν θραύσματα από την εξωτερική επιχάλκωση του πετσώματος του πλοίου. Η επιχάλκωση προστάτευε τα ύφαλα τμήματα του πλοίου, ενώ φαίνεται ότι το κατώτερο τμήμα του, και κυρίως η τρόπιδα, ενισχυόταν επιπλέον από φύλλα μολύβδου. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ένα τμήμα της επιχάλκωσης, το οποίο τοποθετείται ακριβώς στο σημείο σύνδεσης των φύλλων του χαλκού με τα φύλλα του μολύβδου. Μεταξύ των λοιπών ευρημάτων ξεχωρίζει τμήμα πήλινης πλάκας, η οποία σχετίζεται πιθανώς με τη μόνωση της εστίας του πλοίου. Η πλάκα εντοπίστηκε σε μικρή απόσταση από την τρόπιδα του πλοίου.

Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στον εντοπισμό ενός μαρμάρινου διακοσμητικού στοιχείου. Πρόκειται για θραύσμα μαρμάρινης πλάκας με διακοσμητική σταγόνα, που ανήκει είτε σε κανόνα επιστυλίου είτε σε πρόμοχθο γείσου. Το θραύσμα έχει μέγιστες διαστάσεις 9,3 εκ. (μήκος) x 4,7 εκ. (πλάτος), η δε σταγόνα έχει διάμετρο 6,51 εκ και ύψος 2,2 εκ. (εικ. 14).

Οι διαστάσεις της σταγόνας μπορούν να συγκριθούν με τις μετρήσεις του Αναστάσιου Ορλάνδου, αναφορικά με τις διακοσμητικές σταγόνες του επιστυλίου του Παρθενώνος.

Είναι η πρώτη φορά που εντοπίζεται θραύσμα γλυπτού διακόσμου από το πολύτιμο φορτίο που μετέφερε το «ΜΕΝΤΩΡ» και το οποίο στην πλειονότητά του ανελκύσθηκε κατά την πρώτη ναυαγιαιρεσία του 1802.

Στην υποβρύχια ανασκαφή συμμετείχαν επιστήμονες διαφόρων ειδικοτήτων και εξειδικεύσεων, όπως αρχαιολόγοι, θαλάσσιοι βιολόγοι, εκπαιδευτές καταδύσεων, υποβρύχιοι φωτογράφοι, συντηρητές αρχαιοτήτων, τεχνικοί βυθού και συγκεκριμένα οι: Δρ. Αλέξανδρος Τούρτας, Δρ. Έλενα Μπονέλου, ‘Αρης Μιχαήλ, Δρ. Γιάννης Ίσσαρης, Δρ. Ελπίδα Καραδήμου, Βασίλης Τσιαΐρης (ΜΑ), Χρύσα Φουσέκη, Ειρήνη Μάλλιου, Σπύρος Μουρέας, Γιώργος Μπουζαλάκος, Στέφανος Κόντος, Μανουήλ Κουρκουμέλης, Μαρία Τσόκλα.

*Κεντρική φωτογραφία θέματος: Βασίλης Τσιαΐρης και Νίκος Στουρνάρας