Θεμιστοκλής Σοφούλης: Για τον κάλαθο των αχρήστων οι εντολές του

Ο Έλληνας πρωθυπουργός Θεμιστοκλής Σοφούλης δεν έχει καμιά εξουσία. Οι εντολές του πετιούνται στο καλάθι των αχρήστων. Το παράπονο αυτό διατυπώνει ο ίδιος ο τότε πρωθυπουργός Σοφούλης σε επιτροπή Αμερικανών βουλευτών (σ.σ. μελών του Κογκρέσου των ΗΠΑ, ειδικότερα δε της αποκληθείσης Επιτροπής Χέρτερ/Herter Committee) που έχουν επισκεφτεί την Ελλάδα το Σεπτέμβριο του 1947. Στο έγγραφο που ακολουθεί φαίνεται ακόμα ότι τα «στεγανά του Στρατού» είχαν αρχίσει να λειτουργούν από τότε. Το Γενικό Επιτελείο ήταν ήδη «κράτος εν κράτει» κατά την ομολογία του πρωθυπουργού.

Απόρρητο

Από Αμερικανική Πρεσβεία προς Σταίητ Ντηπάρτμεντ

22 Σεπτεμβρίου 1947

Θέμα: Ελληνικές στρατιωτικές υποθέσεις

Συνομιλητές: Θεμιστοκλής Σοφούλης, πρωθυπουργός, οι Αμερικανοί βουλευτές Α. Τζένκινς (σ.σ. Thomas A. Jenkins, 1880-1959), Ρ. Νίξον (σ.σ. Richard M. Nixon, 1913-1994, ο μετέπειτα πρόεδρος των ΗΠΑ), Τζαίημς Ρίτσαρντς (σ.σ. James P. Richards, 1894-1979), Τζ. Μαόν (σ.σ. George H. Mahon, 1900-1985) και αξιωματούχοι της πρεσβείας

Ο πρωθυπουργός άνοιξε τη συζήτηση καλωσορίζοντας τους Αμερικανούς βουλευτές και είπε ότι, αν και καταλάβαινε ότι η αμνηστία δεν θα είχε αποτέλεσμα, αισθάνθηκε ότι έπρεπε να τη δοκιμάσει, για να αφαιρέσει από τους αντάρτες το μόνο πρόσχημα που έχουν για να πολεμούν. Ρώτησε γιατί δεν κατεβαίνουν από τα βουνά οι αντάρτες και απάντησε ο ίδιος στην ερώτησή του, λέγοντας ότι οι ίδιοι οι Έλληνες το καθιστούν αδύνατο. Για παράδειγμα, ο άνθρωπος που διορίστηκε διοικητής Βορείου Ελλάδος ήταν εκείνος που στη Βουλή ψήφισε κατά της αμνηστίας. Επίσης, οι αρχηγοί του Στρατού και της Χωροφυλακής είναι άνθρωποι που έχουν εξαπολύσει μεγάλο ανθρωποκυνηγητό εναντίον των ανταρτών. Πώς λοιπόν να παραδοθούν σ’ αυτούς οι αντάρτες;

«ΤΑ ΝΕΑ», 20.2.1981, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Θα πρέπει να γίνει κάποια αλλαγή στο Γενικό Επιτελείο, αλλαγή πέντε-έξη ανθρώπων, αλλά ο πρωθυπουργός δεν έχει την εξουσία. Αν δώσει εντολή να γίνουν αυτές οι αλλαγές, οι εντολές του πετιούνται στο καλάθι των αχρήστων. Για να αντιμετωπιστεί αυτή η δύσκολη στρατιωτική κατάσταση, είναι απαραίτητες αλλαγές προσώπων στο Γενικό Επιτελείο. Επίσης, θα ήθελε να τοποθετήσει στις γραμμές των συνόρων τρεις συνταγματάρχες, για να παραλαμβάνουν τους αντάρτες που παραδίνονται. Ο Σοφούλης είπε: «Ζητώ μια τόσο μικρή χάρη και μου την αρνούνται». Και υπογράμμισε ότι η αντίρρηση προέρχεται από τον Γκρίσγουωλντ (σ.σ. Ντουάιτ Γκρίσγουολντ, Dwight Palmer Griswold, 1893-1954, ο τότε επικεφαλής της Αμερικανικής Αποστολής Βοηθείας προς την Ελλάδα). Σε ερώτηση του κ. Τζένκινς γιατί δεν συμφωνεί ο Γκρίσγουωλντ, ο Σοφούλης είπε ότι δεν ξέρει, ίσως επειδή έχει κακές πληροφορίες και πιστεύει ότι τις αλλαγές αυτές τις ζητά για πολιτικούς λόγους. Ο Σοφούλης πρόσθεσε ότι τα λέει όλα αυτά στην Επιτροπή του Κογκρέσσου, για να πληροφορηθούν οι βουλευτές την πραγματική κατάσταση που επικρατεί στην Ελλάδα, έτσι ώστε, αν διαβάσουν μια μέρα ότι παραιτήθηκε, να καταλάβουν τους λόγους.

«ΤΑ ΝΕΑ», 20.2.1981, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ο κ. Σοφούλης δήλωσε ότι πρέπει να γίνει σαφές ότι το Γενικό Επιτελείο δεν μπορεί να είναι κράτος εν κράτει, αλλά να υπόκειται στον έλεγχο της ελληνικής κυβέρνησης. Ο κ. Μάινορ (σ.σ. Harold B. Minor, άρτι διορισθείς στη θέση συμβούλου της αμερικανικής πρεσβείας στην Αθήνα) παρατήρησε ότι ο κυβερνήτης (σ.σ. της πολιτείας της Νεμπράσκα, από το 1941 έως το 1947) Γκρίσγουωλντ και η πρεσβεία συνεργάζονται στενά μεταξύ τους και οι απόψεις τους είναι ταυτόσημες. Δεν επιθυμούμε επέμβαση στις ελληνικές υποθέσεις. Αντίθετα περιορίζουμε τις αρμοδιότητές μας με το να υποδεικνύουμε ότι 1) δεν πρέπει να γίνουν ριζικές αλλαγές στο Γενικό Επιτελείο ενώ μαίνεται ο εμφύλιος πόλεμος και 2) κάθε αλλαγή προσώπου που θα γίνεται, θα πρέπει να γίνεται με βάση την επάρκειά του και όχι για πολιτικούς λόγους.

«ΤΑ ΝΕΑ», 20.2.1981, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ο κ. πρωθυπουργός ευχαριστήθηκε μ’ αυτή τη δήλωση και είπε ότι θα πρέπει να παρανόησε εντελώς τον κ. Γκρίσγουωλντ, προφανώς από λάθος στη μετάφραση της συνομιλίας τους. Σαν απόδειξη ότι δεν έχει την πρόθεση να παίξει πολιτικό παιχνίδι όταν επιμένει για αλλαγές, ο Σοφούλης δήλωσε ότι ο άνθρωπος που θέλει να διορίσει σαν αρχηγό του Γενικού Επιτελείου δεν ανήκει στο Κόμμα των Φιλελευθέρων, αλλά στο Λαϊκό, και είναι και βασιλικός από τότε που γεννήθηκε. Είναι ένας αξιωματικός που πολεμά στο μέτωπο.

Ο βουλευτής Νίξον ρώτησε αν, μετά την καταστολή της εξέγερσης, η Ελλάδα θα χρειαστεί και άλλη βοήθεια από το εξωτερικό. Ο πρωθυπουργός απάντησε πως ναι. Η Ελλάδα υπέστη τρεις κατοχές, έναν πόλεμο, έναν εμφύλιο πόλεμο και μια εξέγερση, και θα χρειαστεί ξένη βοήθεια για μια χρονική περίοδο, που ακόμα δεν είναι δυνατόν να καθοριστεί.

«ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 1.12.1983, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ο βουλευτής Τζένκινς είπε ότι τα μέλη της Επιτροπής του Κογκρέσσου μίλησαν με πολλά άτομα απ’ όταν ήρθαν στην Ελλάδα και όλα εξέφρασαν την ικανοποίησή τους για την κυβέρνηση. Και εφόσον η κυβέρνηση εμπνέει την εμπιστοσύνη στο λαό, ελπίζει ότι ο πρωθυπουργός δεν θα σκεφθεί ποτέ να παραιτηθεί.

Ο πρωθυπουργός απάντησε ότι και ο ίδιος και το Κόμμα των Φιλελευθέρων θα κάνουν ό,τι μπορούν για το καλό της χώρας, αλλά ακόμα δεν είναι απόλυτα ικανοποιημένος από τον τρόπο με τον οποίο προχωρεί η κατάσταση.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 25.6.1949, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Οι Αμερικανοί επιδιώκουν να εξασφαλίσουν τον πλήρη έλεγχο του Ελληνικού Στρατού, αλλά ενοχλούνται από δημοσιεύματα του Τύπου κατά τα οποία «η Αμερικανική Αποστολή επεμβαίνει στις στρατιωτικές υποθέσεις της Ελλάδας».

*Απόσπασμα από άρθρο που έφερε τον τίτλο «Θ. Σοφούλης: Οι εντολές του στο… καλάθι των αχρήστων» και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Τα Νέα» την Παρασκευή 20 Φεβρουαρίου 1981.

Η επιλογή και η παρουσίαση των σχετικών ντοκουμέντων από τα αμερικανικά αρχεία ήταν έργο του Γ. Μαλακάση, τότε επιμελητή Νεωτέρας Ελληνικής Ιστορίας (του Σπουδαστηρίου Ιστορίας Νεωτέρων Χρόνων) στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.

Ο Ιωάννης Μαλακάσης

Ο Ιωάννης Θ. Μαλακάσης, καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων (1975-2002), γεννήθηκε στη Λευκάδα το 1934 και απεβίωσε στην Πρέβεζα το 2004.

Ο Θεμιστοκλής Σοφούλης, ο σαμιώτης πρωθυπουργός και αρχηγός των Φιλελευθέρων, έφυγε αιφνιδίως από τη ζωή (συνεπεία καρδιακής εμβολής) το απόγευμα της 24ης Ιουνίου 1949, σε ηλικία 89 ετών.

Ο Σοφούλης, ο οποίος είχε σπουδάσει αρχαιολογία, υπήρξε μια από τις σημαντικότερες μορφές της ελληνικής πολιτικής σκηνής στο α’ μισό του περασμένου αιώνα.