Δημήτρης Χατζής: Στο βάθος της ελληνικής πραγματικότητας

Ο Δημήτρης Χατζής, κορυφαία φυσιογνωμία της σύγχρονης ελληνικής πεζογραφίας, φθάνοντας στις αρχές της εβδομάδας στην Αθήνα, ύστερα από αναγκαστικό ξενιτεμό 27 χρόνων στην Ανατολική Ευρώπη, βρέθηκε κι’ εξακολουθεί να βρίσκεται στο επίκεντρο της δημοσιότητας. Κι’ αν αυτό είναι αυτονόητο για όσους γνωρίζουν κι’ είναι σε θέση να εκτιμήσουν την προσφορά του δημιουργού της «Φωτιάς» και της «Μικρής μας πόλης» στα νεοελληνικά γράμματα, για τους νεώτερους ωστόσο, λόγω των ειδικών πολιτικών συνθηκών που επικρατήσανε τα τελευταία χρόνια στον τόπο μας, ο Χατζής είναι πιθανώτατα terra incognita. Ποιος είναι, λοιπόν, ο Δημήτρης Χατζής; Στο ερώτημα αυτό ο ίδιος ο διακεκριμένος «Οδυσσέας των ελληνικών γραμμάτων» απαντάει έτσι:

«Είμαι ένας άνθρωπος που έρχομαι από το παρελθόν. Ένας άνθρωπος που δεν δέχεται όμως το παρελθόν. Έρχομαι από μια γενιά που έζησε καλύτερα και εντονώτερα από τη σημερινή, τουλάχιστον, ελληνική γενιά. Έρχομαι από έναν κόσμο ιδανισμού στον οποίον η γενιά μου πίστεψε απόλυτα. Αυτού μέσα ορίστηκε το μεγαλείο και η ομορφιά και η δύναμη της δικής μας γενιάς, αλλά κι’ εκεί μέσα επίσης βρίσκεται η πτώση της, αυτού μέσα βρίσκεται και το αδύνατο σημείο της. Ότι, δηλαδή, χωρίς έναν κριτικό έλεγχο, χωρίς μια προετοιμασία, όχι μόνον της ψυχής —που σε μας υπήρξε— αλλά και της λογικής, εδόθηκε η γενιά μας σ’ αυτήν τη θέληση να πραγματώση αυτόν τον ιδανισμό της, αυτόν τον ιδανικό της κόσμο. Από τότε μέχρι σήμερα, δηλαδή από τότε που ο πόλεμος τέλειωσε, πέρασαν 25 χρόνια. Για κάθε άλλη περίοδο της Ιστορίας τα 25 αυτά χρόνια είναι πολύ μικρό διάστημα. Μέσα στα 25 αυτά χρόνια, τα μεταπολεμικά, έγιναν τόσες αλλαγές στον κόσμο. Ο κόσμος προχώρησε ή οπισθοχώρησε σε όλα τα πεδία της ανθρώπινης δραστηριότητας. Θα μπορούσα, λοιπόν, θαυμάσια να μείνω με τον ιδανικό μου κόσμο, όπως έρχεται αυτός και μας κουκουλώνει με τις αναμνήσεις, με τα βιώματα, με τους νεκρούς που έχουμε, με τις δόξες τις ατομικές και τις θυσίες που εκάναμε, και πραγματικά να πεθάνω ευτυχισμένος. Το δυστύχημα όμως ή το ευτύχημα της δικής μου ζωής είναι ότι τουλάχιστον θέλω —δεν ξέρω αν είμαι—, θέλω να είμαι ένας ευαίσθητος δέκτης αυτών ακριβώς των ραγδαίων αλλαγών που έγιναν και γίνονται σε κάθε στιγμή ολόγυρά μας. Θάθελα, δηλαδή, ν’ απαρνηθώ την ευτυχία των βιωμάτων και των τελειωμένων πραγμάτων που έχω μέσα μου και να ζήσω κι’ εγώ με τους νέους, με την ανησυχία, την αγωνία και την ανυπαρξία της σημερινής στιγμής. Αν είμαι ένας άνθρωπος που πραγματικά ζω τη σημερινή στιγμή, θα πρέπει αυτό να το πραγματώσω, να το ενσωματώσω, να το υλοποιήσω σε ένα έργο λογοτεχνικό. Δεν ξέρω αν τελικά θα το κάνω. Ξέρω όμως πως το θέλω. Και το φανερώνω μ’ ανοιχτή καρδιά, το λέω σαν απλός άνθρωπος».

«ΤΑ ΝΕΑ», 30.11.1974, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Κι’ ο δημιουργός των «Ανυπεράσπιστων», συμπληρώνοντας το «αυτοπορτραίτο» του, καταλήγει:

«Ο πεζογράφος Χατζής δεν νομίζω ότι εκφράζει ένα παρελθόν ή προετοιμάζει ένα μέλλον. Ο πεζογράφος Χατζής, αν μπορώ εγώ ο ίδιος αντικειμενικά να τοποθετηθώ στο ερώτημα τι είναι ο συγγραφέας Χατζής, διαφέρει, αν θέλετε, από τους άλλους, από την άποψη τού ότι δεν θέλησε να περιοριστή στην ελληνική ειδυλλιακότητα, αλλά θέλησε να φτάση κάπως, με τα δικά του μέσα, τα πενιχρά, τα ανέτοιμα, να φτάση στο βάθος της ελληνικής πραγματικότητας. Μιλάμε πολύ για την Ελλάδα, μιλάμε πολύ για τους θησαυρούς της παράδοσής μας, μιλάμε πολύ και έχουμε κι’ ολόκληρη λογοτεχνία του γαλανού μας Αιγαίου και της εξαιρετικότητάς μας στην Ιστορία. […] Δεν είμαι ένα παιδί ορφανής οικογένειας, ένας άνθρωπος με βασανισμένη νεότητα. Ωστόσο, αν κυριαρχή κάτι μέσα μου κι’ αν με ξεχωρίζη από οποιονδήποτε συγγραφέα ή, αν μου επιτρέπετε, από κάθε άλλον διανοούμενο στην Ελλάδα, είναι το ότι αγαπάω κι’ εγώ τον νεοελληνισμό. Τον αγαπάω μ’ ένα πάθος ζωής. Μ’ ένα πάθος αληθινό, ειλικρινές. Αλλά εκείνο που βλέπω εγώ στον νεοελληνισμό δεν είναι ακριβώς ό,τι βλέπουν οι άλλοι. Τα ξέρω κι’ εγώ τ’ ακρογιάλια — τα ξέρω, τα έζησα, τα διάβασα στην ποίησή μας. Ξέρω τις θλιμμένες Παναγίες από τον Πορφύρα έως τις Παναγίες και τις Μαρίνες των Βράχων του Ελύτη. Ξέρω τη Σαντορίνη του Γκίκα ή του Σεφέρη. Τα ξέρω όλ’ αυτά… Ξέρω ότι έχει και μια ομορφιά η ζωή μας. Αλλά θέλω να πω ότι σ’ εμένα, μέσα μου, νεοελληνισμός είναι ένας μικρός Χριστός σταυρωμένος ανάποδα. Αυτό είναι για μένα το Ευαγγέλιο του νέου ελληνισμού. Κι’ αυτό βέβαια μου δίνει περισσότερες δυνατότητες να κινηθώ στο βάθος της ελληνικής πραγματικότητας, της ελληνικής δραματικότητας. Όπως μου δίνει και περισσότερες υποχρεώσεις να φτάσω σ’ αυτό το βάθος αν έχω τη ζωή…»

*Απόσπασμα από άρθρο αφιερωμένο στο λογοτέχνη Δημήτρη Χατζή, που είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Τα Νέα» το Σάββατο 30 Νοεμβρίου 1974.

Ο Δημήτρης Χατζής γεννήθηκε στα Ιωάννινα το Νοέμβριο του 1913 (στις 13 του μηνός, κατά τις σχετικές πηγές). Ο πατέρας του, Γεώργιος Χατζής, γνωστός λόγιος και αξιόλογος παλαμικός ποιητής με το ψευδώνυμο Πελλερέν, ήταν ο εκδότης της τοπικής εφημερίδας Ήπειρος.

Ο Χατζής ενεγράφη στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, αλλά δεν κατάφερε να ολοκληρώσει τις σπουδές του για οικονομικούς λόγους.

Πρωτοεμφανίστηκε στη λογοτεχνία το 1930, δημοσιεύοντας ποίημά του με τον τίτλο «Λυτρωμός» στο περιοδικό των Ιωαννίνων Ελλοπία.

Από το 1932 και μετά ήλθε σε επαφή με μαρξιστικούς κύκλους, ακολούθως δε, περί το 1935, προσχώρησε στο Κομμουνιστικό Κόμμα. Το 1936 συνελήφθη από το δικτατορικό καθεστώς του Μεταξά, βασανίστηκε και εξορίστηκε στη Φολέγανδρο.

Κατά τη διάρκεια της Κατοχής εντάχθηκε στο ΕΑΜ και ανέβηκε στο βουνό, ενώ συνεργάστηκε με τον αντιστασιακό Τύπο.

Πηγή: «Αντί» (τεύχος 297, Αύγουστος 1985)

Στους κατοπινούς δίσεκτους καιρούς ακολούθησε τις τύχες του αριστερού κινήματος. Εξορίστηκε στην Ικαρία (1947) και ήταν ένας από όσους πύκνωσαν τις τάξεις του Δημοκρατικού Στρατού (1948).

Μετά το τέλος του Εμφυλίου κατέφυγε ως πολιτικός πρόσφυγας αρχικά στη Ρουμανία και στη συνέχεια στην Ουγγαρία, που έμελλε να γίνει ουσιαστικά η δεύτερη πατρίδα του.

Πηγή: «Αντί» (τεύχος 297, Αύγουστος 1985)

Το καλοκαίρι του 1975 επέστρεψε οριστικά στην Ελλάδα, όπου ανέπτυξε έντονη πολιτιστική δραστηριότητα.

Πηγή: «Αντί» (τεύχος 297, Αύγουστος 1985)

Στο αξιοπρόσεκτο συγγραφικό έργο του περιλαμβάνονται λογοτεχνικά έργα (διηγήματα και μυθιστορήματα) και δοκίμια, δημοσιογραφικά κείμενα πολιτικού και πολιτιστικού περιεχομένου, φιλολογικές μελέτες.

Πηγή: «Αντί» (τεύχος 297, Αύγουστος 1985)

Ο Δημήτρης Χατζής απεβίωσε στη Σαρωνίδα στις 20 Ιουλίου 1981.