Όραση: Αυτό που πραγματικά βλέπουμε – και δεν βλέπουμε – μας λέει πολλά για την ανθρώπινη συνείδηση

Τι βλέπετε αυτή τη στιγμή; Μπορεί να φαίνεται σαν μια ανόητη ερώτηση, αλλά αυτό που φτάνει στη συνείδησή σας δεν είναι το σύνολο της εικόνας όσον αφορά στην όραση. Ένα μεγάλο μέρος της οπτικής επεξεργασίας στον εγκέφαλο γίνεται πολύ κάτω από το επίπεδο της συνειδητής μας αντίληψης.

Ορισμένες μελέτες έχουν διερευνήσει τα ασυνείδητα βάθη της όρασης. Μια πηγή στοιχείων προέρχεται από τη νευρολογική πάθηση που είναι γνωστή ως «τυφλή όραση» (blindsight), η οποία προκαλείται από βλάβη σε περιοχές του εγκεφάλου που εμπλέκονται στην επεξεργασία των οπτικών πληροφοριών. Τα άτομα με τυφλή όραση αναφέρουν ότι δεν μπορούν να δουν, είτε εντελώς είτε σε ένα τμήμα του οπτικού τους πεδίου. Ωστόσο, όταν τους ζητείται να μαντέψουν τι υπάρχει εκεί, συχνά μπορούν να το κάνουν με αξιοσημείωτη ακρίβεια.

Για παράδειγμα, σε ένα πείραμα που δημοσιεύθηκε το 2004 σε κάποιον με τυφλή όραση, εμφανίστηκε μια μαύρη γραμμή στο τμήμα του οπτικού πεδίου, στο οποίο το άτομο ήταν τυφλό. Ζητήθηκε από το άτομο να «μαντέψει» αν η γραμμή ήταν κάθετη ή οριζόντια. Παρά το γεγονός ότι αρνήθηκε να έχει οποιαδήποτε συνειδητή αντίληψη της γραμμής, ο συμμετέχων μπόρεσε να απαντήσει σωστά σε ποσοστό πολύ υψηλότερο από αυτό που αναμενόταν. Έδειξε μάλιστα ότι ήταν σε θέση να εστιάσει την προσοχή του στη γραμμή – ανταποκρινόταν ταχύτερα όταν ένα βέλος (τοποθετημένο σε μια «υγιή» περιοχή του οπτικού του πεδίου) υποδείκνυε σωστά τη θέση της.

Η πιο διαδεδομένη ερμηνεία (αν και όχι η μόνη) είναι ότι τα άτομα με «τυφλή όραση» μπορούν να βλέπουν αυτά τα αντικείμενα, χωρίς όμως να τα αντιλαμβάνονται συνειδητά. Βλέπουν αυτό που υπάρχει, αλλά όλα συμβαίνουν ασυνείδητα, κάτω από το επίπεδο της συνείδησής τους.

Κάντε το πείραμα του γορίλα

Το φαινόμενο της τυφλότητας λόγω έλλειψης προσοχής φαίνεται να δείχνει ότι μπορεί κανείς να βλέπει χωρίς οι πληροφορίες να φτάνουν στη συνείδησή του. Οποιοσδήποτε μπορεί να βιώσει τυφλότητα λόγω έλλειψης προσοχής. Το φαινόμενο είναι γνωστό εδώ και πολύ καιρό, αλλά μπορούμε να το κατανοήσουμε πιο εύκολα εξετάζοντας ένα γνωστό πείραμα που δημοσιεύθηκε το 1999.

Σε αυτό το πείραμα, στους συμμετέχοντες προβάλλεται ένα βίντεο με ανθρώπους που παίζουν μπάσκετ και τους ζητείται να μετρήσουν τον αριθμό των πασών μεταξύ των παικτών που φορούν λευκή φανέλα. Αν δεν το έχετε κάνει ποτέ πριν, σταματήσετε να διαβάζετε τώρα και δείτε το βίντεο!

Σε πολλές περιπτώσεις, οι άνθρωποι είναι τόσο απασχολημένοι με το να μετράνε τις πάσες, που δεν βλέπουν καθόλου έναν μεγάλο γορίλα να περπατάει στη μέση της σκηνής, να χτυπάει το στήθος του και στη συνέχεια να απομακρύνεται. Ο γορίλας βρίσκεται ακριβώς εκεί, στο κέντρο του οπτικού σας πεδίου. Το φως από τον γορίλα εισέρχεται στα μάτια σας και το επεξεργάζεται το οπτικό σας σύστημα, αλλά για κάποιο λόγο δεν τον είδατε επειδή δεν του δίνατε προσοχή.

Ο γορίλας έχει να μας διδάξει περισσότερα. Σε ένα άλλο πείραμα που δημοσιεύθηκε το 2013, δόθηκε σε ακτινολόγους μια σειρά από αξονικές τομογραφίες πνευμόνων. Τους ζητήθηκε να αναζητήσουν οζίδια (τα οποία εμφανίζονται ως μικρά ανοιχτόχρωμα κυκλάκια) σε κάθε τομογραφία. Σε μία από τις ακτινογραφίες, μια μεγάλη εικόνα ενός γορίλα που χορεύει είχε τοποθετηθεί πάνω από την ακτινογραφία των πνευμόνων. Σε αυτή τη μελέτη, το 83% των ακτινολόγων δεν κατάφερε να τον εντοπίσει, παρόλο που ήταν 48 φορές μεγαλύτερος από τον μέσο όρο των οζιδίων που έψαχναν. Μερικοί από αυτούς κοίταξαν ακόμη και κατευθείαν τον γορίλα και πάλι δεν τον πρόσεξαν!

Τι κάνει μία πληροφορία να γίνεται συνειδητή;

Η ερμηνεία αυτών των πειραμάτων είναι αμφιλεγόμενη. Ορισμένοι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι σε τέτοιες περιπτώσεις βλέπεις συνειδητά τον γορίλα, αλλά τον ξεχνάς αμέσως (αν και ένας γορίλας που χορεύει μέσα στους πνεύμονες κάποιου δεν μοιάζει με κάτι που θα… ξεχνούσες). Άλλοι υποστηρίζουν ότι βλέπεις τον γορίλα, αλλά η πληροφορία δεν έφτασε ποτέ στη συνείδηση. Είδες τον γορίλα, αλλά ασυνείδητα.

Ας υποθέσουμε ότι στην περίπτωση της τυφλής όρασης και της τυφλότητας λόγω έλλειψης προσοχής, η πληροφορία γίνεται αντιληπτή, αλλά δεν φτάνει μέχρι το συνειδητό. Τότε, το ερώτημα είναι: τι κάνει κάποια πληροφορία να γίνεται συνειδητή, σε αντίθεση με την πληροφορία που παραμένει ασυνείδητη; Αυτό είναι ένα από τα κεντρικά ερωτήματα των μελετών για τη συνείδηση στη φιλοσοφία, την ψυχολογία και τις νευροεπιστήμες, σύμφωνα με δημοσίευμα του Conversation.

Το «μεγάφωνο» του εγκεφάλου

Δεν υπάρχει ομοφωνία ως προς το ποια είναι η καλύτερη θεωρία για τη συνείδηση, αλλά η πιο ισχυρή υποψήφια είναι η θεωρία του «παγκόσμιου νευρωνικού χώρου εργασίας».

Σύμφωνα με αυτήν, η συνείδηση έχει να κάνει αποκλειστικά με μια συγκεκριμένη περιοχή του εγκεφάλου, η οποία αποτελεί την έδρα του «χώρου εργασίας». Ο χώρος εργασίας είναι ένα σύστημα με μικρή χωρητικότητα, οπότε δεν μπορεί να αποθηκεύσει πολλές πληροφορίες ταυτόχρονα. Ο ρόλος του είναι να λαμβάνει ασυνείδητες πληροφορίες και να τις μεταδίδει σε πολλά διαφορετικά δίκτυα σε όλο τον εγκέφαλο. Οι υποστηρικτές τής θεωρίας του παγκόσμιου νευρωνικού χώρου εργασίας υποστηρίζουν ότι η μετάδοση των πληροφοριών με αυτό τον τρόπο είναι που τις καθιστά συνειδητές.

Ο ρόλος του χώρου εργασίας είναι να λειτουργεί ως το «μεγάφωνο» του εγκεφάλου – και η συνείδηση είναι η πληροφορία που μεταδίδεται. Ο χώρος εργασίας λαμβάνει ασυνείδητες πληροφορίες και τις ενισχύει, έτσι ώστε πολλά από τα διαφορετικά συστήματα του εγκεφάλου να τις λαμβάνουν και να μπορούν να τις χρησιμοποιήσουν στις δικές τους διαδικασίες. Ο φιλόσοφος Ντάνιελ Ντένετ συνήθιζε να αποκαλεί τη συνείδηση «φήμη στον εγκέφαλο». Η ιδέα του χώρου εργασίας είναι παρόμοια.

Η συνείδηση είναι η κορυφή ενός πολύ μεγάλου παγόβουνου

Μία από τις πιο εντυπωσιακές συνέπειες της θεωρίας του παγκόσμιου νευρωνικού χώρου εργασίας είναι το πόσο λίγες πληροφορίες φτάνουν στη συνείδηση. Δεδομένου ότι ο χώρος εργασίας έχει σχετικά μικρή χωρητικότητα, συνάγεται ότι μπορούμε να έχουμε συνείδηση μόνο για λίγα πράγματα κάθε φορά. Μπορεί να πιστεύουμε ότι μπροστά μας υπάρχει ένας πλούσιος οπτικός κόσμος, γεμάτος λεπτομέρειες τις οποίες όλες αντιλαμβανόμαστε, αλλά στην πραγματικότητα – σύμφωνα με τη θεωρία – έχουμε συνείδηση μόνο για ένα μικρό τμήμα του.

Ορισμένοι φιλόσοφοι και επιστήμονες έχουν αντιταχθεί στη θεωρία για αυτούς τους λόγους. Υποστηρίζουν ότι η συνείδηση «ξεχειλίζει» από τον χώρο εργασίας: έχουμε συνείδηση περισσότερων πληροφοριών από όσες μπορούν να «χωρέσουν» στον χώρο εργασίας σε οποιαδήποτε δεδομένη στιγμή. Ακόμη και με αυτές τις συζητήσεις να συνεχίζονται, πολλοί πιστεύουν ότι η θεωρία του παγκόσμιου νευρωνικού χώρου εργασίας μάς δίνει μια αρκετά σαφή απάντηση στο ερώτημα ποιος είναι ο σκοπός της συνείδησης και πώς αλληλεπιδρά με άλλα συστήματα στον εγκέφαλο.

Στο μυαλό μας, η συνείδηση είναι μόνο η κορυφή ενός πολύ μεγάλου παγόβουνου. Αλλά η θεωρία του παγκόσμιου νευρωνικού χώρου εργασίας μπορεί να μας δώσει μια εικόνα για το τι κάνει αυτή την κορυφή τόσο ξεχωριστή.