Σχίσμα του 1054: Η ενότητα των Εκκλησιών θα επέλθει μια μέρα, και θα επέλθει ντε φάκτο

[…]

Σιγή ταιριάζει στο πένθος. Φυλλομέτρημα μόνο επιστολών που φέρουν την υπογραφή εκείνου που επί εικοσιδύο χρόνια μάς περιέβαλε με συμπάθεια και στις προσωπικές επαφές μάς εμπιστευόταν τις πέρα από την επιφάνεια σκέψεις του.

Χειρόγραφες και δακτυλογραφημένες οι επιστολές, με δακτυλογράφο αυτόν τον ίδιο τον Πατριάρχη.

[…]

Εικοσιδύο ετών γραπτός και προφορικός διάλογος. […]

Πέρα από τα κοινωνικής μορφής γράμματα, δύο είναι οι στόχοι του Πατριάρχη. Η προσέγγιση Ελλάδος και Τουρκίας και η κίνηση για την ένωση των Εκκλησιών.

Ούτε λέξη για τις αθλιότητες των πολέμιων της Ελλαδικής Εκκλησίας. Ποτέ και σε κανένα γράμμα. Μόνο κατά τις συναντήσεις μας κάποια σκιά παράπονου, που εκφραζόταν σε μια φράση: «Μα τι θέλουν οι ευλογημένοι;»

Οι επιστολές, χωρίς να περιέχουν νέα στοιχεία, μαρτυρούν τον έντονο πόθο του για την αδελφική σύμπραξη των δύο χωρών και την πορεία προς το κοινό ποτήριο.

Τα ανωτέρω είναι ένα απόσπασμα από το εισαγωγικό κείμενο του Παύλου Παλαιολόγου σε άρθρο του που είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Το Βήμα» την Κυριακή 9 Ιουλίου 1972, δύο μόλις ημέρες μετά το θάνατο του Οικουμενικού Πατριάρχη Αθηναγόρα. Ο τίτλος του άρθρου του, τεκμηρίου ανυπόκριτου θαυμασμού και ανιδιοτελούς αγάπης, ήταν ο εξής: «Ο Πατριάρχης γράφει».

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 9.7.1972, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Από το σπάνιο αυτό ντοκουμέντο, ένα «φυλλομέτρημα επιστολών της τελευταίας 5ετίας» όπως το βαφτίζει ο Παλαιολόγος στον υπότιτλο, ξεχωρίσαμε μία επιστολή, γραμμένη στις 24 Σεπτεμβρίου 1968. Η επιλογή αυτή οφείλεται στο γεγονός ότι ο Αθηναγόρας εκφράζει εδώ τις θέσεις του για το διαβόητο Σχίσμα του 1054, την ανοιχτή ρήξη ανάμεσα στην Ανατολική και τη Δυτική Εκκλησία.

Όπως είχαμε σημειώσει σε παλαιότερο σχετικό άρθρο μας, «στις 16 Ιουλίου 1054, την ώρα ακριβώς που άρχιζε ο Εσπερινός στην Αγία Σοφία, ο Καρδινάλιος Ουμβέρτος και οι δυο άλλοι αντιπρόσωποι του Πάπα μπήκαν στη Μεγάλη Εκκλησία και αφήκαν επάνω στην Αγία Τράπεζα μια βούλα του νέου Πάπα, Βίκτωρος του Β’, που αφόριζε τον Πατριάρχη, τον Αρχιεπίσκοπο της Οχρίδος και όλους όσους τους ακολουθούσαν. Αφού αφήκαν τη βούλα, βγήκαν από την Αγία Σοφία τινάζοντας επιδεικτικά τη σκόνη από τα υποδήματά τους. Όταν το περιεχόμενο της βούλας έγινε γνωστό, ξεσηκώθηκε ο λαός της Κωνσταντινουπόλεως. Το σχίσμα ήταν πια αγεφύρωτο».

Ιδού, λοιπόν, τα όσα έγραφε ο μακαριστός Πατριάρχης Αθηναγόρας προς τον αείμνηστο Παλαιολόγο, ύστερα από σχεδόν δέκα αιώνες Σχίσματος (είχαν προηγηθεί —επιβάλλεται να το τονίσουμε— τρεις καρποφόρες συναντήσεις του με τον Πάπα Παύλο ΣΤ’ και η αμοιβαία άρση των αναθεμάτων του Σχίσματος):

Αι συναντήσεις ημών μετά των Μακαριωτάτων Ορθοδόξων Πατριαρχών Σερβίας Γερμανού, Ρουμανίας Ιουστινιανού, Σόφιας Κυρίλλου, του Αρχιεπισκόπου Καντουαρίας Μιχαήλ Ράμσεϋ (σ.σ. προκαθημένου της Εκκλησίας της Αγγλίας) και ιδιαιτέρως της Α. Αγιότητος του Πάπα Ρώμης Παύλου του ΣΤ’ υπήρξαν πλέον ή εγκάρδιοι και αδελφικαί. Αι εκδηλώσεις των Λαών υπερέκεινα πάσης περιγραφής, πανταχού, άνευ εξαιρέσεως, ωσάν να ευρισκόμεθα εν μέσω του προσφιλούς Λαού ημών. Εάν ο γράφων δεν συμμετείχε της πορείας ταύτης και δεν ήτο επί κεφαλής αυτής, θα έγραφε πολύ περισσότερα εν προκειμένω.

Το αποκορύφωμα παρουσιάσθη εν τη περιλάμπρω Βασιλική του Αγίου Πέτρου, εν Ρώμη, ένθα διά πρώτην φοράν Πάπας Ρώμης περιεκύκλωσεν από κοινού το Θυσιαστήριον μετά Πατριάρχου της Ανατολής και συγκεκριμένως της Κωνσταντινουπόλεως.

Πρώτον συμπέρασμα:

Αι τρεις συναντήσεις μετά της Α. Αγιότητος του Πάπα Παύλου του ΣΤ’ εν Ιεροσολύμοις, Φαναρίω και Βατικανώ, η άρσις του σχίσματος μεταξύ των δύο Κέντρων του Χριστιανισμού και η πράξις επί του γεγονότος τούτου παρουσιάζουν διά πρώτην φοράν τον Πάπαν Ρώμης, από της Β’ Οικουμενικής Συνόδου του 381 και μέχρι της 7ης Δεκεμβρίου του 1965, αναγνωρίζοντα την πλήρη ισοτιμίαν του Β’ Θρόνου της Χριστιανοσύνης τ.ε. της Κωνσταντινουπόλεως. Και εν τούτω κείται το βάθος του συντελεσθέντος γεγονότος.

Δεύτερον:

Αι χιλιάδες του λαού, όστις επλήρου την Βασιλικήν του Αγίου Πέτρου της Ρώμης, την 26ην Οκτωβρίου 1967, συμπροσευχομένου μετά των αρχηγών της Α’ Ρώμης και της Β’ τοιαύτης, περικυκλούντων το ίδιον Θυσιαστήριον, ανέμενον να ίδωσιν αυτούς συλλειτουργούντας και μεταλαμβάνοντας εκ του αυτού κοινού Αγίου Ποτηρίου του Αίματος και Σώματος του κοινού Χριστού.

Τούτου μη γενομένου, απεγοητεύθησαν, ως διετύπωσε την απογοήτευσιν εις εκλεκτός συνάδελφος υμών δημοσιογράφος, ο Ανρύ Φεσκέ του «Μοντ» των Παρισίων.

Και ιδού, κατ’ επιθυμίαν κοινήν της Α. Αγιότητος του Πάπα Παύλου του ΣΤ’ και ημών, θέλει συγκροτηθή κοινή μικτή εκ Καθολικών και Ορθοδόξων Θεολόγων Επιτροπή, προς έναρξιν και διεξαγωγήν του Θεολογικού Διαλόγου.

Αλλά ποίας διαφοράς οι Θεολόγοι θα θέσωσιν ως ημερησίαν διάταξιν και θα συζητήσωσι προς επίλυσιν αυτών;

Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας (1948-1972)

Είναι γνωστόν ότι μέχρι του 1054, οπότε επήλθεν η διακοπή σχέσεων μεταξύ Δύσεως και Ανατολής, αποκληθείσα Σχίσμα, υφίστατο συνεχώς και αδιαμφισβητήτως η Μυστηριακή Επικοινωνία μεταξύ αυτών, παρά τας υφισταμένας και τότε και πολλάκις σκληρότερον εκδηλουμένας δογματικάς διαφοράς.

Σήμερον τίθεται το ερώτημα: Αφού διά της άρσεως του Σχίσματος αυτομάτως επανήλθομεν εις την προ του 1054 εποχήν, διατί δεν επανερχόμεθα πάλιν αυτομάτως και εις την προ του Σχίσματος υφισταμένην Μυστηριακήν Επικοινωνίαν, και τοσούτω μάλλον, όσον αι περισσότεραι των διαφορών εκείνων απεχρωματίσθησαν διά της δυνάμεως του ηλίου της αγάπης, αι δε υπολειπόμεναι απώλεσαν την σημασίαν αυτών, η οποία κατά το παρελθόν εθεωρείτο ανυπέρβλητος και τρομερά;

Ίνα δε ίδητε πόσον πολλάκις έχομεν παρασυρθή, αποφεύγοντες την μελέτην της ιστορίας, αναφέρομεν ότι ο Πατριάρχης Αντιοχείας Πέτρος, γράφων προς τον Πατριάρχην Κωνσταντινουπόλεως Μιχαήλ τον Κηρουλάριον, κατά το έτος 1054, αποκαλεί την Καθολικήν Εκκλησίαν της Ρώμης «Ορθόδοξον» και συνιστά όπως εξευρεθή τρόπος συμβιβασμού μόνον εις το «Φιλιόκβε», τα δε άζυμα και τα λοιπά, λέγει ρητώς, δεν παίζουσι κανένα ρόλον, και αδελφικώς υποδεικνύει εις τον Πατριάρχην Μιχαήλ να μη επιτείνη τα πράγματα «ίνα μη τι χείρον γένηται αυτώ».

Θεολογική επομένως λύσις των υφισταμένων εισέτι διαφορών ίσως να είναι αδύνατος, ίσως δε και περιττή. Διότι ουδέποτε υπήρξε πλήρης ενότης δογματική απ’ αρχής του Χριστιανισμού και μετά ταύτα. Αλλ’ η ενότης των Εκκλησιών θα επέλθη ημέραν τινά και θα επέλθη «ντε φάκτο». Διότι είναι γνωστόν ότι παν το διά των πραγμάτων ανατρεπόμενον, διά των πραγμάτων και επανορθούται. Επομένως η ενότης θα επέλθη «εκ των πραγμάτων», τούθ’ όπερ θεολογικώς λέγεται «εξ έργου απειργασμένου», εν τη Μυστηριακή Κοινωνία, εν τω κοινώ Αγίω Ποτηρίω.

Μόνον δεν γνωρίζομεν πότε θα επέλθη.

24 Σεπτεμβρίου 1968

Στην κεντρική φωτογραφία του παρόντος άρθρου, η συνάντηση του Οικουμενικού Πατριάρχη Αθηναγόρα και του Πάπα Παύλου ΣΤ’ στην Ιερουσαλήμ το 1964 (πηγή: «ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 29.11.1979, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»).