Μήπως ο σύγχρονος κόσμος φτιάχτηκε με αίμα δούλων και εργατών;

Πώς γεννήθηκε ο σύγχρονος κόσμος; Μέσα από την πρόοδο των ιδεών ή μέσα από τη συστηματική άσκηση βίας; Ήταν η Βιομηχανική Επανάσταση αποτέλεσμα ανθρώπινης εφευρετικότητας ή το αποκορύφωμα αιώνων λεηλασίας, δουλείας και εξαναγκασμού; Και, τελικά, πόσο «αθώα» μπορεί να θεωρηθεί η έννοια της προόδου όταν εξετάζεται από την πλευρά όσων πλήρωσαν το κόστος της;

Στο The Killing Age, ο ιστορικός Κλίφτον Κρέις επιχειρεί μια ριζική αναθεώρηση της κυρίαρχης αφήγησης για τη γέννηση της νεωτερικότητας. Η πρόοδος, υποστηρίζει, δεν προκύπτει απλώς παράλληλα με τη βία — τη χρειάζεται. Η παγκοσμιοποιημένη χρήση της ωμής βίας για την παραγωγή κέρδους, μέσω της δουλείας, της αποικιοκρατίας, της λεηλασίας και του εμπορίου όπλων, δεν αποτέλεσε ένα σκοτεινό παρασκήνιο της καπιταλιστικής ανάπτυξης, αλλά τον ίδιο τον μηχανισμό της.

Για τον Κρέις, η Βιομηχανική Επανάσταση δεν μπορεί να ιδωθεί αποκομμένη από τα συστήματα καταναγκασμού που προηγήθηκαν και τη συνόδευσαν. Οι φυτείες ζάχαρης και βαμβακιού στον Ατλαντικό κόσμο λειτουργούν ως πρώιμα εργαστήρια καπιταλιστικής πειθαρχίας: αυστηρός καταμερισμός εργασίας, μετρήσιμη παραγωγικότητα, συνεχής επιτήρηση. Η βία δεν είναι απλώς μέσο καταστολής, αλλά εργαλείο βελτιστοποίησης της απόδοσης.

Η βία ως καθημερινή πρακτική παραγωγής

Για να καταδείξει αυτή τη θέση, ο Κρέις δεν ξεκινά από αφηρημένες θεωρίες ή στατιστικά μοντέλα, αλλά από το σώμα. Από την εμπειρία της βίας όπως ασκείται, καταγράφεται και επαναλαμβάνεται καθημερινά.

Εμβληματικό παράδειγμα αποτελεί ο Τόμας Θίσλγουντ, δουλοκτήτης στην Τζαμάικα του 18ου αιώνα. Στα προσωπικά του ημερολόγια —γραμμένα χωρίς καμία πρόθεση δημοσιοποίησης— περιγράφει με ψυχρή ακρίβεια τη λειτουργία της δουλείας: μαστιγώσεις, βασανισμούς, εξευτελιστικές τιμωρίες, αλλά και περισσότερους από εκατό βιασμούς γυναικών που θεωρούσε ιδιοκτησία του. Η γλώσσα του δεν είναι παρορμητική ή συναισθηματική· είναι γραφειοκρατική, σχεδόν λογιστική.

Ακριβώς αυτή η ψυχρότητα είναι, για τον Κρέις, αποκαλυπτική. Η βία δεν εμφανίζεται ως παρέκκλιση ή ξέσπασμα αγριότητας, αλλά ως κανονικοποιημένη πρακτική οργάνωσης της εργασίας. Ως μηχανισμός πειθαρχίας, απόδοσης και ελέγχου, ενσωματωμένος στην ίδια τη διαδικασία παραγωγής πλούτου.

Η παγκοσμιοποίηση της καταστροφής

Η αφήγηση μετατοπίζεται στη συνέχεια από το τοπικό στο παγκόσμιο επίπεδο. Στα τέλη του 18ου αιώνα, η τεχνολογία των όπλων στη Δύση βελτιώνεται ραγδαία, επιτρέποντας τη μαζική παραγωγή και διάχυσή τους. Τα όπλα αυτά δεν βρίσκονται μόνο στα χέρια κρατών, αλλά και ιδιωτικών εταιρειών, όπως η Βρετανική Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών, οι οποίες συνδυάζουν στρατιωτική ισχύ και εμπορική δραστηριότητα.

Οι εταιρείες αυτές δεν λειτουργούν απλώς εντός αυτοκρατοριών· συχνά τις υποκαθιστούν. Διαθέτουν στρατούς, επιβάλλουν φόρους, ελέγχουν εδάφη και αναδιαρθρώνουν βίαια την τοπική οικονομία. Οι λιμοί που προκύπτουν από αυτές τις πολιτικές, καθώς και η καταστολή εξεγέρσεων, δεν παρουσιάζονται ως ιστορικά ατυχήματα, αλλά ως αναπόσπαστα στοιχεία μιας οικονομίας που μετατρέπει την καταστροφή σε κέρδος.

Παράλληλα, η διάθεση όπλων σε τοπικούς πολέμαρχους εντείνει περιφερειακές συγκρούσεις και δημιουργεί ένα μόνιμο καθεστώς ανασφάλειας. Σε πολλές περιοχές της Αφρικής και της Ασίας, η πρόσβαση στον οπλισμό καθορίζει ποιος θα επιβιώσει και ποιος θα εξαφανιστεί.

Όπλα, κέρδος και εκβιομηχάνιση

Ο Κρέις επιμένει ιδιαίτερα στην ποσοτική διάσταση αυτής της διαδικασίας. Τον 19ο αιώνα, οι εισαγωγές ινδικού νιτρικού καλίου στη Βρετανία επαρκούν για την παραγωγή πυρίτιδας για έως και τρία δισεκατομμύρια βολές μουσκέτου — αριθμός που ξεπερνά τον παγκόσμιο πληθυσμό της εποχής. Το εμπόριο όπλων εξελίσσεται σε κομβικό κλάδο της παγκόσμιας οικονομίας.

Τα κέρδη από τη δουλεία, τη λεηλασία και την πολεμική βιομηχανία δεν συσσωρεύονται παθητικά. Επανεπενδύονται σε εργοστάσια, σιδηροδρόμους και υποδομές. Έτσι, η βιομηχανική ανάπτυξη δεν έρχεται να αντικαταστήσει τη βία, αλλά να τη μετασχηματίσει σε διαρκή οικονομική ισχύ. Ο Κρέις περιγράφει αυτή τη διαδικασία ως το «big bang» του καπιταλισμού: μια στιγμή όπου η καταστροφή αποκτά δομικό ρόλο στη δημιουργία πλούτου.

Από τις φυτείες στα εργοστάσια

Στην αφήγηση του Κλίφτον Κρέις, η Αμερική δεν εμφανίζεται απλώς ως ένας ακόμη γεωγραφικός χώρος, αλλά ως εργαστήριο όπου η βία, η εργασία και το κέρδος συνδέθηκαν με ιδιαίτερη ένταση. Οι φυτείες του αμερικανικού Νότου λειτούργησαν ως πρότυπα μαζικής παραγωγής πριν ακόμη από την εκβιομηχάνιση: αυστηρός καταμερισμός εργασίας, συνεχής επιτήρηση, ποσοτικοποίηση της απόδοσης, συστηματική τιμωρία.

Η βαμβακοκαλλιέργεια, βασισμένη στη δουλεία, τροφοδότησε τα κλωστοϋφαντουργεία της Βρετανίας και της Ευρώπης, συνδέοντας άμεσα τα σώματα των σκλάβων με τη βιομηχανική έκρηξη του 19ου αιώνα. Ο Κρέις υποστηρίζει ότι η «ελευθερία» της μισθωτής εργασίας στον βιομηχανικό κόσμο οικοδομήθηκε πάνω σε ένα σύστημα απόλυτης ανελευθερίας πέρα από τον Ατλαντικό.

Μετά την τυπική κατάργηση της δουλείας, οι μηχανισμοί βίας δεν εξαφανίζονται αλλά μετασχηματίζονται. Το σύστημα της καταδικαστικής εργασίας (convict leasing), η φυλετική τρομοκρατία και η πειθαρχία του εργοστασίου λειτουργούν ως νέες μορφές ελέγχου της εργασίας. Για τον Κρέις, η αμερικανική εμπειρία δείχνει με σαφήνεια ότι η μετάβαση στη νεωτερικότητα δεν σηματοδοτεί το τέλος της βίας, αλλά την αναδιάρθρωσή της.

Από τα ανθρώπινα σώματα στη φύση

Η ανάλυση του The Killing Age δεν περιορίζεται στους ανθρώπους. Ο Κρέις επεκτείνει τη συλλογιστική του στη σχέση του καπιταλισμού με το φυσικό περιβάλλον. Η φαλαινοθηρία, το μαζικό κυνήγι ελεφάντων και η εξάντληση φυσικών πόρων παρουσιάζονται ως συνέχεια της ίδιας λογικής: ό,τι μπορεί να μετατραπεί σε κέρδος, μπορεί και να καταστραφεί.

Η φύση, όπως και τα ανθρώπινα σώματα πριν από αυτήν, μετατρέπεται σε αναλώσιμο υλικό. Για τον Κρέις, εδώ βρίσκονται οι ιστορικές ρίζες της σημερινής κλιματικής κρίσης — όχι ως παρενέργεια της ανάπτυξης, αλλά ως εγγενές χαρακτηριστικό ενός συστήματος που γεννήθηκε μέσα από τη βία.

Ένα ερμηνευτικό σχήμα με φιλοδοξία

Το The Killing Age δεν είναι απλώς μια ιστορία ωμότητας. Είναι μια απόπειρα να ξαναδιαβαστεί η ιστορία της νεωτερικότητας μέσα από τα σώματα και τα τοπία που καταστράφηκαν για να υπάρξει. Ο Κρέις προτείνει ένα ερμηνευτικό σχήμα στο οποίο η βία δεν αποτελεί εξαίρεση, αλλά προϋπόθεση.

Είτε συμφωνεί κανείς είτε διαφωνεί με τα συμπεράσματά του, το βιβλίο επιμένει σε ένα άβολο ερώτημα: μπορεί η πρόοδος να νοηθεί ανεξάρτητα από τη βία που την παρήγαγε — ή μήπως ο σύγχρονος κόσμος είναι, στον πυρήνα του, προϊόν καταστροφής που μεταμφιέστηκε σε ανάπτυξη;

*Με πληροφορίες από: Τhe Economist , Κεντρική Φωτογραφία: Μια εικονογράφηση της τζαμαϊκανής υπαίθρου από το 1778