Επιστήμονες ανακάλυψαν τον πρώτο μεταδοτικό καρκίνο σε ψάρια

Μια ανακάλυψη που μέχρι πριν από λίγα χρόνια θα έμοιαζε με σενάριο επιστημονικής φαντασίας έρχεται να ανατρέψει τα δεδομένα της ογκολογίας και της εξελικτικής βιολογίας. Ερευνητές του Πανεπιστημίου του Βερμόντ στις Ηνωμένες Πολιτείες εντόπισαν τον πρώτο μεταδοτικό καρκίνο σε ψάρια, ένα σπάνιο μελάνωμα που δεν αναπτύσσεται ανεξάρτητα σε κάθε οργανισμό, αλλά μεταδίδεται από ψάρι σε ψάρι μέσω των ίδιων των καρκινικών κυττάρων.

Η ανακάλυψη, που δημοσιεύθηκε στο κορυφαίο επιστημονικό περιοδικό Nature, αποτελεί μόλις την τέταρτη καταγεγραμμένη περίπτωση μεταδοτικού καρκίνου στο ζωικό βασίλειο και την πρώτη που αφορά είδος γλυκού νερού. Οι επιστήμονες, πάντως, καθησυχάζουν ότι η ασθένεια δεν μπορεί να μεταδοθεί στον άνθρωπο.

Ένα μυστήριο που ξεκίνησε πριν από 14 χρόνια

Η ιστορία άρχισε το 2012, όταν βιολόγοι εντόπισαν γατόψαρα στη λίμνη Memphremagog, στα σύνορα του Βερμόντ με το Κεμπέκ του Καναδά, να εμφανίζουν μεγάλες μαύρες κηλίδες στο κεφάλι και στο σώμα. Αρχικά οι επιστήμονες υπέθεσαν ότι επρόκειτο για κάποια ιογενή λοίμωξη ή για συνέπεια περιβαλλοντικής ρύπανσης, καθώς τα συγκεκριμένα ψάρια χρησιμοποιούνται συχνά ως βιολογικοί δείκτες της ποιότητας των υδάτων. Δύο χρόνια αργότερα, σχεδόν ένα στα τρία ψάρια της λίμνης εμφάνιζε τις ίδιες αλλοιώσεις. Η πραγματική αιτία αποδείχθηκε πολύ πιο εντυπωσιακή.

Όχι ένας συνηθισμένος καρκίνος

Οι γενετικές αναλύσεις αποκάλυψαν ότι οι μαύρες κηλίδες ήταν στην πραγματικότητα μελανώματα, δηλαδή καρκίνοι του δέρματος. Το ακόμη πιο εντυπωσιακό ήταν ότι τα καρκινικά κύτταρα όλων των ψαριών είχαν σχεδόν το ίδιο γενετικό προφίλ. Με άλλα λόγια, δεν δημιουργούνταν νέοι όγκοι σε κάθε οργανισμό, αλλά τα ίδια τα καρκινικά κύτταρα περνούσαν από το ένα ψάρι στο άλλο, λειτουργώντας ουσιαστικά σαν μολυσματικός οργανισμός. Η γενετική τους ταυτότητα διέφερε περισσότερο από εκείνη του ίδιου του ψαριού που τα φιλοξενούσε παρά από τα καρκινικά κύτταρα άλλων νοσούντων ψαριών, στοιχείο που αποτελεί το χαρακτηριστικό γνώρισμα των μεταδοτικών καρκίνων.

Μόλις η τέταρτη περίπτωση στον κόσμο

Μέχρι σήμερα η επιστήμη γνώριζε ελάχιστες μορφές μεταδοτικού καρκίνου. Η πιο γνωστή αφορά τον διάβολο της Τασμανίας, του οποίου ο θανατηφόρος όγκος του προσώπου μεταδίδεται μέσω των δαγκωμάτων. Ανάλογη μορφή εμφανίζεται και στους σκύλους, όπου ένας μεταδοτικός αφροδίσιος όγκος μεταφέρεται κατά τη διάρκεια της αναπαραγωγής. Τα τελευταία χρόνια έχουν επίσης εντοπιστεί μεταδοτικοί καρκίνοι σε δίθυρα μαλάκια, όπως μύδια και αχιβάδες. Η νέα μελέτη αποτελεί την πρώτη απόδειξη ότι το ίδιο φαινόμενο μπορεί να εμφανιστεί και σε ψάρια του γλυκού νερού.

Γιατί εξαπλώνεται;

Οι ερευνητές εκτιμούν ότι σημαντικό ρόλο παίζει η συμπεριφορά των ψαριών κατά την περίοδο της αναπαραγωγής. Τα γατόψαρα συγκεντρώνονται σε μεγάλους αριθμούς σε ρηχά νερά, έρχονται σε στενή επαφή μεταξύ τους και, επειδή δεν διαθέτουν λέπια, η μετάδοση καρκινικών κυττάρων μέσω μικροτραυματισμών γίνεται ευκολότερη. Παράλληλα, ζουν στον πυθμένα των λιμνών, όπου ενδέχεται τα καρκινικά κύτταρα να επιβιώνουν για κάποιο χρονικό διάστημα μέσα στα ιζήματα. Οι επιστήμονες εξετάζουν επίσης κατά πόσο περιβαλλοντικοί παράγοντες αποδυναμώνουν το ανοσοποιητικό σύστημα των ψαριών, διευκολύνοντας τη μόλυνση.

Ο ρόλος του αρσενικού

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα της μελέτης αφορά το αρσενικό. Τα καρκινικά κύτταρα περιείχαν αυξημένες συγκεντρώσεις του συγκεκριμένου στοιχείου, το οποίο είναι γνωστό ότι διαθέτει ισχυρή καρκινογόνο δράση. Οι επιστήμονες παρατήρησαν επίσης ότι οι περιοχές όπου εντοπίζεται η ασθένεια συμπίπτουν γεωγραφικά με εδάφη που εμφανίζουν φυσικά υψηλές συγκεντρώσεις αρσενικού. Ωστόσο, αποκλείουν το ενδεχόμενο η ασθένεια να προκαλείται από κάποιο συγκεκριμένο σημείο ρύπανσης ή από κοντινούς χώρους υγειονομικής ταφής, καθώς ο ίδιος καρκίνος έχει εντοπιστεί και σε απομονωμένες λίμνες με εξαιρετικής ποιότητας νερά.

Υπάρχει κίνδυνος για τον άνθρωπο;

Η απάντηση των ειδικών είναι κατηγορηματική: όχι. Τα καρκινικά κύτταρα των ψαριών δεν μπορούν να επιβιώσουν ούτε να πολλαπλασιαστούν στον ανθρώπινο οργανισμό. Οι ερευνητές υπενθυμίζουν ότι οι μεταδόσεις καρκίνου μεταξύ ανθρώπων αποτελούν εξαιρετικά σπάνιες εξαιρέσεις και έχουν καταγραφεί μόνο σε ειδικές περιπτώσεις, όπως μεταμοσχεύσεις οργάνων, μετάδοση από τη μητέρα στο έμβρυο ή σπάνια εργαστηριακά ατυχήματα. Παρόλα αυτά, ο επικεφαλής της μελέτης, καθηγητής Μαρκ Χέντερσον, παραδέχεται με χιούμορ ότι προσωπικά «δεν θα έτρωγε ψάρι που φέρει εμφανείς όγκους», αν και υπογραμμίζει πως δεν υπάρχει καμία επιστημονική ένδειξη κινδύνου για τη δημόσια υγεία.

Η ανακάλυψη οδηγεί τους επιστήμονες σε ένα ακόμη πιο ενδιαφέρον συμπέρασμα.

Όπως επισημαίνουν, πιθανότατα οι μεταδοτικοί καρκίνοι δεν είναι τόσο σπάνιοι όσο πιστεύαμε, αλλά απλώς δεν τους αναζητούσαμε. Μάλιστα, οι ερευνητές ανακάλυψαν ότι ο διάσημος Αμερικανός φυσιοδίφης Χένρι Ντέιβιντ Θόρο είχε ήδη περιγράψει το 1852 γατόψαρα με χαρακτηριστικές μαύρες βλάβες στο δέρμα, τις οποίες τότε χαρακτήριζε ως «μαύρη λέπρα». Σήμερα οι επιστήμονες εξετάζουν κατά πόσο εκείνες οι ιστορικές παρατηρήσεις αποτελούσαν τις πρώτες καταγραφές του ίδιου μεταδοτικού καρκίνου. Η νέα μελέτη δεν αφορά μόνο την υγεία των ψαριών. Ανοίγει ένα εντελώς νέο παράθυρο στην κατανόηση της εξέλιξης του καρκίνου. Παρακολουθώντας πώς τα καρκινικά κύτταρα επιβιώνουν, μεταδίδονται και εξελίσσονται ως ανεξάρτητοι «οργανισμοί», οι ερευνητές ελπίζουν ότι θα αποκτήσουν πολύτιμες γνώσεις για τους μηχανισμούς ανάπτυξης των όγκων και, ίσως στο μέλλον, για νέους τρόπους αντιμετώπισής τους.