Αλεξάντρ Πούσκιν: Ο άξων της ρωσσικής τέχνης

Στις 29 Ιανουαρίου (10 Φεβρουαρίου με το νέο ημερολόγιο) 1837 απεβίωσε στην Αγία Πετρούπολη ο μέγας ρώσος ποιητής, δραματουργός και πεζογράφος Αλεξάντρ Σεργκέγεβιτς Πούσκιν, ένας ρομαντικός που έφυγε νωρίς.

Ο Πούσκιν, ο οποίος είχε γεννηθεί στη Μόσχα στις 26 Μαΐου (6 Ιουνίου με το νέο ημερολόγιο) 1799, θεωρείται ως η προσωποποίηση του ρωσικού πνεύματος, η ενσάρκωση της ρωσικής ψυχής.

«Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 25.8.1956, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ως ένας διανοούμενος που ασχολήθηκε με όλα τα λογοτεχνικά είδη, ο Πούσκιν ήταν εκείνος που, κατά γενική παραδοχή, διαμόρφωσε τη νεότερη ρωσική γλώσσα και έθεσε τα κοινωνικά ζητήματα που έμελλε να επικρατήσουν στη ρωσική λογοτεχνία επί δύο αιώνες.

«Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 18.2.1961, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Πέραν των άλλων, ο Πούσκιν υπήρξε ένθερμος φιλέλληνας και υπερασπίστηκε με πάθος την Ελληνική Επανάσταση.

Στο φύλλο των «Αθηναϊκών Νέων» που είχε κυκλοφορήσει την Παρασκευή 5 Μαρτίου 1937, και επί τη ευκαιρία μιας φιλολογικής εσπερίδος που επρόκειτο να δοθεί εις μνήμην του Πούσκιν το απόγευμα εκείνης της ημέρας «εις την ενταύθα ρωσσικήν πρεσβείαν» (σ.σ. για τη συμπλήρωση ενός αιώνα από το θάνατό του), είχε δημοσιευτεί ένα κείμενο της λογοτέχνιδος Ελένης Σιφναίου.

«ΑΘΗΝΑΪΚΑ ΝΕΑ», 5.3.1937, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Η Σιφναίου είχε ζήσει στη Ρωσία και είχε μελετήσει το έργο του Πούσκιν από το πρωτότυπο.

«ΑΘΗΝΑΪΚΑ ΝΕΑ», 5.3.1937, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ως εκ τούτου, το συγκεκριμένο γραπτό της, από το οποίο προέρχονται τα κατωτέρω αποσπάσματα, ήταν μια αξιοπρόσεκτη σκιαγραφία της ζωής και του έργου του μεγάλου ρώσου λογοτέχνη.

Ο Αλέξανδρος Σεργίεβιτς Πούσκιν εγεννήθη εις Μόσχαν την 26 Μαΐου 1799 και απέθανεν εις Πετρούπολιν τον Ιανουάριον του 1837. Κατήγετο από αριστοκρατικήν οικογένειαν προερχομένην εκ Πρωσσίας και εμφανισθείσαν εις την ιστορίαν της Ρωσσίας από των χρόνων του Αλεξάνδρου Νιέβσκη. Εις τας φλέβας του έρρεεν αφρικανικόν αίμα, εφόσον η μήτηρ του ήτο εγγονή του Αβησσυνού πρίγκηπος Αννίβα, του «Μαύρου του Μεγάλου Πέτρου», εις τον οποίον εδόθη ο τίτλος του στρατηγού της φρουράς.

Ο μικρός Πούσκιν ανετράφη από Γάλλους και Γαλλίδας παιδαγωγούς. Εγνώριζεν από τρυφεράς ηλικίας την γαλλικήν και αγγλικήν γλώσσαν, ωμίλει δε ελάχιστα την ρωσσικήν. Εις την αφήγησιν όμως των ρωσσικών μύθων, παροιμιών και παραμυθιών υπό της τροφού του, ο ποιητής ενεπλήσθη (σ.σ. οικειοποιήθηκε πλήρως ή διαποτίστηκε από) πολλών λαϊκών εκφράσεων, που εστιχούργησε εις τα λαϊκά τραγούδια του.

«ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ», 11.2.1937, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Όταν ετελείωσε τας σπουδάς του, εισήχθη εις το υπουργείον των Εξωτερικών ως ακόλουθος μετά του φίλου του πρίγκηπος Αλεξάνδρου Γοντσαρώφ. Κατά τα πρώτα έτη της νεότητός του ο Πούσκιν διήγε τον άτακτον βίον των πλουσίων νέων της Πετρουπόλεως, έγραφε και εκυκλοφόρει σκανδαλώδη επιγράμματα θίγοντα ανώτερα πρόσωπα της διοικήσεως και της κοινωνίας, εν τέλει δε εκυκλοφόρησε το αντιθρησκευτικόν του ποίημα «Γαβριηλίς», που επροκάλεσε μεγάλο σκάνδαλον. Εξωρίσθη τότε υπό του αυτοκράτορος Αλεξάνδρου του Α’ εις Αικατερινοσλάβ, εις την μεσημβρινήν Ρωσσίαν, και κατόπιν εις Καύκασον, όπου απεκαλύφθη η μεγάλη δύναμις της φαντασίας του Πούσκιν.

Εκ Καυκάσου μετέβη διά θαλάσσης εις Κριμαίαν, επεσκέφθη δε το Μπαξέ-Σαράι (αρχαίαν πρωτεύουσαν των Τατάρων) και ετοποθετήθη εις Κισενιώφ (σ.σ. το Κισινιόφ ή Κισινάου, νυν πρωτεύουσα της Μολδαβίας) και κατόπιν εις Οδησσόν — ελληνικήν τότε παροικίαν. Εκεί έγραψε και το υπέρ της Ελλάδος ποίημά του. Και εκεί όμως εξηκολούθει να γράφη σκανδαλώδη ποιήματα. Ο τσάρος διέταξε τότε την διαγραφήν του από το υπουργείον των Εξωτερικών και την μεταφοράν του εις το πατρικόν του κτήμα Μιχαηλόβσκoε, όπου τον ηκολούθησε και η τροφός του (νιάνια). Εκεί, «εις την ποιητικήν μοναξιάν», ο Πούσκιν έγραψε και τα περισσότερα εκ των αριστουργημάτων του. […]

Ημείς οι εκ Ρωσσίας Έλληνες που εδιαβάσαμεν και εδιδάχθημεν τα έργα του Πούσκιν, αναγνωρίζομεν τον μεγάλον δημιουργόν, αισθανόμεθα βαθειά όλον τον πλούτον της θαυμαστής του εμπνεύσεως, του αδρού των στίχων του νοήματος, μίαν πραγματικήν αποκάλυψιν υπερόχου διανοήσεως — «νοιώθουμε τους πονεμένους αντίλαλους της ψυχής του και τα κρυφομιλήματα της καρδιάς του».

«Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 18.2.1961, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Οι στίχοι του Πούσκιν μοιάζουν «με τη θλιμμένη ψυχή του κόσμου που περνά μέσα στην πνοή του Μπετόβεν». Η γλαφυρότης του ρυθμού μάς συναρπάζει, μας συγκινεί μέχρι δακρύων.

Ο Πούσκιν λατρεύεται από τους Ρώσσους όλων των εποχών. Το «Σπιτάκι της Καλόμκας», αι «Μικραί Τραγωδίαι», οι «Ατσίγγανοι», αι «Αφηγήσεις του Μπέλκιν», το δραματικό «Ρούσλαν και Λιουδμήλα», η «Ντάμα Πίκα» (το μυστήριον των τριών χαρτιών που εμελοποίησε ο Τσαϊκόφσκι) είνε αληθινά αριστουργήματα.

Ο «Μπόρις Γκοντουνώφ» —το θαυμάσιον ποίημα που εμελοποίησε ο Μουσόρσκυ— και ο «Ευγένιος Ονέγιν» θεωρούνται διαμάντια της ρωσσικής ποιήσεως. Το πρώτον το απετελείωσε ο ποιητής το φθινόπωρον του 1825, και το δεύτερον την άνοιξιν του 1828 εις το γραφικό χωριό του Μιχαηλόβσκoε, «μέσα εις την ευεργετική του μοναξιά», όπως συνήθιζε να λέγη εις τους φίλους του.

Άλλα του έργα είνε η «Κόρη του λοχαγού», ο «Κόμης Νούλλιν» και η «Πολτάβα», που μετέφρασεν εκ του ρωσσικού εις στίχους ο αείμνηστος λόγιος Π. Σακελλαρίδης. Πολλά λυρικά του ποιήματα μετεφράσθησαν από τον αείμνηστον επίσης λογοτέχνην και ποιητήν Θεόδωρον Βελλιανίτην.

Το αριστούργημα του Πούσκιν «Ευγένιος Ονέγιν» ανεστάτωσε τότε την Ρωσσίαν λόγω του ρωμαντικού του θέματος και της θαυμασίας στιχουργήσεώς του. Ο Ευγένιος Ονέγιν ήλθε μετά τον Δον Ζουάν και τον Μάνφρεντ, μετά τον Βέρθερον και τον Ρενέ. Ο λόρδος Βύρων, ο Γκαίτε, ο Σατωβριάνδος είχαν ήδη δημιουργήση το αινιγματικόν πρόσωπον του αιώνος των με τα ελαττώματά του, την ματαιοδοξίαν και την επιπολαιότητα των κοινών ανθρώπων.

Ο «Ευγένιος Ονέγιν» και ιδίως ο «Μπόρις Γκοντουνώφ» είνε τα αγαπημένα έργα του μεγάλου ποιητού. «Είμαι βέβαιος», έλεγε εις τους φίλους του, «ότι το θέατρόν μας πρέπει να διαμορφωθή τελείως, και δι’ αυτόν τον λόγον προσεπάθησα ν’ ακολουθήσω την σχολήν του μεγάλου πατέρα μας, του Σαίξπηρ».

Ο Πούσκιν όμως βαθμηδόν χάνει την επιρροήν των ξένων άσσων της ποιήσεως και ξαναβρίσκει τον εαυτόν του. Γίνεται ο κατ’ εξοχήν Ρώσσος ποιητής, ο υμνητής της στέπας, ο γνώστης της ρωσσικής ψυχής. Αποτραβηχθείς από την τύρβην της κοσμικής ζωής επί ολίγα έτη με την πιστήν του τροφόν, που τον ανέθρεψε και που τον ηκολούθησεν εις τους δύο σταθμούς της ζωής του, όπου εξόριστος και μόνος έγραφε διαρκώς, δημιουργεί τα αριστουργήματά του, στιχουργεί τα παραμύθια, τους θρύλους και τας καυκασιανάς παραδόσεις, που του διηγείται η πιστή και αφωσιωμένη γρηούλα που τον παρηγορούσε εις τας δυσκολωτέρας στιγμάς της ζωής του, με την παροιμιώδη της απλότητα και την μητρικήν αληθώς στοργήν της.

Ο μέγας Ρώσσος ποιητής —είπε ο Τουργκένιεφ— είνε ο άξων της ρωσσικής τέχνης, ο πλανήτης, πέριξ του οποίου κινούνται οι δορυφόροι της ποιήσεως. Εδημιούργησε τον περίφημον μονόλογον του Φιλαργύρου Ιππότου, τον οποίον και ο Σαίξπηρ ακόμη θα ήτο υπερήφανος να υπογράψη. Εκείνο που είνε αξιοσημείωτον εις τον Πούσκιν είνε το πάθος, εναρμονιζόμενον με την γαλήνην και ηρεμίαν που αποτελεί την πραγματικήν του προσωπικότητα.

Όπως ο Δάντης, διεμόρφωσε την ρωσσικήν γλώσσαν, την εξιδανίκευσε, εδημιούργησε την ρωσσικήν φιλολογίαν, που ηκολούθησαν οι μετέπειτα ποιηταί και συγγραφείς. Είχε πη κάποτε: «Η ψυχή μου ηυρύνθη… Αισθάνομαι ότι τώρα μόνον μπορώ να δημιουργήσω κάτι καλό». Δυστυχώς μία σφαίρα περιστρόφου —εμονομάχησε με τον γυναικάδελφόν του, νόθον υιόν του Ολλανδού πρέσβεως, Νταντές— διέκοψε τόσο ενωρίς αυτήν την άνθισιν του ταλάντου του, που είχε φθάση εις το ζενίθ.

[…]

Η ζωή του Πούσκιν ομοιάζει με καταιγίδα της στέπας. […] Η δόξα του αναζή ύστερα από εκατόν έτη εις τας ψυχάς των Ρώσσων, που τον ελάτρευσαν, και των εκ Ρωσσίας Ελλήνων, που ησθάνθησαν μέσα εις την νοσταλγικήν του ειλικρίνειαν την υπέροχόν του διανόησιν, τας επικάς αστραπάς του μεγάλου ταλάντου του.