Φαντάσου να ζεις μόνος σου, ήσυχα, και μια μέρα να μπαίνουν ξένοι στο σπίτι σου. Να ανοίγουν τις αποθήκες σου, να σφάζουν τα ζώα σου, να εγκαθίστανται σαν να τους ανήκει ο χώρος. Κι όταν αντιδράσεις, να φύγουν αφήνοντάς σε τυφλό – και να σε παρουσιάσουν στον κόσμο ως τέρας.

Αν το δούμε έτσι, ένα από τα πιο διάσημα επεισόδια της Οδύσσειας παύει να είναι τόσο ξεκάθαρο όσο μας έμαθαν. Γιατί ο Πολύφημος, ο «Κύκλωπας», δεν εμφανίζεται ξαφνικά ως απειλή. Εμφανίζεται ως οικοδεσπότης που δέχεται εισβολή. Κι όμως, η ιστορία θυμάται μόνο τη μία πλευρά.

Για αιώνες μεγαλώσαμε με τον Οδυσσέα ως πρότυπο ευφυΐας και επιβίωσης. Τον θαυμάζουμε επειδή βρίσκει πάντα τρόπο να ξεφεύγει. Σπάνια όμως στεκόμαστε σε αυτό που αφήνει πίσω του. Και ίσως εκεί να κρύβεται το πιο άβολο κομμάτι του έπους.

Ο ήρωας που ξέρουμε

Η Οδύσσεια είναι, πάνω απ’ όλα, μια αφήγηση επιστροφής. Ένας άνθρωπος προσπαθεί να γυρίσει σπίτι μετά τον πόλεμο, αντιμετωπίζοντας θεούς, παγίδες και κινδύνους. Η εξυπνάδα είναι το όπλο του. Η επιβίωση ο στόχος του. Το μοντέλο είναι απλό και γοητευτικό: όποιος σκέφτεται γρηγορότερα, ζει.

Σε αυτό το σχήμα, τα εμπόδια πρέπει να είναι «τέρατα». Όχι άνθρωποι με ιστορία, αλλά φιγούρες που δικαιολογούν τη βία εναντίον τους. Ο Πολύφημος χωρά τέλεια σε αυτόν τον ρόλο. Μεγάλος, άγριος, διαφορετικός. Άρα επικίνδυνος.

Και όμως, αν αφαιρέσει κανείς το φίλτρο του ήρωα, η εικόνα θολώνει.

Η σκηνή που αλλάζει ανάγνωση

Ο Πολύφημος δεν κυνηγά τον Οδυσσέα. Δεν επιτίθεται πρώτος. Βρίσκει αγνώστους μέσα στον χώρο του. Η σπηλιά του δεν είναι φυλακή – είναι σπίτι. Τα κοπάδια του δεν είναι λάφυρα – είναι η ζωή του.

Η αντίδρασή του είναι βίαιη, αλλά όχι ανεξήγητη. Δεν προέρχεται από απόλαυση, αλλά από πανικό και απώλεια ελέγχου. Κι όταν όλα τελειώνουν, εκείνος μένει τυφλός, μόνος, εκτός ιστορίας.

Ο Οδυσσέας, αντίθετα, φεύγει. Και λίγο πριν χαθεί στον ορίζοντα, κάνει κάτι που δεν χρειάζεται: αποκαλύπτει το όνομά του. Όχι για να σωθεί, αλλά για να επιβεβαιώσει τον εαυτό του. Εκείνη τη στιγμή, ο ήρωας δεν επιβιώνει απλώς – επιδεικνύεται.

Ποιος πληρώνει τη νίκη

Η λεπτομέρεια αυτή δεν είναι τυχαία. Δείχνει ότι ακόμη και στον Όμηρο ο Οδυσσέας δεν είναι άμεμπτος. Είναι ευφυής, αλλά και υπερόπτης. Νικά, αλλά αφήνει πίσω του κατεστραμμένες ζωές.

Κι εδώ εμφανίζεται ένα μοτίβο που ξεπερνά την αρχαιότητα. Σε κάθε μεγάλη αφήγηση – από τα έπη μέχρι τον σύγχρονο κινηματογράφο – συνηθίζουμε να συγχωρούμε τα πάντα στον πρωταγωνιστή. Αν η ιστορία μάς λέει ποιος είναι ο «καλός», τότε οι απώλειες των άλλων γίνονται λεπτομέρεια.

Ο πόνος που δεν αφηγείται κανείς, παύει να μετρά.

Γιατί έχει σημασία σήμερα

Ο Πολύφημος, μετά την προσευχή του στον Ποσειδώνα, εξαφανίζεται. Δεν τον ξαναβλέπουμε. Δεν ακούμε τι απέγινε. Η ιστορία δεν ενδιαφέρεται. Έχει ήδη διαλέξει ήρωα.

Αυτός ο τρόπος αφήγησης όμως δεν αφορά μόνο τους μύθους. Είναι ο ίδιος μηχανισμός με τον οποίο, διαχρονικά, βαφτίζονται «βάρβαροι», «εχθροί» ή «απειλές» όσοι στέκονται στον δρόμο της ισχύος. Όταν ο άλλος γίνεται τέρας, η βία εναντίον του μοιάζει φυσική.

Γι’ αυτό και η επιστροφή στην Οδύσσεια σήμερα δεν είναι αθώα. Μας αναγκάζει να ρωτήσουμε ποιον ακούμε και ποιον σβήνουμε από την αφήγηση.

Το στοίχημα της νέας «Οδύσσειας»

Η κινηματογραφική μεταφορά του Κρίστοφερ Νόλαν δεν θα κριθεί μόνο από το θέαμα. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν θα τολμήσει να χαλάσει τη βεβαιότητα του μύθου. Αν θα αφήσει χώρο για αμφιβολία. Αν θα δείξει ότι ο ηρωισμός δεν είναι πάντα καθαρός.

Γιατί ίσως το πιο σύγχρονο μάθημα της Οδύσσειας δεν είναι πώς νικάς, αλλά ποιον πληγώνεις για να νικήσεις. Και ίσως τα «τέρατα» της ιστορίας να έχουν περισσότερα να πουν απ’ όσα τους επιτρέψαμε ποτέ.

Ειδήσεις Σήμερα: