Αθανάσιος Καρανικόλας: «Ας δούμε επιτέλους την Ελλάδα για αυτό που είναι…»

Πώς αισθανθήκατε κατά την προβολή της ταινίας σας που βραβεύτηκε στο Βερολίνο;

Ήταν μεγάλη τιμή μας να προβληθεί η ταινία μας στο Φόρουμ και να βραβευτεί. Οι αντιδράσεις του κοινού ήταν πολύ ενθαρρυντικές και γράφτηκαν πολύ καλά πράγματα. Όλες οι προβολές ήταν γεμάτες και το Φεστιβάλ μας «χάρισε» ακόμη δύο έξτρα προβολές, για να μπορέσει περισσότερος κόσμος να τη δει. Η ταινία προβλήθηκε και μετά το φεστιβάλ στο πολύ γνωστό κινηματογράφο Αρσενάλ ως μια από τις 7 επιλογές του φεστιβάλ. Πάντα όμως εγώ είμαι ανικανοποίητος με τη δουλειά μου και πάντα πιστεύω πως θα μπορούσα να είχα κάνει τα πράγματα λίγο καλύτερα.

Μιλήστε μας για την υπόθεση της ταινίας, από πού εμπνευστήκατε την ιδέα και γιατί επιλέξατε την Μαρία Καλλιμάνη ως πρωταγωνίστριά σας;

Η ταινία αφορά στην επιλογή μιας εργαζόμενης από τη Γεωργία, της Νάντιας, η οποία απολύεται κατά παράνομο και απάνθρωπο τρόπο από τους εργοδότες της, τους οποίους, μετά από δώδεκα χρόνια συμβίωσης, θεωρεί πια οικογένειά της.
Την ιδέα για τα υπόγεια αυτά παιχνίδια δύναμης και τις αντιδράσεις των χαρακτήρων τις εμπνεύστηκα από την πραγματικότητα. Βέβαια η Νάντια είναι ένας χαρακτήρας εξαιρετικός που εκπλήσσει, ακριβώς γιατί με τον τρόπο που χειρίζεται τα πράγματα, είναι σαν να μην ανήκει στο δικό μας, αληθινό κόσμο. Είναι πραγματική ηρωίδα. Η Μαρία Καλλιμάνη είναι για μένα σπάνια ηθοποιός. Την είδα στον «Μαχαιροβγάλτη» του Γιάννη Οικονομίδη και με εντυπωσίασε η ενέργειά της, η φυσιογνωμία, η κίνηση, ο ήχος της φωνής της, το βλέμμα της. Δεν έψαξα να βρω άλλη ηθοποιό να παίξει τη Νάντια, δεν έκανα κάστινγκ, γιατί μετά από μια σύντομη συνάντησή μας στο Βερολίνο, ήθελα αμέσως να δουλέψω μαζί της. Ήταν κεραυνοβόλο. Την πίστεψα και με πίστεψε από την πρώτη στιγμή. Συμβαίνει.

Πόσο δύσκολη ήταν η πορεία ως την ολοκλήρωση της ταινίας;

Ήταν μια πολύ ωραία διαδρομή. Είχα καταπληκτικούς συνεργάτες, όλους τους ηθοποιούς που πήραν μέρος, όλη την ομάδα παραγωγής, τον έλληνα παραγωγό μου, Αργύρη Παπαδημητρόπουλο, που σαν σκηνοθέτης μου στάθηκε όπως κανένας άλλος παραγωγός μέχρις ώρας, τον γερμανό παραγωγό μου, Lasse Scharpen, που με στήριξε σε όλα, από την πολύ αρχική ιδέα. Χρωστάω τα πάντα σε όλους όσοι δούλεψαν στην ταινία και πίστεψαν σε αυτό που οραματίστηκα. Δύσκολο ήταν, και είναι ακόμη, όλη η διαδικασία του να συλλάβεις και να εκτελέσεις μια ιδέα κινηματογραφικά, να εκτεθείς δημόσια μαζί της και να περιμένεις να δεις τι θα πει το κοινό, για το οποίο γίνεται όλη αυτή η προσπάθεια.

Το καστ της ταινίας είναι εξαιρετικό. Τι σημαίνει αυτό για τον σκηνοθέτη, κατά πόσο έχετε συγκεκριμένους ηθοποιούς στο μυαλό σας όταν διαμορφώνετε τους χαρακτήρες;

Οι ηθοποιοί και η επαγγελματική τους σχέση με τον σκηνοθέτη είναι φοβερά σημαντική, γνωστό έως κοινότοπο.
Χωρίς εμπιστοσύνη στον σκηνοθέτη, ο ηθοποιός δεν μπορεί να δώσει αυτό που του ζητείται κάθε φορά, που, για κάποιους, δεν είναι τίποτε λιγότερο από την ψυχή του. Τουλάχιστον εμένα δεν με ενδιαφέρει ο εργαλειακός, εξωτερικός χειρισμός του ρόλου από τους ηθοποιούς. Προσπαθώ να καλλιεργήσω την αληθοφάνεια, βοηθώντας τους ηθοποιούς να αφήσουν έξω από τη δουλειά άγχη, φοβίες και φιλοδοξίες που τυχόν εμποδίζουν, έτσι ώστε να είναι όπως λέμε «στη στιγμή».
Καμιά φορά έχω συγκεκριμένους ηθοποιούς όταν γράφω, ακόμη κι αν στο τέλος καταλήξω σε άλλους. Με βοηθά να έχω ένα αληθινό πρόσωπο όταν είμαι σε αυτήν την φάση της δουλειάς. Δεν είναι βέβαια απαραίτητο να είναι φίλοι ή γνωστοί μου. Βασίζομαι στο ένστικτό μου και μόνο όταν αποφασίζω να συνεργαστώ με κάποιον ή όχι. Μπορεί βέβαια να πέσω κι έξω. Είναι μια ανθρώπινη σχέση που πρέπει να πάει βαθιά σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα και έτσι μπορεί να υπάρξουν δυσκολίες, τριβές και εκπλήξεις.

Τι ρόλο παίζει η μουσική στις ταινίες σας; Η Μαριέττα Φαφούτη έγραψε το τραγούδι που ακούγεται στην ταινία, «Φως Μες στο Σκοτάδι», ειδικά για αυτήν. Υπάρχει κάποια σχέση με την ταινία του Ρεϊγάδας «Φως Μετά το Σκοτάδι»;

Η μουσική σε μια ταινία κουβαλάει πάνω της ατόφιο συναίσθημα και θέλησα στην ταινία να τη χρησιμοποιήσω με φειδώ, γιατί αλλιώς μπορεί να επισκίαζε όλες αυτές τις λεπτές ισορροπίες για τις οποίες θέλω να μιλήσω, να κάνει την ταινία μελό.
Η σκηνή με το συγκινητικό τραγούδι της Μαριέττας σε συνδυασμό με το ζευγάρι που το χορεύει, που είναι οι υπέροχοι γονείς του Αργύρη (Παπαδημητρόπουλου), ανήκει για μένα στην καρδιά της ταινίας. Μια τρυφερή εικόνα χωρίς όρια.
Η ταινία του Ρεϊγάδας είναι από τις αγαπημένες μου, αλλά δε θέλησα να κάνω συνειδητά κάποιο σχόλιο ή αναφορά σε αυτή μέσα από το τραγούδι «Φως Μες στο Σκοτάδι». Όμως κι εκεί βλέπουμε την αληθινή αγάπη να παίρνει μια διάσταση έξω από τη δική μας καθημερινή αντίληψη για τα πράγματα και ίσως αυτό να ενώνει με κάποιο τρόπο τις δυο ταινίες, χωρίς να ήταν δική μου πρόθεση. Μου δώσατε μια ωραία ιδέα.

Όταν διαμορφώνετε στο μυαλό σας την ιδέα για μια ταινία, σε ποιο κοινό απευθύνεστε; Θέλω να πω σε ένα παγκοσμιοποιημένο κοινό, χωρίς να έχετε στο νου σας εθνική ταυτότητα και θρησκευτικές αντιλήψεις;

Απευθύνομαι σε όλους, χωρίς βέβαια να έχω την αυταπάτη πως όλοι θα ανήκουν στο κοινό της δουλειάς μου. Δεν αποκλείω κανέναν αλλά προσπαθώ να παραμείνω πιστός στη δική μου οπτική για τη ζωή και το σινεμά. Αν αυτή η οπτική λέει κάτι σε κάποιους που θα δουν την ταινία έχει καλώς.

Το κοινό φέρει πάντα τις δικές του αναγνώσεις στην ταινία και πάντα με εκπλήσσει. Κάθε ταινία, είναι μεγαλύτερη από τις προθέσεις του σκηνοθέτη, γιατί το κοινό είναι το άλλο της μισό. Ο ενθουσιασμός του κοινού για μια ταινία ή η απόρριψή της από αυτό, έχει να κάνει με τη σχέση που η ταινία δημιουργεί με συγκεκριμένους ανθρώπους σε κάποια δεδομένη στιγμή στη ζωή τους. Κάποιοι είναι πιο κοντά και κάποιοι πιο μακριά από αυτήν. Δεν μπορούμε να το έχουμε υπό έλεγχο, ούτε να το επιτάσσουμε. Βέβαια, πρακτικά, για να μπορεί να γίνει μια ταινία, που είναι φοβερά δαπανηρή διαδικασία, πρέπει κανείς να κάνει επιλογές που να πιστεύει εκ των προτέρων πως θα ενδιαφέρουν μια μεγάλη μερίδα κοινού. Αυτού του είδους οι επιλογές είναι απαραίτητες αλλά καμιά φορά και αποπροσανατολιστικές. Το βλέπουμε ακόμη και σε μεγάλους σκηνοθέτες που προσπαθούν να ικανοποιήσουν τη δική τους ανάγκη έκφρασης και τις λεγόμενες ανάγκες της αγοράς και αποτυγχάνουν με πάταγο.

Έχετε εγκατασταθεί μόνιμα στη Γερμανία και έχετε ζήσει κυρίως εκτός Ελλάδας. Είναι μια ανάγκη που είχατε πάντα σε σχέση με την Τέχνη σας;

Έφυγα το ΄88 από την Ελλάδα για σπουδές και επειδή δημιουργήθηκαν οι συνθήκες στη Γερμανία, που μου επέτρεπαν να δουλέψω, έμεινα, πράγμα που όσο κι αν τώρα με ικανοποιεί επαγγελματικά, έχει ένα μεγάλο προσωπικό κόστος.

Παρ’ όλα αυτά παλεύω τώρα με την ιδέα να κάνω επαγγελματικά κάτι στην Αθήνα, να διδάξω, όπως κάνω εδώ και μια δεκαετία στο Βερολίνο.

Η κοινωνία στην οποία έχετε επιλέξει να ζείτε, δεν θεωρείται από εμάς τους «νότιους», ζεστή και ανθρώπινη, πράγμα βέβαια που θα μπορούσε να είναι κι ένα εθνικό κλισέ, ή ένα πρόσχημα για να μην παραδεχτούμε τις δικές μας εθνικές ελλείψεις. Εσείς τι διαπιστώνετε τελικά;

Δεν πιστεύω πως είναι προνόμιο των Ελλήνων να είναι όπως λέτε ζεστοί κι ανθρώπινοι. Τι ανθρώπινο έχει το σύστημα κοινωνικής πρόνοιας που καταρρέει στην Ελλάδα σήμερα; Η συμπεριφορά κάποιων περιθωριακών και μη στοιχείων απέναντι σε μετανάστες και ομοφυλόφιλους; Τι το ζεστό έχει η ανεξήγητη άνοδος της βίας απέναντι στο διαφορετικό;

Πόσο επηρέασε την απόφασή σας να μείνετε μόνιμα εκτός Ελλάδας η κατάσταση που επικρατεί στη χώρα μας; Πιστεύετε στην ατομική ευθύνη;

Αυτό που γίνεται τώρα στη χώρα π.χ. με τη Χαλκιδική και το εργοστάσιο χρυσού εκεί, με την ανεργία, τη φύση, τα ανθρώπινα δικαιώματα, δείχνουν μια χώρα που βυθίζεται αργά και σταθερά σε βαθύ σκοτάδι. Έχουμε όμως τη δύναμη να σταματήσουμε αυτήν την καταστροφική πορεία και φυσικά έχουμε όλοι ατομική ευθύνη. Η πίστη στην πολιτική έχει για πολύ κόσμο χαθεί ανεπιστρεπτί, όμως πρέπει να ψηφίζουμε και μάλιστα αυτούς που μπορεί να πάνε τη χώρα μπροστά και όχι αυτούς που ξεπουλάνε τα πάντα στο όνομα της αγοράς.

Οι άνθρωποι γύρω, αισθάνονται εγκλωβισμένοι σε μια κατάσταση που δεν τους ταιριάζει. Τελικά υπάρχει ελπίδα, υπάρχει στόχος, ακόμη κι όταν τα πράγματα φαίνονται ή είναι τόσο μαύρα;

Η έννοια της ελπίδας είναι στραπατσαρισμένη. Θέλει αγώνα, όχι ελπίδα. Σηκώνεται κανείς το πρωί, παλεύει με τις συνθήκες, μέχρι να πέσει πτώμα στο κρεβάτι το βράδυ και την άλλη μέρα το ίδιο. Κάνει αυτό που θεωρεί σημαντικό και απαραίτητο και δεν κάθεται να σκεφτεί αν αυτό έχει νόημα ή όχι, γιατί τελικά τίποτε δεν έχει νόημα, πέρα από αυτό που του δίνει κανείς όσο ζει. Πού θα βρει τη δύναμη θα μου πείτε όταν γύρω του όλα είναι μαύρα; ΣΤΟ ΣΠΙΤΙ.

Ποιος θεωρείτε ότι είναι λόγος που ο νέος ελληνικός κινηματογράφος βρίσκεται σε ανιούσα -παραγωγική τουλάχιστον- άνθιση και τι γνώμη έχετε για την ποιότητά του αντίστοιχα;

Η άνθιση του ελληνικού κινηματογράφου, όπως τη λέτε, αφορά ουσιαστικά μόνο στο πάθος των ανθρώπων που πραγματικά αφιερώνονται σε αυτόν και στερούνται για να κάνουν τις ταινίες τους. Δεν θα τον ονόμαζα καν «ελληνικό» αφού το ελληνικό κράτος κάνει αυτόν τον καιρό ό,τι μπορεί για να αναχαιτίσει και να καταβαραθρώσει την εγχώρια κινηματογραφική παραγωγή και δεν του αξίζει λοιπόν να υπερηφανεύεται πως έχει κρατικό κινηματογράφο. Εδώ πια μιλάμε για μεμονωμένες περιπτώσεις ιδεολόγων, ανθρώπων με αγάπη και αφοσίωση για τη δουλειά. Αυτό και μόνο σαν γεγονός με συγκινεί και με ενθουσιάζει τόσο, που επικροτώ ακόμη και ταινίες που δε με βρίσκουν απόλυτα σύμφωνο καλλιτεχνικά, απλώς και μόνο επειδή γίνονται. Κάποιες από αυτές τις ταινίες παρουσιάζονται σε παγκόσμια φεστιβάλ και κερδίζουν μόνο με την ποιότητά τους. Είναι εξαιρετικό!

Ποιους νέους έλληνες σκηνοθέτες – συναδέλφους σας θεωρείτε ταλαντούχους;

Πώς είστε στη συνεργασία με τους ηθοποιούς σας; Εκείνοι τι λένε για εσάς; Και μη μου πείτε να τους ρωτήσω…γιατί θα το κάνω!

Αγαπάω ουσιαστικά τους ηθοποιούς και προσπαθώ να κάνω ό,τι περνάει από το χέρι μου για να τους βοηθήσω να εμπιστευτούν όλο το υλικό που φέρνουν από την προσωπική και επαγγελματική τους ζωή στη συνεργασία μας. Δε σημαίνει βέβαια ότι τους χαϊδεύω συνέχεια. Δεν είναι μωρά. Τους φέρομαι με ειλικρίνεια και αυτό καμιά φορά πονάει, αλλά χτίζει αληθινές σχέσεις που μπορεί κανείς να εμπιστευτεί. Αυτό ανήκει εν μέρει στον ορισμό του σκηνοθέτη για μένα. Να φτιάχνει συνθήκες εμπιστοσύνης για τους ηθοποιούς. Ρωτήστε τους να δείτε αν λέω αλήθεια!

Ποιο είναι το πιο τρελό καλλιτεχνικό σας όνειρο;
Να έχω όσα λεφτά χρειάζεται προκειμένου να δουλεύω, όπως ακριβώς και με όποιους ακριβώς θέλω. Δεν ακούγεται και τόσο τρελό μάλλον, αλλά, αν σκεφτεί κανείς πώς δουλεύουν τα πράγματα στο σινεμά, είναι.

Έχει ήδη ξεκινήσει η ιδέα της επόμενης ταινίας; Θα μπορούσατε να μας μιλήσετε λίγο για αυτήν, χωρίς φυσικά να την «κάψετε»;
Μόνο σκέψεις πρoς το παρόν, κανένα ώριμο σχέδιο. Ρωτήστε με ξανά σε μερικούς μήνες…

Συνέντευξη: Τζένη Παπαγεωργίου