Ιωάννης Γρυπάρης: Οι φωτεινοί σταθμοί στη ζωή του

[…]

Αλλά η μεγάλη προσφορά του Γρυπάρη δεν είναι οι «Σκαραβαίοι και Τερρακόττες». Είναι η μετάφραση των αρχαίων τραγικών, την οποία κι’ ο ίδιος χαρακτήρισε «μεγάλο έργο της ζωής του». Ξανάπλασε στη δημοτική την «Ορέστεια» και τον «Προμηθέα Δεσμώτη» του Αισχύλου, την «Πολιτεία» και τον «Ευθύδημο» του Πλάτωνα, την «Ηλέκτρα», τον «Οιδίποδα Τύραννο», τον «Οιδίποδα επί Κολωνώ», τον «Φιλοκτήτη», τον «Αίαντα» και την «Αντιγόνη» του Σοφοκλή, τον Ηρόδοτο, αποσπάσματα από τον Όμηρο κι’ άλλα ακόμη. «Στις μεταφράσεις αυτές μ’ έσπρωξε», είπε κάποτε ο ίδιος, «εκτός από την προσωπική μου κλίση και ο πόθος να γνωρίσω στους ομοεθνείς μου την αρχαία ποίηση». Πόσο σημαντική ήταν αυτή η προσφορά του, το αναγνώρισαν οι πιο αρμόδιοι:

ΙΩΑΝΝΗΣ Θ. ΚΑΚΡΙΔΗΣ: Η μετάφραση του Αισχύλου είναι ένα από τα πιο σημαντικά πνευματικά κατορθώματα των τελευταίων χρόνων. Πάνω σ’ ένα κείμενο δύσκολο όσο λίγα, πάλεψε και ξαναπάλεψε χρόνια πολλά ο Γρυπάρης, για να δώση ό,τι πιο καλό μπορούσε κι’ αυτός κι’ η γλώσσα μας. Ο αναγνώστης, που χαίρεται άκοπα το έργο του τελειωμένο, δεν μπορεί να καταλάβη πόσο μόχθο κρύβει μέσα του.

ΣΠΥΡΟΣ ΜΕΛΑΣ: Η μετάφραση του Γρυπάρη πρέπει να πανηγυρισθή σα μια μεγάλη ελληνική κατάκτηση. Ως τα χθες ο κολοσσιαίος θησαυρός του μεγαλύτερου ποιητού του αρχαίου κόσμου μπορούμε να πούμε ότι δεν είχε πολιτογραφηθή στη γλώσσα των επιγόνων. Ο Γρυπάρης τον ξανάκαμε πάλι δικό μας. Και είναι άθλος.

ΑΙΜ. ΧΟΥΡΜΟΥΖΙΟΣ: Η τέχνη του Γρυπάρη κατορθώνει να μεταφέρη από το αρχαίο κείμενο ανόθευτη την τραγικότητα και πάλλουσα τη ζωή του πρωτότυπου.

ΠΑΝΑΓΗΣ ΛΕΚΑΤΣΑΣ: Ο Γρυπάρης πρώτος στις λογοτεχνικές μεταφράσεις των κλασικών τούς αφαιρεί τη βλάχικη κάππα που με τόση προθυμία οι δημοτικιστές έσπευσαν να τους φορέσουν. Με τη λεπτότητα μιας σοφής καλλιτεχνικής φύσεως, απέφυγε χωρίς προσπάθεια, πολύ φυσικά, και στη γλώσσα και στο ύφος του κάθε αναχρονισμό· απεναντίας αναζήτησε με κριτικώτατη σοφία μέσ’ από τους πολυδαίδαλους δρόμους της παραδόσεως τις λέξεις, τις ρίζες, τις εκφράσεις, μεγάλο αληθινά πλούτο, πούχαν πεθάνει στα χείλη και που τ’ ανάσταινε στο ύφος […].

«ΤΑ ΝΕΑ», 29.1.1970, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ήταν ο πρώτος διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου. Κι’ αυτό σημαίνει πολλά. Γιατί, αν μπήκαν γερά θεμέλια στην Κρατική Σκηνή της Αθήνας, αυτό οφείλεται στον Γρυπάρη και στον στενό συνεργάτη του, τον Φώτο Πολίτη. Για τη φωτεινή διεύθυνση του Εθνικού Θεάτρου από τον Γρυπάρη έγραψαν:

ΣΠΥΡΟΣ ΜΕΛΑΣ: Εκεί που αποκορύφωσε τη δημόσια δράση του ήταν η διεύθυνσή του στο Εθνικό Θέατρο, όπου τιμητικώτατα τον κάλεσαν. Ποτέ δεν θα ξεχάσω τη συνεργασία μας —ήμουν μέλος της καλλιτεχνικής επιτροπής— στη δύσκολη και δοξασμένη εκείνη περίοδο, που χρειάστηκε όλων μας η καλή θέληση και η αυτοθυσία, τη φωτισμένη του γνώμη στα ζητήματα του δραματολογίου, τη νηφαλιότητα της σκέψεως, την ανώτερη αντίληψη και την αβρότητα προς τους συνεργάτας, τον τρόπο που συντηρούσε τον ενθουσιασμό και τη φλόγα του αλησμόνητου Φώτου Πολίτη και του άξιου διαδόχου του Δημ. Ροντήρη. Ανήκε σε μια γενεά που έζησε με πολλές στερήσεις. Ήταν όμως πλούσια στο πιο σπουδαίο κεφάλαιο της ζωής — το Ιδανικό.

ΜΙΧ. ΡΟΔΑΣ: Κατά το 1931, με την ευκαιρία της ιδρύσεως του Εθνικού Θεάτρου από την κυβέρνηση του αειμνήστου Ελευθερίου Βενιζέλου, δύο εξαιρετικοί άνθρωποι των γραμμάτων συναντήθηκαν και έδωσαν τα χέρια σε μια ειλικρινή και εγκάρδια συνεργασία. Ο Ιωάννης Γρυπάρης και ο Φώτος Πολίτης. Και οι δύο, ποτισμένοι και γαλουχημένοι με το κλασικό πνεύμα, εχάραξαν αποφασιστικά τον δρόμο του καλλιτεχνικού κόσμου που εκλήθη να υπηρετήση στο ναό της τέχνης. Η υπηρεσία του Γρυπάρη εις την διεύθυνσιν του Εθνικού Θεάτρου, η τόσον σοβαρά, γόνιμος και αποτελεσματική, απηλλαγμένη καταχρήσεων ηθικών και υλικών, είναι ένας ακόμη φωτεινός σταθμός της ζωής του εις τα δύσκολα πράγματα.

*Αποσπάσματα από δημοσίευμα των «Νέων» της 29ης Ιανουαρίου 1970, αφιερωμένο στον Ιωάννη Γρυπάρη, με την ευκαιρία της συμπλήρωσης ενός αιώνα από τη γέννησή του. Συντάκτης του άρθρου ήταν ο μικρασιατικής καταγωγής δημοσιογράφος και συγγραφέας Φάνης (Θεοφάνης) Κλεάνθης (1913-2007), συντάκτης των «Νέων» από το 1954 έως το 1980 (επιφορτισμένος με το θεατρικό ρεπορτάζ).

Ο Φάνης Κλεάνθης

Ο Ιωάννης Γρυπάρης, γεννημένος στη Σίφνο στις 17 Ιουλίου 1870 (σύμφωνα με την επικρατέστερη από τις ημερομηνίες γεννήσεώς του που αναφέρονται στις σχετικές πηγές), υπήρξε μια σημαντική προσωπικότητα των νεοελληνικών γραμμάτων, ως ποιητής, φιλόλογος και ακάματος μεταφραστής έργων της αρχαιοελληνικής κληρονομιάς αλλά και ξένου ρεπερτορίου.

Αποφοίτησε από τη Μεγάλη του Γένους Σχολή της Κωνσταντινούπολης και σπούδασε φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Εργάστηκε ως καθηγητής Μέσης Εκπαίδευσης, ενώ διετέλεσε υψηλόβαθμο στέλεχος του υπουργείου Παιδείας και διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου.

Το μοναδικό ποιητικό έργο του Γρυπάρη υπήρξε η γραμμένη στη δημοτική συλλογή του «Σκαραβαίοι και Τερρακόττες» (τιμήθηκε γι’ αυτή με το Εθνικό Αριστείο Γραμμάτων και Τεχνών), ενώ το πεζό έργο του συνίστατο από χρονογραφήματα, κριτικά σημειώματα, άρθρα και κυρίως μεταφράσεις.

Ο Ιωάννης Γρυπάρης απεβίωσε στις 11 Μαρτίου 1942.