Πού βρίσκονται οι πιο απειλούμενες γλώσσες στον κόσμο;

Η Διεθνής Ημέρα Μητρικής Γλώσσας γιορτάζεται κάθε χρόνο από το 2000 με σκοπό να προωθήσει την ειρήνη και την πολυγλωσσία σε όλο τον κόσμο και να προστατεύσει όλες τις μητρικές γλώσσες.

Αφορμή για την υιοθέτησή της στάθηκε η Σφαγή της Ντάκα στις 21 Φεβρουαρίου 1952, όταν φοιτητές του Ανατολικού Πακιστάν (σημερινό Μπανγκλαντές) ξεσηκώθηκαν, στα πλαίσια του «Γλωσσικού Κινήματος», για να εμποδίσουν την απαγόρευση της γλώσσας τους Μπενγκάλι και την υιοθέτηση της επίσημης γλώσσας του Πακιστάν, Ουρντού.

Η αστυνομία έπνιξε τη διαμαρτυρία τους στο αίμα με αποτέλεσμα τουλάχιστον τέσσερις νεκρούς. Η ημέρα ξεκίνησε να γιορτάζεται στο Μπανγκλαντές ως «Ημέρα του Γλωσσικού Κινήματος», για να αναγνωριστεί μετά από την UNESCO.

Στο Μπανγκλαντές η 21η Φεβρουαρίου είναι επίσημη αργία.

Ποιες γλώσσες κυριαρχούν

Σήμερα, σε όλο τον κόσμο ομιλούνται περισσότερες από 7.000 γλώσσες και τουλάχιστον 3.000 από αυτές, ή το 40%, είναι απειλούμενες, σύμφωνα με το Al Jazeera.

Η αγγλική είναι η πιο διαδεδομένη γλώσσα, με περίπου 1,5 δισεκατομμύρια ομιλητές σε 186 χώρες.

Δύο στους δέκα ομιλητές της αγγλικής είναι φυσικοί ομιλητές, ενώ το υπόλοιπο 80% μιλά αγγλικά ως δεύτερη, τρίτη ή περαιτέρω γλώσσα, κατά το Ethnologue, μια βάση δεδομένων που καταγράφει τις γλώσσες του κόσμου.

Τα κινεζικά μανδαρινικά είναι η δεύτερη πιο ομιλούμενη γλώσσα με σχεδόν 1,2 δισεκατομμύρια ομιλητές.

Ωστόσο, αν ληφθούν υπόψη οι γηγενείς ομιλητές, είναι η μεγαλύτερη γλώσσα στον κόσμο, αυτό οφείλεται στον μεγάλο πληθυσμό της Κίνας.

Τα χίντι (ινδικά) βρίσκονται στην τρίτη θέση με 609 εκατομμύρια ομιλητές, ακολουθούμενα από τα ισπανικά (559 εκατομμύρια) και τα τυποποιημένα αραβικά (335 εκατομμύρια).

Γραφές στις πιο δημοφιλείς γλώσσες του κόσμου

Υπάρχουν 293 γνωστές γραφές – σύνολα γραφικών χαρακτήρων που χρησιμοποιούνται για τη γραφή μιας γλώσσας – σύμφωνα με το The World’s Writing Systems, ένα βιβλίο αναφοράς για τις παγκόσμιες γραφές.

Περισσότερες από 156 γραφές χρησιμοποιούνται ακόμη και σήμερα, ενώ περισσότερες από 137 ιστορικές γραφές, συμπεριλαμβανομένων των αιγυπτιακών ιερογλυφικών και των αζτέκικων εικονογραμμάτων, δεν χρησιμοποιούνται πλέον.

Η λατινική γραφή, που χρησιμοποιείται για τη γραφή της αγγλικής, γαλλικής, ισπανικής, γερμανικής και άλλων γλωσσών, χρησιμοποιείται σε τουλάχιστον 305 από τις 7.139 γνωστές ζωντανές ανθρώπινες γλώσσες του κόσμου.

Πάνω από το 70% του παγκόσμιου πληθυσμού τη χρησιμοποιεί.

Ποιες είναι οι πιο απειλούμενες γλώσσες;

Από τις 7.159 γλώσσες που ομιλούνται παγκοσμίως, 3.193 (44%) είναι απειλούμενες, 3.479 (49%) είναι σταθερές και 487 (7%) είναι θεσμικές, που σημαίνει ότι χρησιμοποιούνται από κυβερνήσεις, σχολεία και μέσα μαζικής ενημέρωσης.

Μια γλώσσα γίνεται απειλούμενη όταν οι χρήστες της αρχίζουν να μεταδίδουν μια πιο κυρίαρχη γλώσσα στα παιδιά της κοινότητας.

Πολλές χρησιμοποιούνται ως δεύτερες γλώσσες.

Σύμφωνα με το Ethnologue, περίπου 337 γλώσσες θεωρούνται αδρανείς, ενώ 454 έχουν εκλείψει.

Οι αδρανείς γλώσσες είναι εκείνες που δεν έχουν πλέον ικανούς ομιλητές, αλλά εξακολουθούν να έχουν κοινωνική χρήση και αποτελούν μέρος της ταυτότητας μιας εθνοτικής κοινότητας.

Οι εκλείψασες γλώσσες είναι εκείνες που δεν έχουν ομιλητές και δεν έχουν κοινωνική χρήση ή ομάδες που τις θεωρούν μέρος της κληρονομιάς ή της ταυτότητάς τους.

Σύμφωνα με το Ethnologue, 88,1 εκατομμύρια άνθρωποι μιλούν μια απειλούμενη γλώσσα ως μητρική τους γλώσσα. Υπάρχουν:

• 1.431 γλώσσες με λιγότερους από 1.000 ομιλητές ως πρώτη γλώσσα
• 463 με λιγότερους από 100 ομιλητές
• 110 με λιγότερους από 10 ομιλητές

Μόνο 25 χώρες φιλοξενούν περίπου το 80% των απειλούμενων γλωσσών του κόσμου. Η Ωκεανία έχει τις περισσότερες γλώσσες που κινδυνεύουν με εξαφάνιση, ακολουθούμενη από την Ασία, την Αφρική και την Αμερική.

Μερικές από τις γλώσσες που κινδυνεύουν με εξαφάνιση είναι:

Ωκεανία

Στην Αυστραλία, η Yugambeh, μια γλώσσα των Αβοριγίνων που κινδυνεύει με εξαφάνιση, ομιλείται από τον λαό Yugambeh, κυρίως στην Gold Coast, το Scenic Rim και το Logan στην ανατολική Αυστραλία.

Τα τελευταία χρόνια, ένα ισχυρό πρόγραμμα αναζωογόνησης υπό την ηγεσία της κοινότητας και η χρήση εφαρμογών εκμάθησης έχουν κάνει τη γλώσσα πιο προσιτή στις νεότερες γενιές.

View this post on Instagram

A post shared by Yugambeh Aboriginal Dancers (@yugambeh_dancers)

Ασία

Η γλώσσα Ainu (Ainu Itak) της Ιαπωνίας είναι μια γλώσσα που κινδυνεύει σοβαρά με εξαφάνιση.

Σύμφωνα με την UNESCO, δεν μπορεί να συνδεθεί με βεβαιότητα με καμία γλωσσική οικογένεια. Ο ακριβής αριθμός των ομιλητών της γλώσσας Ainu είναι άγνωστος, ωστόσο μια έρευνα του 2006 έδειξε ότι από τους 23.782 Ainu, 304 γνωρίζουν τη γλώσσα.

Αφρική

Στην Αιθιοπία, η Ongota είναι μια γλώσσα που κινδυνεύει σοβαρά με εξαφάνιση.

Μιλούνταν από μια κοινότητα στη δυτική όχθη του ποταμού Weito στη νοτιοδυτική Αιθιοπία. Απομένουν μόνο περίπου 400 μέλη της κοινότητας, με μια χούφτα ηλικιωμένων να μιλούν τη γλώσσα.

Αμερική

Στη Βόρεια και Κεντρική Αμερική, σχεδόν όλες οι αυτόχθονες γλώσσες είναι απειλούμενες.

Η κρεολική της Λουιζιάνα, μια κρεολική γλώσσα με βάση τα γαλλικά και επιρροές από την Αφρική και τους αυτόχθονες, είναι μια γλώσσα που κινδυνεύει σοβαρά με εξαφάνιση στις Ηνωμένες Πολιτείες, με τους ηλικιωμένους να είναι οι κύριοι ομιλητές της.

Η Leco είναι μια απειλούμενη αυτόχθονη γλώσσα που ομιλείται στη Βολιβία και θεωρείται απομονωμένη γλώσσα, δηλαδή μια γλώσσα που δεν έχει γενετική σχέση με άλλες γλώσσες.

Η γλώσσα ομιλείται πλέον μόνο από ηλικιωμένους, με τον πληθυσμό της εθνοτικής ομάδας Leco να αριθμεί μόνο περίπου 13.500 άτομα.

Ευρώπη

Η κορνουαλική (Kernewek), που ομιλείται στη νοτιοδυτική Αγγλία, είχε χαρακτηριστεί ως εξαφανισμένη γλώσσα από την UNESCO, μέχρι που αναβίωσε και το 2010 άλλαξε σε γλώσσα που κινδυνεύει με εξαφάνιση.

Ομιλείται ως πρώτη γλώσσα από 563 άτομα σύμφωνα με την απογραφή της Αγγλίας και της Ουαλίας του 2021.

Ο γλωσσικός ιμπεριαλισμός

Γιατί όμως εξαφανίζονται οι γλώσσες;

Η απάντηση δεν σχετίζεται μόνο με φυσικές δημογραφικές μεταβολές ή με την παγκοσμιοποίηση, αλλά και με βαθύτερες σχέσεις εξουσίας που διαμορφώνουν το γλωσσικό τοπίο.

Ένας από τους βασικούς παράγοντες είναι ο γλωσσικός ιμπεριαλισμός (linguistic imperialism), δηλαδή η κυριαρχία ισχυρών γλωσσών εις βάρος άλλων, λιγότερο διαδεδομένων.

Ο όρος συνδέεται κυρίως με τον γλωσσολόγο Robert Phillipson και το έργο του Linguistic Imperialism, όπου αναλύεται πώς η εξάπλωση της αγγλικής γλώσσας συνδέεται με ιστορικές, πολιτικές και οικονομικές δομές ισχύος.

Η ιστορία προσφέρει χαρακτηριστικά παραδείγματα.

@joedotie«That’s probably the worst thing they’ve done to the Irish people, to make them feel like there is no value in Irish.» 🇮🇪 We chatted to Kneecap about the current state of the Irish language and how it was almost completely wiped out by the English. #Irish #IrishLanguage #Gaeilge #Kneecap #Ireland♬ original sound – JOE.ie

Στην Ιρλανδία, η ιρλανδική γλώσσα (Gaeilge) υποχώρησε δραματικά κατά την περίοδο της βρετανικής κυριαρχίας, όταν η αγγλική επιβλήθηκε στη διοίκηση και στην εκπαίδευση, με αποτέλεσμα γενιές Ιρλανδών να στραφούν στην αγγλική για κοινωνική και οικονομική ανέλιξη.

Αντίστοιχα, στη Σκωτία, η γαελική γλώσσα περιορίστηκε σημαντικά μετά τις πολιτικές αφομοίωσης που ακολούθησαν τις εξεγέρσεις του 18ου αιώνα.

Στον Καναδά, οι αυτόχθονες γλώσσες υπέστησαν σοβαρό πλήγμα εξαιτίας των οικοτροφείων (residential schools), όπου τα παιδιά υποχρεώνονταν να εγκαταλείψουν τη μητρική τους γλώσσα. Παρόμοια, στην Αυστραλία, πολλές γλώσσες των Αβοριγίνων περιθωριοποιήθηκαν λόγω αποικιακών πολιτικών και κοινωνικών πιέσεων.

Η επικράτηση μιας κυρίαρχης γλώσσας στην εκπαίδευση, στη διοίκηση, στην επιστήμη και στα μέσα ενημέρωσης δημιουργεί ένα περιβάλλον όπου οι μικρότερες γλώσσες θεωρούνται λιγότερο «χρήσιμες».

Οι γονείς, επιδιώκοντας καλύτερες ευκαιρίες για τα παιδιά τους, συχνά σταματούν να μεταδίδουν τη μητρική τους γλώσσα. Έτσι διακόπτεται η διαγενεακή συνέχεια, γεγονός που αποτελεί κρίσιμο σημείο στην πορεία προς την εξαφάνιση.

Ο γλωσσικός ιμπεριαλισμός, επομένως, δεν εκδηλώνεται μόνο μέσω άμεσης απαγόρευσης, αλλά και μέσα από άνισες δομές κύρους και εξουσίας.

Η απώλεια μιας γλώσσας συνεπάγεται απώλεια πολιτισμικής μνήμης, παραδόσεων και μοναδικών τρόπων κατανόησης του κόσμου.

Για τον λόγο αυτό, η ενίσχυση της πολυγλωσσίας και των πολιτικών προστασίας των απειλούμενων γλωσσών αποτελεί αναγκαίο βήμα για τη διατήρηση της παγκόσμιας πολιτισμικής ποικιλομορφίας.