ΙΡΑΗ απόφαση του Μπενιαμίν Νετανιάχου να εξουσιοδοτήσει τον ισραηλινό στρατό να στοχεύσει υψηλόβαθμου αξιωματούχους του Ιράν επαναφέρει στο προσκήνιο μια από τις πιο αμφιλεγόμενες στρατηγικές στη σύγχρονη διεθνή πολιτική: τη λεγόμενη «στρατηγική αποκεφαλισμού».

Πρόκειται για την τακτική εξουδετέρωσης της ηγεσίας ενός κράτους ή μιας οργάνωσης με στόχο την αποδυνάμωση ή ακόμα και την κατάρρευσή του.

Η εφαρμογή αυτής της στρατηγικής στην περίπτωση του Ιράν εγείρει σοβαρά ερωτήματα όχι μόνο για την αποτελεσματικότητά της, αλλά και για τις ευρύτερες συνέπειες που μπορεί να έχει στην περιφερειακή και διεθνή σταθερότητα. Ιδιαίτερα όταν αφορά ένα κράτος με βαθιά θεσμική δομή και ισχυρούς μηχανισμούς επιβίωσης, όπως το Ιράν.

Αντιφάσεις στη στρατηγική αλλαγής καθεστώτος

Σύμφωνα με τον Guardian, ισραηλινοί αξιωματούχοι έχουν εκφράσει ιδιωτικά την εκτίμηση ότι σε περίπτωση λαϊκής εξέγερσης στο Ιράν, η αντιπολίτευση θα κατασταλεί βίαια.

Αυτή η εκτίμηση φαίνεται να συγκρούεται με την επιδίωξη αλλαγής καθεστώτος μέσω στοχευμένων επιθέσεων στην ηγεσία.

Η αντίφαση είναι εμφανής: από τη μία πλευρά, η στρατηγική στοχεύει στην αποδυνάμωση του καθεστώτος μέσω της εξόντωσης βασικών προσώπων. Από την άλλη, αναγνωρίζεται ότι το ίδιο το καθεστώς διαθέτει την ικανότητα να καταπνίξει οποιαδήποτε εσωτερική απειλή. Αυτό δημιουργεί αμφιβολίες για το κατά πόσο οι επιθέσεις αυτές μπορούν πράγματι να οδηγήσουν σε πολιτική αλλαγή.

Η ανθεκτικότητα του ιρανικού καθεστώτος

Στον πυρήνα του ζητήματος βρίσκεται η δομή του ιρανικού πολιτικού συστήματος. Σε αντίθεση με πιο προσωποκεντρικά καθεστώτα, το Ιράν διαθέτει πολυεπίπεδους θεσμούς που εξασφαλίζουν τη συνέχεια της εξουσίας ακόμη και μετά την απώλεια ηγετικών στελεχών.

Η ειδικός για το Ιράν, Σανάμ Βακίλ, επισημαίνει ότι το καθεστώς δεν εξαρτάται από μεμονωμένα πρόσωπα. Αντίθετα, λειτουργεί μέσω ενός πλέγματος θεσμών που μπορούν να αναπληρώσουν τα κενά.

Η στρατηγική «αποκεφαλισμού», σύμφωνα με την ίδια, ενδέχεται απλώς να οδηγήσει στην ανάδειξη νέων προσώπων – ενδεχομένως πιο σκληροπυρηνικών και λιγότερο προβλέψιμων.

Αυτό σημαίνει ότι αντί να αποδυναμώνεται, το καθεστώς μπορεί να ανανεώνεται και να γίνεται πιο ισχυρό, δημιουργώντας έναν κύκλο βίας και αντίστασης.

Από την αποδυνάμωση στην αναζωογόνηση

Παρά τις αρχικές εκτιμήσεις ότι το ιρανικό καθεστώς βρισκόταν σε φάση στασιμότητας λόγω εσωτερικών πιέσεων, οι πρόσφατες εξελίξεις φαίνεται να έχουν αντιστρέψει αυτή τη δυναμική.

Οι εξωτερικές επιθέσεις συχνά λειτουργούν ως παράγοντας συσπείρωσης.

Η Βακίλ τονίζει ότι τέτοιες στρατηγικές δεν παράγουν «δημοκρατικούς μεταρρυθμιστές», αλλά αντίθετα ενισχύουν σκληροπυρηνικά στοιχεία.

Άτομα που ανεβαίνουν στην εξουσία μέσα από συνθήκες βίας και απωλειών είναι πιο πιθανό να υιοθετήσουν ακραίες θέσεις και να ενισχύσουν τη ρητορική αντίστασης.

Έτσι, η στρατηγική που υποτίθεται ότι αποδυναμώνει το καθεστώς μπορεί τελικά να το ενισχύσει ιδεολογικά και πολιτικά.

Ιστορικά παραδείγματα με περιορισμένη επιτυχία

Η ιστορία προσφέρει αρκετά παραδείγματα που αμφισβητούν την αποτελεσματικότητα της στρατηγικής αποκεφαλισμού.

Το Ισραήλ έχει στο παρελθόν εξουδετερώσει ηγετικές μορφές οργανώσεων όπως η Χαμάς και η Χεζμπολάχ, χωρίς όμως να καταφέρει να τις εξαλείψει.

Η δολοφονία του Σέιχ Αχμέτ Γιασίν το 2004 ή άλλων ηγετών δεν οδήγησε στη διάλυση των οργανώσεων. Αντίθετα, αυτές προσαρμόστηκαν και συνέχισαν τη δράση τους.

Ο αναλυτής Τζον Μπ. Άλτερμαν επισημαίνει ότι πολιτικά κινήματα έχουν την ικανότητα να «απορροφούν» τις απώλειες και να συνεχίζουν. Η απομάκρυνση ηγετών δεν σημαίνει απαραίτητα και κατάρρευση της δομής ή της ιδεολογίας τους.

Από την άλλη, η εξόντωση του Οσάμα Μπιν Λάντεν θεωρείται συχνά ως επιτυχημένο παράδειγμα αποκεφαλισμού.

Ωστόσο, πρόκειται για μη κρατική οργάνωση, γεγονός που καθιστά τη σύγκριση με ένα κράτος όπως το Ιράν προβληματική.

Όπως σημειώνει ο Άλτερμαν, η απόπειρα «αποκεφαλισμού» ενός κράτους είναι κάτι χωρίς προηγούμενο. Τα κράτη διαθέτουν θεσμούς, γραφειοκρατία και μηχανισμούς αναπαραγωγής της εξουσίας που δεν υπάρχουν σε τρομοκρατικές οργανώσεις.

Επιπλέον, η απομάκρυνση έμπειρων ηγετών μπορεί να δημιουργήσει ένα κενό που θα καλυφθεί από πιο ακραία και ανεξέλεγκτα στοιχεία.

Ο κίνδυνος αποσταθεροποίησης

Ένα από τα βασικά επιχειρήματα κατά της στρατηγικής αποκεφαλισμού είναι ότι μπορεί να οδηγήσει σε ένα πιο ασταθές και επικίνδυνο περιβάλλον. Ένα αποδυναμωμένο αλλά όχι κατεστραμμένο καθεστώς ενδέχεται να καταφύγει σε πιο επιθετικές ενέργειες.

Ο Άλτερμαν προειδοποιεί ότι το πιθανότερο αποτέλεσμα είναι ένα Ιράν εσωτερικά ασταθές αλλά εξωτερικά πιο επιθετικό. Αυτό μπορεί να εκδηλωθεί μέσω κυβερνοεπιθέσεων, ενίσχυσης παραστρατιωτικών ομάδων ή ακόμη και τρομοκρατικών ενεργειών.

Με άλλα λόγια, η στρατηγική αυτή ενδέχεται να επιδεινώσει το πρόβλημα αντί να το επιλύσει.

Πιθανά σενάρια για το μέλλον του Ιράν

Οι αναλυτές δεν θεωρούν δεδομένο ότι η αποσταθεροποίηση θα οδηγήσει σε λαϊκή εξέγερση. Αντίθετα, ένα πιθανό σενάριο είναι η εσωτερική αναδιάρθρωση του καθεστώτος.

Ο Άφσον Οστόβαρ, εμπειρογνώμονας για τη Μέση Ανατολή στη Ναυτική Μεταπτυχιακή Σχολή, εκτιμά ότι οποιαδήποτε αλλαγή θα προέλθει πιθανότατα από το εσωτερικό του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης. Σε αυτή την περίπτωση, ο στόχος δεν θα είναι η δημοκρατική μετάβαση, αλλά η διατήρηση της εξουσίας με διαφορετικά πρόσωπα.

Από την άλλη πλευρά, ο Στιβ Σάιμονς υπογραμμίζει ότι το πιο πιθανό σενάριο δεν είναι η κατάρρευση, αλλά η επιβίωση ενός «πληγωμένου και εκδικητικού» Ιράν.

Πέρα από τη στρατηγική αποτελεσματικότητα, τίθεται και ένα βαθύτερο ηθικό ζήτημα.

Οι πολίτες του Ιράν βρίσκονται ουσιαστικά εκτός της διαδικασίας που καθορίζει το μέλλον τους.

Όπως δήλωσε η Βακίλ: «Υπάρχει επίσης κάτι το διεστραμμένο σε αυτό. Μέσα σε αυτή τη διαδικασία δεν υπάρχει καμία δυνατότητα δράσης, καμία επιλογή, ούτε δικαιοσύνη για τους Ιρανούς».

Ειδήσεις Σήμερα: