Μαθητής, πέφτω —δεν ξέρω πώς— πάνω στα πρώτα ποιήματα της Μάτσης Ανδρέου (έτσι υπόγραφε, το ’44, έχοντας κρατήσει προφανώς το ψευδώνυμο από το γάμο της με τον Ανδρέα Εμπειρίκο). Εγώ δεν ήξερα τότε τίποτα, ξαφνιάστηκα μόνο από τον άμεσο λόγο, την τόλμη έκφρασης, τον διάχυτο ερωτισμό που είχαν τα ποιήματα της πρώτης συλλογής «Μάης, Ιούνης και Νοέμβρης»:
«Σε περιβάλλω με μια μεγάλη αναμονή. — Σε περιέχω όπως τ’ αραχωβίτικο κιούπι το λάδι. — Σε ανασαίνω όπως ο θερμαστής του καραβιού ρουφάει — μες στα πλεμόνια του το δειλινό το μπάτη».
«Την πιο ηδονική αφή την έχει το σταφύλι το πρωί, — σαν είναι δροσερό και σκεπασμένο με κείνη την άχνη — τη λεπτή. Πιάνω την κοιλιά σου, με τα τρία μου δάχτυλα, — και μου γεννιέται πάλι η εικόνα της δροσιάς του αμπελιού».
«Λες κι ήτανε χθες βράδυ ακρογιάλι το σώμα μου, — τα χέρια σου δυο μικρά τρυφερά καβούρια».
Για την ερωτική ποιήτρια Μάτση Χατζηλαζάρου λοιπόν (1914-1987), ο «Ίκαρος» συγκεντρώνει σ’ έναν τόμο τα ελληνικά και γαλλικά «Άπαντά» της και η γνωστή ποιήτρια της «Γενιάς του ’70» Άντεια Φραντζή αφιερώνει ένα «Αντίδωρο», πρώτη διερεύνηση του έργου της, «μέσα σε μια ιστορική αλληλουχία, η οποία δεν αμελεί τη βιογραφική παράμετρο».
Η Μαρία Λουκία (Μάτση) Χατζηλαζάρου γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη. Ο παππούς της ήταν πρόξενος των ΗΠΑ, η γιαγιά της κόρη Αμερικανού γερουσιαστή, ο πατέρας της πλούσιος έμπορος. Μετά τον Α’ Παγκόσμιο η οικογένεια εγκαταστάθηκε στην Αθήνα. Μόλις 17 ετών η Μάτση παντρεύτηκε τον Βαυαρό Καρλ Σούρμαν. Το 1936 χωρίζει και τον επόμενο χρόνο παντρεύεται —για ένα μόνον έτος— τον αρχιτέκτονα κήπων Σπύρο Τσαούση. Τον χωρίζει κι αυτόν, μόλις γνωρίζει τον Ανδρέα Εμπειρίκο, στον οποίο έχει προσφύγει για ψυχανάλυση, την οποία και σταματάνε στη μέση, «κλειστόν λόγω γάμου» (1939). Ο Εμπειρίκος, ήδη αναγνωρισμένος πατήρ του ελληνικού σουρεαλισμού, θα της μάθει το ΑΒ της ποίησης, ώσπου να τον παρατήσει κι αυτόν για έναν άλλον Ανδρέα, τον ποιητή Καμπά (1943). Τον επόμενο χρόνο εκδίδει την πρώτη της συλλογή που αναφέραμε, την οποία και αφιερώνει «Στον Ανδρέα». Ποιον; ρωτούσαν όλοι οι κοσμικοί του Κολωνακίου (τότε υπήρχαν και είχαν και πνευματικά ενδιαφέροντα): τον Εμπειρίκο που αφήνει ή τον Καμπά που ακολουθούσε; Πριν τον εγκαταλείψει κι αυτόν, ο Καμπάς τη συνδέει με τον κύκλο του «Τετράδιου», του πρώτου μοντέρνου ελληνικού περιοδικού, που τάραξε τα λιμνάζοντα μετακατοχικά ύδατα (Αλ. Ξύδης, Αλ. Σολομός, Αντ. Βουσβούνης κ.ά.).
Στο «Τετράδιο Πρώτο» (1945) δίνει τα «Δύο διαφορετικά ποιήματα» και μπαρκάρει για την Εσπερία με την ιστορική φουρνιά των πρώτων (45;) υποτρόφων του Γαλλικού Ινστιτούτου (Αξελός, Ξενάκης, Μιμίκα Κρανάκη κ.ά.). Στο Παρίσι συζεί πρώτα με τον Ισπανό ζωγράφο Χαβιέρ Βιλατό (1946-1954) και μετά με τον Κορνήλιο Καστοριάδη (1957-1958)· δεκατρία χρόνια στη γαλλική πρωτεύουσα, γράφει ποίηση γαλλικά, δημοσιεύει, βγάζει βιβλία. Στην Ελλάδα επιστρέφει οριστικά το 1973 και εργάζεται στη Διεύθυνση Δημοσίων Σχέσεων της Εμπορικής ως το 1984. Πεθαίνει 16 Ιουνίου 1987.
Η ποίησή της είναι σταθερά ερωτική, «μέσα από τις συνεχείς διαπλοκές της, γεμάτη από τους φυσικούς χυμούς και υποκείμενη στους ενιαίους φυσικούς κανόνες ζωής. Εικονίζει, λέει η Άντεια Φραντζή, με τον πιο διαφανή τρόπο αυτή την πορεία μέσα στο χρόνο και το χώρο, διατηρώντας σταθερά την υμνητική σχέση με τη ζωή-έρωτα, με τη ζωή-ποίηση».
Την ποίησή της η Μ.Χ. «κυοφορεί» και «γεννάει»· είναι ποίηση θηλυκή, χωρίς όμως τις λεπτότητες και τις τρυφερότητες του «γυναικείου στοιχείου». Αντίθετα, είναι ποίηση επιθετική, συντακτικά «ξεμαλλιασμένη» που λέει κι η ίδια στο κύκνειον άσμα της «Αντίστροφη Αφιέρωση» (1985), που έχει γράψει ελληνικά, γαλλικά και… ελληνογαλλικά:
«Εσένα σ’ έχω Δεινόσαυρο από τους πιο εκπληκτικούς — εσένα σ’ έχω βότσαλο φρούτο απαλό που τ’ ωρίμασε η θάλασσα — σ’ ερωτεύω — σε ζηλεύω — σε γιασεμί — σε καλπασμό αλόγου μες στο δάσος το φθινόπωρο — με φοράω νέγρικο προσωπείο για να μας θέλεις εσύ — με κεντρίζεις μεταξένια άσπρο μου κουκούλι — με κοιτάζεις πολύ προσεκτικά — tu m’abysses — tu m’oasis — je te gougouch — je me tombeau bientôt — […] εγώ σε Τσεπέλοβο Πάπιγκο Ελαφότοπο — Εγώ σε Βίκο με τα γεφύρια του κει που διαβαίνει ο χρόνος — […] σε ανοίγω συρτάρια — πώς γιατί δεν ήρθες τόσες φορές — σε ξεμάκρυνα εγώ λέω τώρα — δίχως τέλος λυπάμαι — σε κρυάδα γνώρισες ποτέ την καρδιά μου — σε μιαν έκπαγλη χρονιά ανταμώσαμε — σε ληστεύω από αλλουνού τα χέρια — σε ακούω από δω από κει — σε σιωπώ μες στην απέραντη τρυφερότητα — σιγά σιγά να καταλαγιάσουμε — όλα δεν τα ’χω πει — ΜΕ ΕΚΡΙΖΩΝΕΙΣ».
Ξεκινώντας, υπό τη σκιά του Εμπειρίκου, από τον υπερρεαλισμό, η Μ. Χ. στην πορεία αυτονομήθηκε —λέει σωστά η Α. Φραντζή— και διαμόρφωσε μια εντελώς δική της «ερωτική» φωνή, σπάζοντας τις «κατεστημένες λεκτικές ισορροπίες και τις στερεότυπες συντακτικές δομές». Η Χατζηλαζάρου ήταν μια πολύ ενδιαφέρουσα ανθρώπινη και ποιητική περίπτωση, και η ταυτόχρονη έκδοση όλου του έργου της και του λαμπρού σύντομου δοκιμίου της Άντειας Φραντζή είναι μια ευκαιρία για γνωριμία μαζί της. Ευκαιρία που δεν πρόσφερε όσο ζούσε, είτε λόγω απουσίας είτε λόγω αποχής εκούσιας από την τύρβη (σ.σ. θόρυβος, οχλαγωγία) της λογοτεχνικής αγοράς.
*Κριτικό σημείωμα του Κώστα Σταματίου (1929-1991), που είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Τα Νέα» το Σάββατο 22 Σεπτεμβρίου 1990. Αντικείμενο της κριτικής του καταξιωμένου δημοσιογράφου και μεταφραστή ήταν δύο σχετικά πρόσφατες τότε εκδόσεις (του έτους 1989) για την ποιήτρια Μάτση Χατζηλαζάρου, τα «Άπαντά» της (Ποιήματα 1944-1985) από τον «Ίκαρο» και το «Αντίδωρο» εκ μέρους της Άντειας Φραντζή (Ερωτικές μεταμορφώσεις – Αντίδωρο στην Μάτση Χατζηλαζάρου), από τις εκδόσεις «Πολύτυπο» το τελευταίο.
Η φιλόλογος Άντεια Φραντζή (1945-2024) ήταν αξιόλογη ποιήτρια και κριτικός, καθηγήτρια του Τμήματος Φιλολογίας (Τομέας Μεσαιωνικών και Νεοελληνικών Σπουδών) του ΑΠΘ.
Η Άντεια Φραντζή
Η ποιήτρια και μεταφράστρια Μάτση Χατζηλαζάρου, η αποκληθείσα «πρώτη ελληνίδα υπερρεαλίστρια», απεβίωσε στις 16 Ιουνίου 1987, απόγευμα Τρίτης, σε ηλικία 73 ετών.
![Άκρως Ζωδιακό: Τα Do’s και Don’ts στα ζώδια σήμερα [Κυριακή 12.07.2026]](https://www.in.gr/wp-content/uploads/2026/07/benjamin-davies-__U6tHlaapI-unsplash-315x220.jpg)
