Σε μια εποχή όπου η δημοκρατία δοκιμάζεται από την άνοδο του λαϊκισμού, την απαξίωση των θεσμών και τη διάχυτη κοινωνική οργή, οι ιδέες του Μάικλ Σάντελ επανέρχονται στο προσκήνιο με ιδιαίτερη ένταση.

Όχι επειδή προσφέρουν εύκολες λύσεις, αλλά επειδή φωτίζουν τις βαθύτερες αιτίες της κρίσης: την αποπολιτικοποίηση της οικονομίας, την κυριαρχία των αγορών πάνω στη δημόσια ζωή και την αποφυγή ουσιαστικής ηθικής και πολιτικής σύγκρουσης.

Σε έναν κόσμο όπου οι πολίτες αισθάνονται ότι έχουν χάσει τον έλεγχο των δυνάμεων που καθορίζουν τη ζωή τους, η σκέψη του Σάντελ λειτουργεί ως εργαλείο κατανόησης του πώς φτάσαμε ως εδώ — και γιατί η δημοκρατία δεν μπορεί να επιβιώσει χωρίς μια ανανεωμένη συζήτηση για το κοινό καλό.

Ο Μάικλ Σάντελ είναι από τους πλέον επιδραστικούς επικριτές του κυρίαρχου φιλελεύθερου μοντέλου που διαμόρφωσε τη δυτική πολιτική μετά τον Ψυχρό Πόλεμο. Από τη δεκαετία του 1980 προειδοποιεί ότι ο φιλελευθερισμός, όπως εφαρμόστηκε στην πράξη, υπονόμευσε τη δημοκρατική αυτοκυβέρνηση, αποδυνάμωσε το δημόσιο ήθος και μετέτρεψε την πολιτική σε τεχνική διαχείριση.

Στον πυρήνα της κριτικής του βρίσκεται η αντίληψη ότι ο φιλελευθερισμός επιδίωξε μια ψευδή «ουδετερότητα» απέναντι στις ηθικές και πολιτισμικές αξίες των πολιτών. Με το πρόσχημα της ανοχής και της ισότητας, μετέφερε τα πιο ουσιαστικά πολιτικά ερωτήματα —τι αξίζει, ποια εργασία έχει κοινωνική σημασία, πώς ορίζεται το κοινό καλό— από τη δημοκρατική συζήτηση στις αγορές και στους τεχνοκράτες.

Από την πολιτική στη διαχείριση

Σύμφωνα με τον Σάντελ, η μεταπολεμική φιλελεύθερη θεωρία —ιδίως στην εκδοχή της «φιλελεύθερης ισότητας»— αντιμετώπισε τη δικαιοσύνη κυρίως ως ζήτημα δίκαιης κατανομής υλικών αγαθών και δικαιωμάτων. Αυτό άνοιξε τον δρόμο σε μια πολιτική πρακτική που θεώρησε ότι οι αγορές είναι ο ουδέτερος και αποτελεσματικός μηχανισμός επίλυσης κοινωνικών συγκρούσεων.

Το αποτέλεσμα ήταν μια συστηματική αποπολιτικοποίηση της οικονομίας:

  • η αξία της εργασίας ορίστηκε από την αγορά,
  • οι κοινωνικές προτεραιότητες από την αποδοτικότητα,
  • και η πολιτική περιορίστηκε στον ρόλο του διαχειριστή.

Ο Σάντελ περιγράφει αυτή την εξέλιξη ως «ανοχή στην αποφυγή»: την αποφυγή των δύσκολων, συγκρουσιακών, αλλά αναγκαίων ηθικών συζητήσεων που συγκροτούν μια ζωντανή δημοκρατία.

Η διάβρωση του δημόσιου χώρου

Η κυριαρχία των αγορών δεν οδήγησε μόνο σε ανισότητες εισοδήματος, αλλά —κατά τον Σάντελ— σε κάτι βαθύτερο: στη διάλυση της κοινής πολιτικής εμπειρίας. Η κοινωνία οργανώθηκε έτσι ώστε νικητές και χαμένοι να ζουν όλο και πιο χωριστές ζωές, χωρίς κοινά σημεία επαφής.

Ο Σάντελ μιλά για τη «skyboxοποίηση» της κοινωνίας: όπως στα γήπεδα οι εύποροι απομονώνονται σε πολυτελή θεωρεία, έτσι και στην κοινωνία οι προνομιούχοι αποσύρονται από τους κοινόχρηστους θεσμούς — σχολεία, μεταφορές, δημόσιες υπηρεσίες. Αυτή η απομόνωση διαβρώνει την έννοια της κοινής μοίρας και της πολιτικής αλληλεγγύης.

Η ψευδαίσθηση της αξιοκρατίας

Κεντρική θέση στη σκέψη του Σάντελ κατέχει η κριτική στην αξιοκρατία. Δεν την απορρίπτει μόνο επειδή αποτυγχάνει στην πράξη, αλλά επειδή ακόμη και όταν λειτουργεί, παράγει ηθική αδικία.

Η αξιοκρατική λογική υποστηρίζει ότι οι επιτυχίες είναι άξιες επιβράβευσης και οι αποτυχίες άξιες αποδοχής. Κατά τον Σάντελ, αυτό προσθέτει ηθική προσβολή στην κοινωνική ανισότητα: οι «χαμένοι» δεν είναι απλώς λιγότερο τυχεροί, αλλά θεωρούνται λιγότερο άξιοι.

Έτσι, η αξιοκρατία:

  • νομιμοποιεί τις ανισότητες,
  • καλλιεργεί αλαζονεία στους επιτυχημένους,
  • και ταπείνωση στους αποκλεισμένους.

Το κενό νοήματος και η άνοδος του λαϊκισμού

Όταν η δημοκρατία αποφεύγει τη συζήτηση για αξίες, δημιουργείται —κατά τον Σάντελ— ένα ηθικό κενό στο κέντρο του δημόσιου λόγου. Οι κοινωνίες δεν αντέχουν για πολύ έναν πολιτικό λόγο χωρίς νόημα, σκοπό και ηθικό προσανατολισμό.

Αυτό το κενό, υποστηρίζει, δεν μένει άδειο. Γεμίζει είτε από:

  • θρησκευτικό φονταμενταλισμό,
  • είτε από επιθετικό εθνικισμό.

Η άνοδος του λαϊκισμού δεν είναι, για τον Σάντελ, ιστορικό ατύχημα, αλλά προβλέψιμη αντίδραση σε δεκαετίες αποπολιτικοποίησης, ανισότητας και ηθικής σιωπής.

Προς μια πολιτική του κοινού καλού

Ο Σάντελ δεν προτείνει επιστροφή σε κλειστές κοινωνίες ή αυταρχικές αξίες. Υποστηρίζει την ανάγκη για μια ανανεωμένη πολιτική του κοινού καλού, όπου οι πολίτες συμμετέχουν ενεργά στη διαμόρφωση των κανόνων που διέπουν την οικονομία και την κοινωνία.

Βασικά στοιχεία αυτής της προσέγγισης είναι:

  • η επαναπολιτικοποίηση της οικονομίας,
  • η αξιολόγηση της εργασίας με κοινωνικά και όχι μόνο αγοραία κριτήρια,
  • η ενίσχυση θεσμών που καλλιεργούν κοινή εμπειρία και πολιτική ισότητα,
  • και η αποκατάσταση της δημοκρατικής συζήτησης γύρω από το τι αξίζει και γιατί.

Για τον Σάντελ, το κρίσιμο ερώτημα της εποχής δεν είναι αν οι αγορές είναι αποδοτικές, αλλά αν η κοινωνία που παράγουν είναι συμβατή με την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και τη δημοκρατική αυτοκυβέρνηση.

*Με πληροφορίες από: Financial Times 

Ειδήσεις Σήμερα: