Road Of The Gypsies – Κριτική

“Kι ήρθαν οι γύφτοι οι λακτάδες…πλάσμα εσύ από ήχο, πλάσμα ρυθμού και πλάσμα ονείρου, εσύ ‘σαι η γλώσσα τους η μία κι η ασάλευτη κι η μυστική!
Κι ήρθαν οι γύφτοι οι μουσικοί”
Κωστής Παλαμάς από τον “Δωδεκάλογο του Γύφτου”
Δύο είναι τα παραδοσιακά επαγγέλματα των τσιγγάνων: σιδεράδες και οργανοπαίκτες. Στις αέναες μετακινήσεις τους από τη μακρινή Ινδία ως την Ευρώπη (τον 11ο αιώνα κάνουν την εμφάνισή τους στο Βυζάντιο κι από τον 15ο μαρτυρείται η παρουσία τους στον υπόλοιπο ευρωπαϊκό χώρο) μεταφέρουν μύθους και παραδόσεις, τέχνες και τεχνικές, λαϊκούς σκοπούς και μουσικά όργανα. Στο σκληρό τους αγώνα για επιβίωση, σε χώρους που συχνά τους είδαν με καχυποψία (με αποκορύφωμα τη χιτλερική γενοκτονία), αναπτύσσουν την εκθαμβωτική δεξιοτεχνία τους. Στις συμβάσεις της αστικής ηθικής αντιτάσσουν το πάθος τους για ζωή κι ελευθερία, με πρωταρχικό σύμβολο τη βιωματική σχέση τους με τη μουσική και το χορό. Οι δύο αυτοί δίσκοι διατρέχουν τους δρόμους των τσιγγάνων σε όλη τη μεγάλη “ανατολική περιοχή” από τη Μεσόγειο και τα Βαλκάνια ως το Αφγανιστάν και το Ρατζαστάν της Ινδίας. Αν και συχνά υιοθέτησαν στοιχεία από τις μουσικές των χωρών όπου εγκαταστάθηκαν, οι περιπλανώμενοι αυτοί βάρδοι τα “φιλτράρησαν” μέσα από τη μουσική τους ευαισθησία κι επηρέασαν με τη σειρά τους σε εξαιρετικό βαθμό τη διαμόρφωση του τοπικού ύφους σε πολλές χώρες. Αυτό φαίνεται ανάγλυφα στις συναρπαστικές μουσικές διαδρομές που πραγματοποιεί ο ακροατής μέσα από τη συλλογή – επιλογή από διάφορες παλαιότερες δισκογραφικές εκδόσεις τσιγγάνικων συγκροτημάτων από διάφορες περιοχές. Η δεξιοτεχνία των τσιγγάνικων βιολιών της Κεντρικής Ευρώπης, τα αστραφτερά χάλκινα πνευστά των Βαλκανίων, η αισθαντικότητα των τραγουδιών της Ρωσίας, ο παλμός από τις ισπανικές κιθάρες φλαμένγκο, οι χορευτικοί ρυθμοί από τις κομπανίες της Πόλης, η γοητεία των μουσικών του Νείλου, η διονυσιακή ένταση του Ρατζαστάν, όπου… ακούς τα χρώματα και βλέπεις τα ηχοχρώματα! Οδηγός σε αυτές τις μουσικές περιπλανήσεις ένα κατατοπιστικό σημείωμα του Γάλλου εθνομουσικολόγου Αlain Weber, που περιλαμβάνεται στο εξαιρετικά φροντισμένο, τρίγλωσσο (γερμανικά, γαλλικά, αγγλικά) μικρό βιβλίο, όπου εντάσσονται οι δύο δίσκοι της έκδοσης. Ιδιαίτερη μνεία για τις έξοχες φωτογραφίες που μεταφέρουν στον ακροατή και το κλίμα – ήθος των επιμέρους παραδόσεων και ηχογραφήσεων.
Η Ελλάδα αντιπροσωπεύεται στην έκδοση αυτή με το κλαρίνο του Γιώργου Μάγκα, σε ένα κομμάτι εξαιρετικά δεξιοτεχνικό, αν και δεν θα το χαρακτηρίζαμε ως τυπικό δείγμα του δικού μας παραδοσιακού ύφους. Πάντως είναι γεγονός ότι και στη χώρα μας το όνομα “γύφτος” κατέληξε συνώνυμο του οργανοπαίκτη. Ικανότατοι δεξιοτέχνες του ζουρνά, του κλαρίνου και του βιολιού, όργωναν κυριολεκτικά τη χώρα γυρίζοντας σε γάμους και πανηγύρια. Γι’ αυτό και στάθηκαν οι κυριότεροι φορείς της ελληνικής δημοτικής μουσικής – ιδίως της οργανικής – στη στεριανή Ελλάδα (στα νησιά και στην Κρήτη δεν επεκτείνεται η δραστηριότητά τους). Στους γύφτους οργανοπαίκτες του τουρκικού στρατού που μετέφεραν το κλαρίνο στην Ήπειρο και στη Μακεδονία, αποδίδεται η είσοδος αυτού του οργάνου στην Ελλάδα, στα μέσα του περασμένου αιώνα, για να αναδειχθεί σε σύντομο χρονικό διάστημα σε όργανο-σύμβολο της δημοτικής παράδοσης. Κι αυτό χάρη στη δεξιοτχνία τους, που προσάρμοσε στο τοπικό ύφος και ήθος ένα όργανο δυτικό και συγκερασμένο μεταφυτεύοντας την τεχνική παιξίματος του ζουρνά και της φλογέρας. Ο ρόλος των γύφτων μουσικών στην επεξεργασία των παραδοσιακών μελωδιών στάθηκε αποφασιστικός: μια αφάνταστη ποικιλία σε μελωδικά και ρυθμικά στολίδια, με μια εντυπωσιακή δακτυλική δεξιοτεχνία και ιδιαίτερο τρόπο φυσήματος, που “κάνει το γύφτικο κλαρίνο να στάζει μέλι!”. Το διπλό CD αφιέρωμα στην τέχνη του Βασίλη Σούκα αποτελεί από τα αντιπροσωπευτικότερα δείγματα της δεξιοτεχνίας του ελληνικού λαϊκού κλαρίνου, καλύπτοντας τόσο την παράδοση των “καφέ αμάν” της Πρέβεζας, του Αγρινίου και των Ιωαννίνων όσο και τα ταξίμια, τα τσιφτετέλια και τους καρσιλαμάδες που γεφυρώνουν τη στεριανή Ελλάδα με την παράδοση της Πόλης και της Μικράς Ασίας. Δεν είναι τυχαίο εξάλλου ότι οι “Σουκαίοι” αντιπροσωπεύουν μια από τις μεγαλύτερες και γνωστότερες μουσικές οικογένειες (“σκλήθρες”) της Ηπείρου, με συνεχή παρουσία, για περισσότερα από 150 χρόνια κι ένα γενεαλογικό δέντρο που περιλαμβάνει πάνω από είκοσι μέλη.
Στο δίγλωσσο (ελληνικά – αγγλικά) φυλλάδιο της έκδοσης παρατίθενται στοιχεία για τη ζωή και το έργο του Βασίλη Σούκα και είναι πράγματι ευτύχημα ότι η γυναίκα του φρόντισε να διασωθούν και να εκδοθούν αυτές οι ηχογραφήσεις (που πραγματοποιήθηκαν στη δεκαετία του ’60) εξαιρετικά δείγματα του παιξίματός του αλλά και σημεία αναφοράς για τη γενικότερη τέχνη και τεχνική του ελληνικού κλαρίνου. Ακούστε αυτούς τους δύο δίσκους και προσέξτε το γλυκό φύσημα, το μαλακό αλλά λαμπερό ηχόχρωμα, την πλαστικότητα στις μελωδικές γραμμές, τη λεπτότητα και την ποικιλία στα στολίσματα, όπου ο λαϊκός οργανοπαίκτης γίνεται και βυζαντινός ψάλτης (δεν είναι τυχαία, εξάλλου, και η μαθητεία του Σούκα στα τελευταία χρόνια της ζωής του κοντά στον ψάλτη Βασίλη Κατσιφή).
Κλείστε λοιπόν την τηλεόραση και τ’ αυτιά σας, αφήνοντας τους δήθεν τσιγγάνικους “ψίθυρους” του Μανούσου Μανουσάκη στην αποβλάκωση των τηλεμετρήσεων και γνωρίστε τους πραγματικούς μουσικούς δρόμους των τσιγγάνων μέσα από αυτές τις δύο συλλογές. Ξεκινώντας από την Ελλάδα, για να φτάσετε ως την κοιτίδα τους, απ’ όπου ξεκίνησαν τις περιπλανήσεις τους στους αιώνες και στην τέχνη, στο Ρατζαστάν της Ινδίας. Και το ταξίδι συνεχίζεται…