Άγγελος Σικελιανός: Ήξερε πού ακριβώς γίνεται η μάχη του Μαραθώνα

«Είμαι χαρούμενος που υποτάσσομαι στο θέλημα του Θεού», είπε λίγο πριν πεθάνει ο άνθρωπος που του άρεσε να περπατά, τις νύχτες της άνοιξης, μέσα στους θρασεμένους (σ.σ. φουντωμένους) σιταγρούς της Σαλαμίνας και ν’ ακουμπά με τ’ ακροδάχτυλά του τη βραδυνή δροσιά των φύλλων. Ο Άγγελος Σικελιανός, ο ποιητής, ο φίλος, ο «εχθρός», ο Έλληνας. Λίγο πριν τις 19 Ιουνίου του 1951, μέρα που τα Ελληνικά Γράμματα τον στερήθηκαν.

[…]

«ΤΑ ΝΕΑ», 22.6.1966, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Για τον Άγγελο Σικελιανό, σήμερα, 15 χρόνια μετά τον θάνατό του, μιλάνε τρεις σύγχρονοι Έλληνες ποιητές: ο Βρεττάκος, ο Εγγονόπουλος κι’ ο Ρίτσος. Ο Νικηφόρος Βρεττάκος μάς είπε:

«Δυο χρόνια πριν απ’ τον θάνατό του συνδέθηκα πολύ στενά με τον Σικελιανό. Ήταν η εποχή που ζούσε σ’ ένα είδος αυτοεξορίας στη Σαλαμίνα, μόνος, λησμονημένος από τους επισήμους τουλάχιστο εκτιμητές και θαυμαστές του, επιμένοντας να υπακούει στην αλήθεια κι’ όχι στον Καίσαρα, όπως έκαναν οι άλλοι. Να μην κάνει δηλαδή το πιο εύκολο, που θα ήταν το να γίνει ακαδημαϊκός π.χ., αλλά το πιο δύσκολο, το να ζει δηλαδή ξεκομμένος διατηρώντας την αυτοτέλεια της προσωπικής του αξιοπρέπειας, ξεκινώντας γι’ αυτό από έναν βαθύτατο σεβασμό προς την Ελλάδα, της οποίας το πνεύμα αποτέλεσε το μεγάλο πάθος της ψυχής του, και την οποία, όπως μέσα στη Σίβυλλά του (σ.σ. τίτλος διάσημης τραγωδίας του Σικελιανού) την τοποθετεί στις ψυχές των συμμάχων της, το ίδιο και στην καθημερινή του ζωή την έβλεπε εκεί που πραγματικά υπήρχε: Στον λαό της, τον πάντα ευκολόπιστευτο και πάντα προδομένο, που ζητούσε —όπως και ζητάει ακόμα— μια διέξοδο, προσφέροντας τα πάντα πότε πίσω από πρόσωπα και πότε πίσω από ιδέες. Είναι χαρακτηριστικό το παρακάτω επεισόδιο: Βρισκόταν σ’ ένα σαλόνι με Έλληνες διανοουμένους που άρχισαν να χυδαιολογούν για λογαριασμό του Καίσαρος. Βέβαια, άρχισαν να χυδαιολογούν εις βάρος των αγώνων του ελληνικού λαού. Τότε ο Σικελιανός σηκώθηκε, τους γύρισε περιφρονητικά τις πλάτες και, πριν κλείσει δυνατά πίσω του την πόρτα, τους είπε: Αυτοί είναι η Ελλάδα!

Την άποψή του αυτή για την Ελλάδα διατυπώνει και σ’ ένα χειρόγραφό του — το τελευταίο που έγραψε πριν από τον θάνατό του και που απευθυνόμενο σε μένα βρίσκεται, φυσικά, στα χέρια μου. Βλέπω, μου γράφει, ένα απύθμενο υποσυνείδητο στον ελληνικό λαό, όπου κρύβονται κάθε φορά οι πηγές των θείων ηρωισμών του, της πνευματικής του έμφυτης και κληρονομικής ανωτερότητος κι η οξύτητα των αντιδράσεών του στις αναφομοίωτες, από έλλειψη άξιας ηγεσίας πνευματικής είτε πολιτικής, ζυμώσεις του, ως πάσχοντος λαού. Το καθήκον του διανοουμένου το έβλεπε στη συμπαράσταση και στο ανέβασμα αυτού του απύθμενου υποσυνείδητου του Έλληνα, τον οποίον, όπως γράφει πιο κάτω, διάφοροι συμφεροντολογικοί πολιτικοί του κόσμου προσπαθούνε να τον κρατήσουν, μ’ όλους τους τρόπους που διαθέτουν, στην κατάσταση ενός απέραντου ιστορικού συσκοτισμού. Ο Σικελιανός είχε ψυχική αρχοντιά κι’ ανώτερο πνευματικό ήθος. Στο πρόσωπό του θα ανακαλύψουν οι νεώτεροι ένα μέγιστον μάθημα. Είναι δύσκολο, στις σύντομες αυτές γραμμές, να αναλύσω αυτή μου την εντύπωση, πράγμα που έχω κάμει ήδη σ’ ένα ανέκδοτο αυτοβιογραφικό μου κείμενο, αναφερόμενο στην τραγική εκείνη εποχή. Ο Σικελιανός ήξερε, όπως πολύς κόσμος το κατάλαβε τον τελευταίο αυτόν καιρό, πού ακριβώς γίνεται η μάχη του Μαραθώνα».

Ο Ν. Εγγονόπουλος είπε:

«Ο πραγματικός ποιητής ζει αιώνια. Ο Σικελιανός δεν θα πεθάνη ποτέ. Ενόσω θα υπάρχουν άνθρωποι και τα γραφτά λόγια θάχουν κάποιο νόημα, ο στίχος του θα γοητεύη, θα ευμορφαίνη (σ.σ. ομορφαίνει) τη ζωή, θα παρηγορή. Ευτυχείς όσοι τον εγνωρίσαμε, δυστυχείς όσοι τον εγνωρίσαμε και τον εχάσαμε απ’ ανάμεσό μας, λέω πρόωρα, τον λεβέντη. Σεβασμός και θαυμασμός και για τον άνθρωπο και για τον ποιητή, να τι πρέπει να περιβάλη τη μνήμη του».

Και ο Γιάννης Ρίτσος:

«Δύσκολο να μιλήση κανείς και να χαρακτηρίση έναν ποιητή, και μάλιστα έναν ποιητή τόσο λαμπρό, τόσο μεγάλο, σαν τον Σικελιανό. Κάθε χαρακτηρισμός είναι αναγκαστικά περιοριστικός, αφαιρετικός και αφηρημένος, και θάπρεπε να τον αποφεύγουμε. Ωστόσο, μιλώντας για τον Σικελιανό, δεν θα διστάζαμε πολύ να ομολογήσουμε ότι σ’ αυτόν ακριβώς, περισσότερο από κάθε άλλον, αρμόζει ο τίτλος Έλληνας ποιητής, με την πιο βαθειά σημασία αυτής της λέξης. Έλληνας από ένστικτο, συνείδηση και πεποίθηση, τόσο που η μυθολογία, η ιστορία και η τέχνη της Ελλάδας ν’ αντιστοιχή στα στάδια της αυτογνωσίας του και της δημιουργίας του και να συνεχίζεται στο έργο του.

Στην εποχή μας, που συχνά οι αξίες συγχέονται, και ανταλλάσσονται κάποτε μεγάλες εθνικές, θεμελιακές παραδόσεις αιώνων, μ’ έναν επίπλαστο, πρόχειρο και φανταχτερό κοσμοπολιτισμό ή και με έναν αποχρωματισμένο διεθνισμό, η ώρα του Σικελιανού μοιάζει νάχη περάσει. Μα η ώρα των αληθινών ποιητών δεν περνάει ποτέ. Και θαρρώ πως πάντα θα τον συναντάμε και θα τον ανακαλύπτουμε ξανά, βοηθούμενοι έτσι ν’ ανακαλύπτουμε τον εαυτό μας, το χώρο μας και, περίπου, τη μοίρα μας, όσο κι’ αν ο έντονα φωτεινός και ανεπανάληπτος λόγος του —γνήσιος, ειλικρινής και ακριβώς στα δικά του τα μέτρα— πέφτει κάπως βαρύς στη σύγχρονη ευαισθησία, που αξιώνει μιαν άλλην ακρίβεια και μια μεγαλύτερη μετριοπάθεια τόνου».

*Απόσπασμα από άρθρο του Μιχάλη Φακίνου (του γνωστού πεζογράφου και θεατρικού συγγραφέα, ο οποίος εργάστηκε επί σειράν δεκαετιών ως δημοσιογράφος), που έφερε τον τίτλο «Τρεις ποιητές μιλούν για τον Άγγελο Σικελιανό» και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Τα Νέα» την Τετάρτη 22 Ιουνίου 1966, μία δεκαπενταετία μετά το θάνατο του Άγγελου Σικελιανού.

Ο Άγγελος Σικελιανός, ο μέγας λευκαδίτης λογοτέχνης, ένας σπουδαίος στοχαστής και ένας άνθρωπος σπάνιας ηθικής πνοής, έφυγε από τη ζωή γύρω στις 8:00 μ.μ. της Τρίτης 19ης Ιουνίου 1951, σε ηλικία 67 ετών. Νοσηλευόταν στην κλινική «Παμμακάριστος», όπου είχε μεταφερθεί από τις 8 Ιουνίου εξαιτίας του ότι έπασχε από πνευμονικό οίδημα.