Ο Βλαντίμιρ Πούτιν ως ο Τζέιμς Μποντ της Ρωσίας; – Πώς ο δυτικός κινηματογράφος αναπαράγει τον μύθο του Κρεμλίνου

Όταν ο Τζουντ Λο δήλωσε στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας ότι δεν φοβήθηκε καμία συνέπεια για την ερμηνεία του ως Βλαντίμιρ Πούτιν στην ταινία The Wizard of the Kremlin, η δήλωση ακούστηκε γενναία.

Ίσως όμως να ήταν απλώς… ασφαλής. Όχι επειδή ο ρόλος του δεν αγγίζει ευαίσθητα νεύρα, αλλά επειδή -όπως επισημαίνει η Νατάσα Κισελιόβα σε άρθρο της στον Guardian– η κινηματογραφική εκδοχή του Πούτιν συμπίπτει σχεδόν απόλυτα με το αφήγημα που εδώ και χρόνια καλλιεργεί το ίδιο το Κρεμλίνο.

Στη Ρωσία, μια τέτοια απεικόνιση δεν εκλαμβάνεται ως κριτική. Διαβάζεται ως επιβεβαίωση.

Ο Πούτιν ως ποπ κατασκευή

Σύμφωνα με την Κισελιόβα, η ρωσική εξουσία δεν επένδυσε μόνο στην πολιτική ισχύ, αλλά και στη μυθοπλασία. Στην τηλεόραση, στον κινηματογράφο, στην ποπ κουλτούρα γενικότερα, οικοδομήθηκε σταδιακά μια εικόνα: ο Πούτιν ως πολιτικός υπερήρωας.

Χωρίς ηλικία, χωρίς λάθη, χωρίς αμφιβολίες. Ένας ψυχρός στρατηγός, πρώην κατάσκοπος, ένας ρωσικός Τζέιμς Μποντ που ξέρει πάντα περισσότερα απ’ όσα αποκαλύπτει.

Ο πραγματικός άνθρωπος χάθηκε πίσω από τον ρόλο. Και ο ρόλος απέκτησε δική του ζωή.

Ο «σωτήρας» που δεν λέγεται Πούτιν

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η τηλεοπτική σειρά Chronicles of the Russian Revolution, που προβλήθηκε το φθινόπωρο και σκηνοθετήθηκε από τον Αντρέι Κοντσαλόφσκι, σταθερό σύμμαχο του Κρεμλίνου.

Κεντρικός ήρωας: ένας γαλανόματος αξιωματικός των μυστικών υπηρεσιών που «σώζει» τη Ρωσία από το χάος. Δεν λέγεται Πούτιν, αλλά δεν χρειάζεται.

Τον υποδύεται ο Γιούρα Μπορίσοφ, διεθνώς αναγνωρισμένος πλέον ηθοποιός. Το μήνυμα είναι σαφές: στην επίσημη αφήγηση, ο σωτήρας της Ρωσίας έχει πάντα παρελθόν στις υπηρεσίες ασφαλείας.

Το The Wizard of the Kremlin και η ψευδαίσθηση της αποδόμησης

Η ταινία The Wizard of the Kremlin, σε σκηνοθεσία Ολιβιέ Ασαγιάς, βασίζεται στο σατιρικό μυθιστόρημα του Τζουλιάνο ντα Εμπόλι και επιχειρεί –θεωρητικά– να μετατοπίσει το βλέμμα. Όχι στον ίδιο τον Πούτιν, αλλά στον μηχανισμό που τον ανέδειξε: στους επικοινωνιολόγους, στους ολιγάρχες, στους ανθρώπους του παρασκηνίου.

Δεν πρόκειται για βιογραφία ούτε για ντοκιμαντέρ. Είναι μια ιστορία για το πώς κατασκευάζεται η εξουσία. Όμως, ακόμη κι έτσι, ο Πούτιν εμφανίζεται όπως ακριβώς τον θέλει το Κρεμλίνο: σχεδόν απρόθυμος, «εκλεκτός», ένας άνθρωπος που δεν διεκδικεί την εξουσία αλλά την αποδέχεται σαν ιστορικό καθήκον.

Το προεδρικό «κάστινγκ» που δεν ήταν μύθος

Στην πραγματικότητα, τίποτα από αυτά δεν συνέβη. Όπως θυμίζει η Κισελιόβα, η διαδοχή του Μπόρις Γέλτσιν έμοιαζε περισσότερο με κάστινγκ παρά με πεπρωμένο. Υποψήφιοι υπήρχαν πολλοί. Ο Πούτιν δεν ξεχώρισε λόγω χαρίσματος, αλλά λόγω… διαχειρισιμότητας, σύμφωνα με την αρθρογράφο.

Ο ολιγάρχης Μπόρις Μπερεζόφσκι αναζητούσε έναν άνθρωπο ελέγξιμο, χωρίς πολιτικές φιλοδοξίες, που δεν θα απειλούσε «Την Οικογένεια» – τον στενό κύκλο εξουσίας γύρω από τον Γέλτσιν. Ο Πούτιν ταίριαζε απόλυτα σε αυτό το προφίλ.

Ο κατάσκοπος που κατασκευάστηκε εκ των υστέρων

Ο μύθος του πανίσχυρου πράκτορα της KGB χτίστηκε αργότερα. Τα χρόνια του Πούτιν στη Δρέσδη ήταν, σύμφωνα με δημοσιογραφικές έρευνες, γραφειοκρατικά και τεχνικά, όχι επιχειρησιακά.

Όμως ο κινηματογράφος δεν αγαπά την πεζότητα. Προτιμά τον κατάσκοπο από τον υπάλληλο, το σκοτάδι από τα αρχεία.

Κάπως έτσι, η πραγματικότητα υποχώρησε μπροστά στην αφήγηση.

Από τον Πούτιν στον Τζέιμς Μποντ

Η σύγχυση ρόλων έφτασε στο απόγειό της μετά την εμφάνιση του Ντάνιελ Κρεγκ ως Τζέιμς Μποντ. Στη Μόσχα κυκλοφόρησαν αφίσες-κολάζ με το πρόσωπο του Πούτιν στη θέση του 007.

Κανείς δεν ανέλαβε επίσημα την ευθύνη, αλλά το μήνυμα είχε περάσει: ο Πούτιν ως κινηματογραφικός ήρωας, όχι ως πολιτικός.

Σε αυτό το πλαίσιο, η επιλογή του Τζουντ Λο μόνο τυχαία δεν είναι. Σύμφωνα με την Κισελιόβα, πρόκειται για ηθοποιό διαχρονικά αγαπητό στο ρωσικό κοινό, με πολιτισμικό κύρος. Το Κρεμλίνο ξέρει πώς να αξιοποιεί τέτοιες λεπτομέρειες.

Το γεγονός ότι η ταινία αποφεύγει επιμελώς να δείξει τις διαδηλώσεις, την αντιπολίτευση ή τον Αλεξέι Ναβάλνι –παρότι φτάνει χρονικά μέχρι το 2019– λειτουργεί σχεδόν σαν σιωπηλή συγκατάθεση.

Στον ρωσικό κινηματογράφο, ο Πούτιν σπάνια εμφανίζεται. Είναι πάντα «από πάνω»: μια φωνή στο τηλέφωνο, ένα πορτρέτο στον τοίχο, μια σκιά. Τώρα, για πρώτη φορά, αποκτά πρόσωπο στη μεγάλη οθόνη.

Το ερώτημα δεν είναι αν αυτό το πρόσωπο τον απομυθοποιεί.

Γιατί το πρόβλημα δεν είναι η εικόνα. Είναι ποιον τελικά υπηρετεί.