Αργύρης Εφταλιώτης: Ο Τουργκένιεφ της πεζογραφίας μας

Μαζί με του Ψυχάρη τα εικοσάχρονα (σ.σ. ο κορυφαίος εκπρόσωπος του δημοτικισμού απεβίωσε στο Παρίσι στις 30 Σεπτεμβρίου 1929), συμπληρώνεται εφέτος και η εκατονταετηρίδα του Αργύρη Εφταλιώτη, που στάθηκε ένας από τους πρώτους και καλλίτερους συνεργάτες του Ψυχάρη κι’ άφησε έργο πεζογραφικό σπουδαίο, που βάζει τα θεμέλια της πεζογραφίας μας.

Ο Αργύρης Εφταλιώτης, Κλεάνθης Μιχαηλίδης το πραγματικό όνομά του, γεννημένος στο Μόλυβο (Μήθυμνα) της Μυτιλήνης στα 1849, ξενιτεύθηκε στην Πόλη για δουλειά κι’ ύστερα ως υπάλληλος στα καταστήματα των αδελφών Ράλλη (σ.σ. του περίφημου εμπορικού οίκου των Ράλληδων) πήγε στο Μάντζεστερ, ύστερα στο Λίβερπουλ, αργότερα στη Βομβάη. Πέρασε όλα τα χρόνια του στην ξενιτειά και πέθανε στο Αντίμπ της Γαλλίας […].

«ΤΑ ΝΕΑ», 26.3.1949, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Όταν στα 1920 ο Βενιζέλος αγωνιζόταν για τα δίκαια της Ελλάδας στο διπλωματικό στίβο, ανάμεσα στ’ άλλα ιστορικά και εθνικά επιχειρήματά του έφερε και τα πνευματικά, και πρώτους που ανάφερε μέσα στους αντιπροσώπους της λογοτεχνίας ήταν ύστερ’ από τον Σολωμό και τον Βαλαωρίτη ο Παπαδιαμάντης, ο Καρκαβίτσας και ο Εφταλιώτης με τις «Νησιώτικες Ιστορίες» του και τις «Φυλλάδες του Γεροδήμου» και τις ωραιότατες ηθογραφίες της «Μαζώχτρας».

Τον Εφταλιώτη ο Ψυχάρης τον έλεγε δάσκαλό του. Αυτό δεν ήταν σχήμα λόγου, ούτε υπερβολή. Ο Εφταλιώτης, αν και έζησε όλα του τα χρόνια στην ξενιτειά, μακρυά απ’ την Ελλάδα, ήταν βαθύς κάτοχος της δημοτικής, όχι μόνο στο σχηματισμό της, αλλά και στο πνεύμα της, γι’ αυτό ό, τι έγραψε είνε υποδειγματικό για τη γλωσσική του μορφή, αληθινά κλασσικό.

Ο Εφταλιώτης, χωρίς να είνε γλωσσολόγος, είχε μέσα του το γλωσσικό αισθητήριο πολύ δουλεμένο, ήξερε πώς μιλάει και πώς διηγιέται ο λαός στις ιστορίες και στα παραμύθια του, όλα τα μυστικά της λαϊκής κουβέντας, γιατί από μικρός γαλουχήθηκε με τ’ αφηγήματα της μητέρας του, της Ελενίτσας Κέπετζη, που ήταν προικισμένη μ’ ένα θαυμάσιο αφηγηματικό ταλέντο. Όσοι τη γνώρισαν αυτή τη γυναίκα έλεγαν πως, αν καθόταν κανείς να φωνογραφήση τ’ αφηγήματά της, θάπαιρνε σπουδαιότατα πράγματα, όχι μόνο για τη μορφή του καθαρού δημοτικού λόγου, αλλά και για την πλοκή, τη σύνθεση, τη φαντασία και τη χάρη. Δυστυχώς δεν βρέθηκε κανείς ούτε και να τα καταγράψη.

Βρέθηκε όμως ο γυιος της, ο Αργύρης Εφταλιώτης, που κληρονόμησε το ταλέντο της και τα ξανάδωσε στη λογοτεχνία μας σαν δημιουργός αληθινός και δουλευτής της άφτιαστης κι’ αδιαμόρφωτης γλώσσας μας.

Εκείνο που ξεχωρίζει τον Εφταλιώτη και τον κάνει άφθαστο σαν πεζογράφο είνε πραγματικά η γλώσσα του, η στρωτή, καθάρια, σμιλεμένη δημοτική του, που τρέχει αβίαστα σαν από το στόμα του λαού. Κι’ όμως ο Εφταλιώτης δεν την έδινε αδούλευτη, της έδινε δική του πνοή και την ανύψωνε. Ο Ψυχάρης θαύμαζε τη γλωσσοσυνθετική δύναμη του Εφταλιώτη και θεωρούσε το έργο του πηγή της δημοτικής και κανόνα του σωστού δημοτικού λόγου μέσ’ απ’ τις γνήσιες αρχές του. Ο Ψυχάρης έλεγε τον Εφταλιώτη πρώτο μαθητή του και πρώτο του δάσκαλο. Το ίδιο κι’ ο Πάλλης, που ήταν δεινός στα γλωσσικά κι’ είχε γερό γλωσσοτεχνικό αίσθημα, θαύμαζε την απλότητα και τη χάρη, τη φυσικότητα του λόγου του Εφταλιώτη.

Ο Γιάννης Ψυχάρης

Όπως ο Ξενοφών είνε ο τύπος της αττικής γλώσσας για όσους σπουδάζουν τ’ αρχαία, έτσι κι’ ο Εφταλιώτης είνε ο Ξενοφών, ο Λυσίας της δημοτικής, και στο έργο του μέσα, αν σκύψη κανείς, μπορεί να σπουδάση θαυμάσια σ’ όλη την ομορφιά και τον κανόνα της τη γνήσια, την καθαρή δημοτική. Γι’ αυτόν το λόγο πιστεύω πως οι νέοι πεζογράφοι πρέπει να διαβάσουν τα κείμενα αυτά και να βαφτιστούν στο δημοτικό λόγο, κι’ από κει να ξεκινήσουν και να βάλουν κι’ αυτοί το λιθάρι τους στην πεζογραφία μας.

[…]

Οι «Νησιώτικες Ιστορίες» μαζί με τη «Μαζώχτρα» είνε όλος ο Εφταλιώτης. Εκεί έχει δώσει όλο τον εαυτό του, εκεί βρίσκεται η δημιουργική του αξία. Η ηθογραφία του Εφταλιώτη δεν πάει στο βάθος και στο πάθος, στο επικό ή λυρικό και φιλοσοφικό ύψος της ηθογραφίας του Παπαδιαμάντη ή του Καρκαβίτσα. Ο Εφταλιώτης είνε ζωγράφος της ελληνικής ζωής πιο επιφανειακός, αλλά έχει ένα χρώμα δικό του, δική του πνοή και χάρη, μια γλύκα που συνεπαίρνει. Ο Εφταλιώτης αφήνει τα πράγματα να μιλούν και στους τύπους του δεν ζητάει να δώσει γενικότητα, αλλά τους αφήνει με τα γνωρίσματα και τα παθήματά τους τα φυσικά, όπως τα είδε και τα έζησε.

*Αποσπάσματα από άρθρο αφιερωμένο στον Αργύρη Εφταλιώτη, που είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Τα Νέα» το Σάββατο 26 Μαρτίου 1949.

Το όνομα του Εφταλιώτη περιλαμβανόταν και σε ένα ακόμα ενδιαφέρον δημοσίευμα της ίδιας περιόδου, στην αδελφή εφημερίδα του ΔΟΛ αυτήν τη φορά. Πιο συγκεκριμένα, στο φύλλο του «Βήματος» που είχε κυκλοφορήσει την Τρίτη 11 Μαΐου 1954, και σε φιλολογικό σημείωμα του σπουδαίου Ηλία Βενέζη υπό τον τίτλο «Μνήμη του Ψυχάρη», αναφέρονταν και τα εξής:

Ο ίδιος (σ.σ. ο γλωσσολόγος και λογοτέχνης Γιάννης Ψυχάρης) στεκόταν αντίκρυ μπροστά στο θάνατο με παληκαριά. Και, όπως σε όλα του, με ορθολογισμό πολύ. Ο Θράσος Καστανάκης, που χρόνια πολλά ήταν πλάι του στο Παρίσι, μαθητής του πρώτα, ύστερα βοηθός του, αφηγείται —στη«Νέα Εστία»— πώς δέχτηκε ο Ψυχάρης το μήνυμα του θανάτου του πιο αγαπητού του φίλου, του Αργύρη Εφταλιώτη. Ο Ψυχάρης ήταν στο γραφείο του, στη Γαλλική Γερουσία, όταν του φέραν το τηλεγράφημα για τον θάνατο του συντρόφου του. Έμεινε, λέει, για λίγο συλλογισμένος. Κανένα σημάδι πόνου δε φάνηκε στο πρόσωπό του. Ύστερα είπε:

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 11.5.1954, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

«Έξοχος διηγηματογράφος. Όπως τόγραψα: ο Τουργκένιεφ (σ.σ. ο Ιβάν Τουργκένιεφ, 1818-1883, μείζων ρώσος πεζογράφος και θεατρικός συγγραφέας) της πεζογραφίας μας. Είχε φούντες δύναμη η φράση του. Μεγάλη ζωή τα πρόσωπά του. Ήταν ο καλύτερος φίλος μου. Μ’ αυτόνε ποτέ μου δεν τσακώθηκα. Γλυκός άνθρωπος, μελένιος. Σου αρέσει αυτό το μελένιος; Είναι πολύ ρωμαίικο».

Ο Αργύρης Εφταλιώτης (φιλολογικό ψευδώνυμο του ποιητή και πεζογράφου Κλεάνθη Μιχαηλίδη) γεννήθηκε στο Μόλυβο της Λέσβου την 1η Ιουλίου 1849 και πέθανε στην Αντίμπ της Γαλλίας στις 25 Ιουλίου 1923.