Απεικονίσεις της Παναγίας στο Μουσείο Μπενάκη

43

Το μουσείο Μπενάκη, συμμετέχοντας στον παγκόσμιο εορτασμό για τη συμπλήρωση των 2000 χρόνων από τη γέννηση του Χριστού, οργανώνει την έκθεση με θέμα Μήτηρ Θεού: Απεικονίσεις της Παναγίας στη βυζαντινή τέχνη. Η παρουσίαση τελεί υπό την αιγίδα του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου και θα διαρκέσει από τις 18 Οκτωβρίου 2000 έως τις 18 Ιανουαρίου του 2001.

Το κόστος της έκθεσης, την οποία στις 18/10 θα εγκαινιάσει ο Οικουμενικός Πατριάρχης, φτάνει τα 300 εκατομμύρια δραχμές, ενώ μέχρι τώρα έχουν συγκεντρωθεί μόλις τα 75 εκατ. δρχ. Υπεύθυνη για την οργάνωση της παρουσίασης είναι η βυζαντινολόγος δρ.Μαρία Βασιλάκη.

Στόχος της πρωτοβουλίας του Μουσείου Μπενάκη είναι να παρουσιάσει στο ευρύ κοινό έργα βυζαντινής τέχνης από το χώρο των εικόνων, εικονογραφημένα χειρόγραφα, έργα μεταλλοτεχνίας, κ.ά.

Η παρουσίαση περιστρέφεται γύρω από έξι ενότητες: τις πρώιμες απεικονίσεις της Παναγίας, τη δημόσια λατρεία της Παναγίας, τη δημιουργία της εικόνας της Παναγίας της Οδηγήτριας και τη λατρεία της στην Κωνσταντινούπολη, την ιδιωτική λατρεία της Παναγίας, τη λατρεία της ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση και, τέλος, απεικονίσεις της Παναγίας βρεφοκρατούσας αλλά και τη σύνδεσή τους με το Πάθος.

Η πρώτη ενότητα περιλαμβάνει έργα που χρονολογούνται από τον 4ο μέχρι και τον 6ο αιώνα, όπως εγκαυστικές εικόνες της Παναγίας βρεφοκρατούσας από τη Μονή της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά και το Μουσείο της Ανατολικής και Δυτικής Τέχνης του Κιέβου, ξυλόγλυπτο κοπτικό ανάγλυφο με την Παναγία του Ευαγγελισμού από το Μουσείο του Λούβρου ή πλάκα από ελεφαντοστό με τη Γέννηση και την Προσκύνηση των Μάγων από το Βρετανικό Μουσείο.

Στη δεύτερη ενότητα, οι επισκέπτες μπορούν να γνωρίσουν τις εικόνες, πάνω στις οποίες στηρίχτηκε και διαδόθηκε η λατρεία της Μεγαλόχαρης στον Ορθόδοξο κόσμο, αλλά και να θαυμάσουν αντιπροσωπευτικά παραδείγματα, την Παναγία Βλαχερνίτισσα, Ελεούσα, Γαλακτοτροφούσα και Πελαγονήτισσα. Τα έργα αυτά προέρχονται από μεγάλα μουσεία της Ελλάδας και του εξωτερικού, όπως το Βυζαντινό Μουσείο και το Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού, το Victoria and Albert Museum του Λονδίνου, τα Μουσεία του Κρεμλίνου στη Μόσχα, τη Walters Art Gallery της Βαλτιμόρης κ.ά.

Η επόμενη ενότητα μας επιφυλάσσει ένα εικονογραφημένο χειρόγραφο του 13ου αιώνα από την Ιερά Μονή της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά, που απεικονίζει τον Ευαγγελιστή Λουκά να ζωγραφίζει την εικόνα της Παναγίας Οδηγήτριας, μία εικόνα του Βρετανικού Μουσείου με την Αναστήλωση των εικόνων, η οποία χρονολογείται στα 1400, εικονογραφημένο Ψαλτήριο του 13ου αι. από τα Κρατικά Μουσεία Βερολίνου-Kupferstchkabinett, με τη μικρογραφία της λατρείας της εικόνας της Παναγίας Οδηγήτριας στην Κωνσταντινούπολη. Στην ίδια ενότητα πρόκειται να εκτεθούν περιώνυμες εικόνες-αντίγραφα της Παναγίας Οδηγήτριας, σε ψηφιδωτό και αυγοτέμπερα, καθώς επίσης έργα σε ελεφαντοστό και μέταλλο.

Σε πολλά αντικείμενα ιδιωτικής χρήσης και λατρείας έχουν διασωθεί απεικονίσεις ή επικλήσεις προς την Παναγία. Εκεί, λοιπόν, επικεντρώνει το ενδιαφέρον των επισκεπτών η τέταρτη ενότητα, στην οποία παρουσιάζονται κοσμήματα, στα οποία έχουμε τόσο μεμονωμένες απεικονίσεις της όσο και σκηνές, όπου η Παναγία διαδραματίζει βασικό ρόλο. Παράλληλα, σε αυτό το μέρος θα εκτεθούν υφάσματα προσωπικής χρήσης, αλλά και έργα από το Μουσείο Κανελλοπούλου, το Μουσείο Μπενάκη, το Μητροπολιτικό Μουσείο της Ν.Υόρκης, το Μουσείο του Λούβρου και ιδιωτικές συλλογές, ενώ αξίζει να αναφερθεί ότι θα εκτεθεί και το περίφημο δίπτυχο της Μαρίας Παλαιολογίνας και του Θωμά Πρελιούμποβιτς, το οποίο φυλάσσεται στο επισκοπικό Μουσείο της Cuenca στην Ισπανία.

Στην πέμπτη ενότητα, η οποία σχετίζεται με τη λατρεία της Παναγίας στη Δύση, παρουσιάζονται έργα με στοιχεία Βυζαντινής και Ιταλικής Τέχνης, έργα που έχουν γίνει στο Βυζάντιο ή στη Δύση. Σκοπός αυτού του μέρους είναι να φωτίσει τις συνθήκες παραγωγής τους.

Το έκτο και τελευταίο μέρος περιλαμβάνει εικόνες που υπογραμμίζουν τη σχέση τους με το τυπικό της Ορθόδοξης Εκκλησίας και ιδιαίτερα με τη λειτουργία της Μεγάλης Εβδομάδας, καθώς πιστεύεται ότι αποτελούσαν εικόνες περιφοράς, κατά τη λειτουργία της Μ.Παρασκευής. Στην ενότητα αυτή θα εκτεθεί και το πρόσφατο απόκτημα του μουσείου Μπενάκη, η Παναγία θρηνούσα, καθώς και μία σειρά από εικόνες που θεωρούνται ότι απεικονίζουν το Πάθος, οι οποίες προέρχονται από την Κύπρο, το Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών, κ.α.

Ομως, την ενότητα αυτή λαμπρύνει η περίφημη αμφιπρόσωπη εικόνα του 14ου αιώνα από το Poganovo, με την Παναγία Καταφυγή και τον Αγιο Ιωάννη το Θεολόγο στη μία πλευρά και το Θαύμα του Χριστού από τη Μονή Λατόμου στην άλλη. Η εικόνα αυτή σήμερα εκτίθεται στην Εθνική Πινακοθήκη της Σόφιας.

Πέρα από τα μουσεία που προαναφέρθηκαν, η έκθεση φιλοξενεί έργα που προέρχονται από μουσεία τις Αιγύπτου, τη Βουλγαρίας, τη Γερμανίας, της Ελβετίας, της Ιταλίας, της Ολλανδίας, της Ουκρανίας και της Σερβίας.

Κατά τη διάρκεια της έκθεσης πρόκειται να οργανωθεί ένα διεθνές συμπόσιο με τη συμμετοχή διαφόρων επιστημόνων, το οποίο θα περιλαμβάνει σειρά διαλέξεων και μουσικές βραδιές για το κοινό. Για τις ανάγκες της παρουσίασης, το τμήμα εκπαιδευτικών προγραμμάτων του μουσείου Μπενάκη έχει αναλάβει την οργάνωση ειδικού προγράμματος για τους μαθητές των σχολείων, το τμήμα τεκμηρίωσης του μουσείου έχει προχωρήσει στη δημιουργία εφαρμογής πολυμέσων, ενώ το σύνολο της έκθεσης συνοδεύει ένας εικονογραφημένος κατάλογος.

Newsroom ΑΛΤΕΡ ΕΓΚΟ